Tổ chức không gian công cộng kết hợp với quy hoạch kè bờ sông Sài Gòn
p
TỔ CHỨC
KHÔNG GIAN CÔNG CỘNG
KẾT HỢP VỚI QUY HOẠCH
KÈ BỜ SÔNG SÀI GÒN
Tóm tắt:
Tên tuổi của các đô thị lớn
thường gắn liền với tên một dòng
sông chảy qua đô thị đó. Thành
phố Hồ Chí Minh có sông Sài
Gòn với hơn 300 năm lịch sử gắn
liền với sự phồn thịnh về giao
thương kinh tế và văn hóa hơn là
dòng sông cảnh quan với các
không gian nối kết cộng đồng.
Trước những yêu cầu phát triển
mới, giờ đây chúng ta nhận ra
rằng khu vực “mặt tiền” sông
(riverfront) có tiềm năng và lợi
thế rất lớn, tạo ra cơ hội tăng
trưởng cao mà bao lâu nay chúng
ta hờ hững quay lưng lại với nó.
Tháng 5 năm 2019, lãnh đạo
Thành phố có chủ trương rà soát
đánh giá lại quy hoạch và phát
triển hai bên bờ sông này để có
đối sách và chiến lược phát triển
phù hợp. Bài tham luận này đóng
góp cho Hội thảo chuyên đề về
“Quy hoạch và Phát triển kè bờ
sông Sài Gòn và sông, kênh nội
thành và các giải pháp để hoàn
thành cơ bản kè sông Sài Gòn,
sông và kênh nội thành vào năm
2025” dự kiến tổ chức tại thành
phố Hồ Chí Minh vào cuối tháng
8 năm 2019, lưu ý đến việc khai
thác các không gian phù hợp
đồng thời với việc quy hoạch, xây
dựng kè bờ sông.
ThS.KTS.Ngô Anh Vũ
Viện Quy hoạch Xây dựng
Từ khóa: kè bờ, sông Sài Gòn,
không gian công cộng.
130
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
I. SỰ CẦN THIẾT CỦA QUY HOẠCH KÈ BỜ
tác quản lý đô thị “có vấn đề”, phải chăng có một
phần nguyên nhân từ việc thiếu vắng một đồ án
quy hoạch hai bờ sông nhằm đảm bảo thống nhất
về tổ chức và quản lý không gian cảnh quan trên
toàn bộ tuyến sông? Chúng ta không thể cứ giao
đất cho doanh nghiệp để họ toàn quyền xây dựng
mà cần có kịch bản quy hoạch ven sông Sài Gòn.
Diện tích thành phố Hồ Chí Minh là 2.095km2,
trong đó 1.331km2 có cao độ dưới 1,5m, là nơi có
địa hình thấp chịu tác động trực tiếp từ triều biển
Đông nên thường xuyên xảy ra tình trạng ngập.
Các giải pháp chống ngập hiện nay như xây dựng
các hệ thống cống ngầm lớn ở các khu vực và hệ
thống bơm kết hợp cải tạo hệ thống thoát nước
hiện hữu để đưa nước về các hệ thống cống ngầm. Tháng 10 năm 2015, công ty Đại Quang Minh đề
Những năm qua, thành phố Hồ Chí Minh đã nỗ xuất xây dựng 7,2km bờ kè dọc sông Sài Gòn,
lực triển khai nhiều giải pháp chống ngập, thế đoạn bao quanh Khu đô thị mới Thủ Thiêm với
nhưng đến nay vẫn chưa đạt hiệu quả như mong tổng mức đầu tư khoảng 2.000 tỷ đồng theo hình
muốn bởi khi xóa được điểm ngập này thì lại xuất thức BT (xây dựng – chuyển giao), vừa góp phần
hiện điểm ngập mới.
tôn tạo cảnh quan đô thị vừa hạn chế sạt lở và
nâng cao hiệu quả sử dụng đất phía sau kè. Tháng
4 năm 2019, Viện Nghiêu cứu phát triển Thành
phố được giao tổ chức lập Đề án "Nghiên cứu giải
pháp khai thác tiềm năng lợi thế về tự nhiên, cảnh
quan và môi trường sông Sài Gòn phục vụ phát
triển kinh tế - xã hội thành phố”. Nội dung đề án
cần rà soát hiện trạng sử dụng đất hai bên bờ sông,
xác định những khu vực do nhà nước quản lý, đất
của người dân đang sử dụng để lên phương án
khai thác hợp lý; đề xuất các giải pháp thu hút các
nguồn lực đầu tư tham gia để tạo nguồn lực thực
hiện quy hoạch, đẩy nhanh tiến độ thực hiện việc
tổ chức, tạo lập không gian cảnh quan bờ sông
đảm bảo mỹ quan, hiệu quả và bền vững. Điều đó
cho thấy, giữa nhu cầu thực tiễn đầu tư với mong
muốn quản lý của nhà nước đã có những điểm
chung, có thể kết hợp để hình thành các dự án
bằng hình thức hợp tác công tư PPP, thực thi
chính sách xã hội hóa góp phần thực hiện thắng
lợi công cuộc cải tạo bộ mặt đô thị ven sông. Khởi
đầu cũng phải xuất phát từ công tác quy hoạch.
Thành phố Hồ Chí Minh đã nỗ lực triển khai thực
hiện Quy hoạch tổng thể hệ thống thoát nước đến
năm 2020 (còn gọi là quy hoạch 752) gồm giải
pháp xây mới và cải tạo hệ thống thoát nước, xây
dựng 104 hồ điều tiết; Quy hoạch thủy lợi chống
ngập úng khu vực TPHCM (còn gọi là quy hoạch
1547) gồm xây dựng tuyến đê bao khép kín từ
Bến Súc - Củ Chi đến sông Kinh Lộ - Nhà Bè và
bao bọc tỉnh Long An với 13 cống kiểm soát triều
lớn và các hồ điều tiết. Đến nay toàn thành phố
xây được 4.176km/6.000km cống thoát nước; nạo
vét, cải tạo 60,3/5.075km kênh rạch (đạt hơn 1%);
hoàn thành xây dựng 1/10 cống kiểm soát triều;
xây dựng 64/129km đê bao bờ hữu sông Sài
chống ngập. Hội đồng nhân dân Thành phố mới
đây cho rằng cần nhanh chóng điều chỉnh quy
hoạch chống ngập bởi quy hoạch hiện nay đã quá
lạc hậu so với tình hình thực tiễn, trong đó có giải
pháp quy hoạch kè bờ với vai trò là tuyến đê bao
chống ngập, chống sạt lở cho khu vực ven sông
Sài Gòn.
Như vậy, từ những yêu cầu trên thành phố Hồ Chí
Minh cần phải lập quy hoạch kè bờ sông, kênh nội
thành để vừa kiểm soát tình trạng nước biển dâng
xâm lấn, sạt lở và ô nhiễm, ngập úng; vừa có giải
pháp tổ chức không gian ven sông một cách đồng
bộ, nhất là không gian cho các hoạt động công
cộng; vừa đề xuất cơ chế chính sách phù hợp mời
gọi đầu tư khai thác quỹ đất hai bên bờ sông từ
nguồn vốn xã hội hóa. Trong đó, không thể không
kể đến dòng sông Sài Gòn – dòng sông được đặt
tên trùng với tên của thành phố trước đây.
Cuối năm 2018, Sở Quy hoạch - Kiến trúc đã có
báo cáo kết quả rà soát quy hoạch và quản lý xây
dựng dọc tuyến sông Sài Gòn. Theo đó, cả tuyến
sông Sài Gòn có 84 dự án đầu tư xây dựng thì có
13 chủ đầu tư với 116 lô đất có ảnh hưởng tới
hành lang bảo vệ sông. Theo quy định, các công
trình xây dựng của 13 đơn vị nói trên phải có hành
lang bảo vệ sông, rạch là 50m. Trong số các dự án
lấn bờ sông Sài Gòn nói trên, có gần một nửa đã
nhận quyết định cưỡng chế yêu cầu tháo dỡ,
nhưng đến tháng 4/2019 vẫn có không ít Chủ đầu
tư vẫn không thực hiện vì các căn biệt thự đã được
sang tay qua nhiều đời chủ. Tình trạng lấn chiếm
sông rạch để phát triển dự án nêu trên ngoài công
1 Số liệu trích từ tài liệu hội thảo “Tìm giải pháp
chống ngập” tại TP.HCM ngày 5/12/2018
131
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
II. GIÁ TRỊ CỦA DÒNG SÔNG SÀI GÒN LỊCH SỬ
tạo cảm giác cởi mở và kết nối với thiên nhiên.
Mỗi đô thị lớn trên thế giới thường gắn liền
tên tuổi với dòng sông chảy qua nó: Paris nổi
tiếng với sông Seine, London danh giá với sông
Thames, Leningrad có sông Neva, Thượng Hải
với sông Hoàng Phố, còn thành phố Hồ Chí Minh
là sông Sài Gòn lịch sử. Sông Sài Gòn là một phụ
lưu của sông Đồng Nai, bắt nguồn từ vùng Hớn
Quản (Bình Phước), chảy qua hồ Dầu Tiếng (Tây
Ninh), qua địa phận tỉnh Bình Dương rồi vào
thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM), đổ ra biển
Đông qua cửa Cần Giờ. Tổng chiều dài là 256km,
đoạn chảy qua TP.HCM là 80km, bề rộng tại từ
225m ÷ 370m, độ sâu có chỗ tới 20m, diện tích
lưu vực trên 5.000km².
Dọc theo sông Sài Gòn hiện có khoảng 50 đồ án
quy hoạch phân khu đã được phê duyệt từ huyện
Củ Chi đến quận 7. Kết quả thống kê cho thấy, có
83 dự án đầu tư xây dựng khu nhà ở, khu phức
hợp thương mại – dịch vụ, khu công viên kết hợp
với vui chơi giải trí, với diện tích thống kê chưa
đầy đủ khoảng hơn 454 ha đang được phát triển
với khu vực bên trong nhưng lại được nhiều người
tìm mua, sở hữu.
Ngày nay, chúng ta đã nhận ra thêm giá trị
về cảnh quan bên cạnh giá trị về phát triển kinh tế
của dòng sông này - đó là một thành tố thiên tạo,
đặc sắc về nhiều mặt - vì thành phố Hồ Chí Minh
không có cảnh quan thiên nhiên nào quan trọng
hơn sông Sài Gòn. Ngoài khả năng mang lại nhiều
lợi ích vật chất to lớn, sông Sài Gòn còn tiềm ẩn
những ưu thế hiếm có để trở thành một dòng sông
đô thị quyến rũ, góp phần tạo dựng một diện mạo
đô thị giàu tính nhân văn, tương xứng với vị trí và
vai trò của một siêu đô thị. Thay vì chỉ nhìn thấy
dòng sông như một nguồn tài nguyên để khai thác
đem lại nguồn lợi kinh tế, chúng ta đã nhận thấy ở
đó là nơi phản chiếu tâm hồn, lịch sử, bản sắc văn
hóa đô thị để trân quý, bảo tồn. Do vậy, thay vì
quay lưng lại với dòng sông như trước kia, giờ
đây hầu hết các dự án đều tập trung quảng bá sự
đắc địa của bất động sản mặt tiền sông
(riverfront).
Sông Sài Gòn là dòng sông định hình trên
vùng đất yếu nên dòng chảy rất đặc sắc, tạo lập
những góc nhìn, những chuyển hướng hoàn toàn
thay đổi, không đơn điệu như những dòng sông
khác. Sông Sài Gòn như cái gạch nối định phận
Sài Gòn – TP.HCM là thành phố cảng. Và dù là
cảng, nhưng dòng sông tạo ra một khoảng lùi để
thành phố giữ nét duyên dáng, khiêm cung, sự tự
tại cần thiết. Ngoài giá trị kinh tế, giao thông,
dòng sông Sài Gòn còn mang trong mình một sự
nối kết hiện tại với quá khứ và mở ngỏ tương lai.
Đó là dòng sông của trầm tích, giàu có di chỉ. Giới
khảo cổ tìm thấy gốm đen Phù Nam, tượng từ thời
Lục Chân Lạp cho đến những cổ vật thời tiền đô
thị Sài Gòn trên dòng Bến Nghé. Giới điền dã văn
hóa tìm thấy dòng sông chuyên chở và kết nối, tỏa
sáng những dòng gốm Nam Bộ, giới nghiên cứu
lưu thông kinh tế đô thị nhìn thấy dòng sông là nơi
kết nối vựa lúa miền Tây với đô thị Sài Gòn, Sài
Gòn với thế giới để từ rất sớm thành phố này
mang vóc dáng của một đô thị quốc tế. Rừng ngập
mặn cùng những vựa hoa quả lương thực trù mật
Ngoài ra, sông Sài Gòn chảy theo hướng Tây Bắc
- Đông Nam, là hướng gió từ biển thổi vào nên
đón luồng gió mát, có vai trò như một “chiếc máy
điều hòa” khổng lồ giải nhiệt cho thành phố có
đặc điểm khí hậu nóng bức gần như quanh năm.
Theo quan điểm Á Đông, dòng sông là
“vượng khí” của một vùng đất. Với phương Tây,
không gian bờ sông là nơi hội tụ những mảng kiến
trúc và cơ hội làm ăn tốt nhất, góp phần quan
trọng vào sự phát triển đô thị, hướng nhìn ra sông
3
Theo báo cáo của Savills, tỷ lệ này là 50% tại
2 Nguyễn Vĩnh Nguyên, Tạp chí Kiến trúc và Đời
sống số 132, ngày 26/4/2019
London, Paris, 20% tại Thượng Hải và Sydney, 15%
tại Hong Kong và 10-13% tại Moscow.
132
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
III. MỘT SỐ KHÔNG GIAN ĐẮT GIÁ CHO HOẠT ĐỘNG VEN SÔNG
3.1 Dự án Meganom – Kè sông Moskva [1]:
Moscow có khoảng 200km bờ kè sông
Meganom liên quan đến việc tạo ra các
Moskva, không quá một phần ba trong số đó đã không gian công cộng gần bờ sông, phát triển cơ
được phát triển. Năm 2014, Chính phủ Moscow sở hạ tầng dành cho người đi bộ và đi xe đạp ven
đã thông qua chủ trương phát triển các bờ kè còn sông. Chủ trương của thành phố và yêu cầu của dự
lại và khu vực liền kề. Dự án này dự kiến sẽ biến án là thiết kế kè sông Moskva thành nhiều tầng,
đổi 137km (gồm 64 km sẽ được phát triển mới và với các không gian công cộng gần mép nước và
73 km cải tạo chỉnh trang) bờ sông Moscow thành ưu tiên cho người đi bộ. Các khu vực gần sông
không gian công cộng thân thiện và an toàn cho nhất sẽ bố trí các bến tàu trung chuyển từ giao
người dân vào năm 2035, tạo ra 40 khu vực công thông bộ sang giao thông thủy. Không có quy
cộng và 16 dự án thành phần. Dự án cũng bao định phải thống nhất hình thức các loại kè, tuy
gồm nâng cấp và xây dựng các công trình xử lý nhiên thiết kế ý tưởng cơ bản là tạo ra một dải
nước thải để cải thiện chất lượng nước, cải thiện hoạt động giải trí kết hợp với văn hóa, sao cho cái
bờ kè và các khu đất lân cận để biến sông Moskva này tiếp nối cái kia, càng gần với điện Kremlin
thành một trung tâm thu hút, mang đến cơ hội càng bớt bê tông hóa. Các khu vực sát mép nước
kinh doanh, thể thao và giải trí. London, Paris, sẽ hình thành các công viên mới, khi đó bờ kè sẽ
Copenhagen, Toronto, Valencia, Seoul và các tạo ra không gian cho các hoạt động văn hóa, giải
thành phố lớn khác vào cuối thế kỷ 20 đều có sáng trí, thể thao và hài hòa với thiên nhiên.
kiến cải tạo và xây dựng lại các khu công nghiệp
trong thành phố từ việc cải tạo kè bờ như thế này.
hoạch ở Mnevniki sẽ có các khu vườn gồm mười
Khu vực xí nghiệp nằm gần sông cũng sẽ
công viên, dự kiến trở thành điểm thu hút khách
điều chỉnh nhiều. Dọc theo bờ Bắc bố trí trạm xử
du lịch mới. Một khu vực công cộng hoành tráng
lý nước, được che phủ bằng những đảo cây xanh
với một bãi đậu xe ngầm và một tuyến tàu điện
trông rất tự nhiên. Bề mặt kè của kênh
ngầm bên dưới. ZIL sẽ có ba khu vực dành cho
Vodootvodny có một lối đi rộng và đệm cỏ bao
người đi bộ tụ đến rìa bán đảo.
phủ mặt nước. Khu phức hợp nghị viện theo quy
133
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
tận dụng phủ sa của lũ lụt để nuôi dưỡng một hệ
Trục đầu tiên sẽ dành cho văn hóa và
thương mại với các hình thức kiến trúc tích cực.
Trục thứ hai là thung lũng Silicon của Moscow, sẽ
là nơi dành cho các văn phòng của các công ty lớn
và các công ty khởi nghiệp. Trục thứ ba là một
khu vực có nhiều quán cà phê, nhà hàng, cơ sở
sinh thái phong phú, củng cố giá trị truyền thống
đậm bản sắc và tạo ra trải nghiệm giải trí năng
động, phù hợp với sự lên xuống theo mùa của
vùng biển của Dương Tử.
Năm 2016, thành phố Vũ Hán đã trải qua
giải trí và ở phía bên kia là khu dân cư với những trận mưa tồi tệ nhất trong 18 năm qua, lên tới
ngôi nhà nhô ra mặt nước. Vùng lũ Stroginskaya 1.087,2mm ở một số quận, ảnh hưởng tới 1,7 triệu
sẽ có được sáu khu vực thể thao và giải trí, nằm người và gây thiệt hại gần 4 tỷ USD. Lượng mưa
cách xa nhau trên bờ hồ Sportivnoe. Một khu vực vượt quá tiêu chuẩn 100 năm 344mm và mức lũ
khác sẽ được tiếp cận bằng đường thủy. Mỗi khu đạt cao hơn 1m so với mức cảnh báo trung bình.
vực sẽ có khu chức năng, dịch vụ riêng và các Thành phố hiện đang tháo dỡ các tuyến đê cũ
công trình kiến trúc “xanh” độc đáo. Đồng thời, trước kia dùng bảo vệ các khu dân cư ven sông vì
đại lộ dành cho người đi bộ kết nối hồ với công nó không còn tác dụng và thay vào đó là các kè
viên thể thao ở Strogino.
mềm tự nhiên của thảm thực vật. Bằng cách sửa
đổi bờ kè với độ dốc thoai thoải, khu vực này giờ
đây đã trở thành Công viên sông Dương Tử. Công
viên mới dài hơn 7km và có 700.000m2 diện tích
công viên xanh, bao gồm 45.000 cây xanh và
vườn mưa, lọc nước tự nhiên và bảo vệ Vũ Hán
tránh khỏi các trận bão dữ dội. Mười lăm (15) km
đường giao thông không sử dụng động cơ (xe đạp
và xe điện), 7 bể bơi và 15 sân bóng đá phục vụ
cho 3,2 triệu người cho đến nay. Theo kế hoạch 5
năm lần thứ 13 của Trung Quốc, công viên sẽ trở
thành công viên ven sông đô thị lớn nhất thế giới
với 10 triệu m2, kỳ vọng mang lại lợi ích sau:
Như vậy, dự án kè sông Moscow không
chỉ góp phần cải thiện hạ tầng kỹ thuật thành phố
(cải thiện bờ kè và môi trường nước) giống kênh
Nhiêu Lộc – Thị Nghè mà còn tạo ra nhiều không
gian công cộng ven sông với rất nhiều công viên
khác nhau.
3.2 Dự án Kè sông ở thành phố Vũ Hán, Trung
Quốc [2]:
Vũ Hán là thủ phủ của tỉnh Hồ Bắc,
Trung Quốc và là thành phố đông dân nhất ở
miền trung Trung Quốc. Đây là một trung tâm
giao thông chính, với hàng chục tuyến đường sắt,
đường bộ và đường cao tốc đi qua thành phố và
kết nối với các thành phố lớn khác. Do vai trò
chính của nó trong vận tải nội địa, đôi khi Vũ Hán
được gọi là người Chicago của Trung Quốc.
Yangtze (Dương Tử) là con sông dài nhất châu Á,
được tôn sùng là dòng sông mẹ của người Hồi
giáo, nó đã nuôi dưỡng lịch sử, văn hóa và kinh tế
của Trung Quốc kể từ buổi bình minh của nền văn
minh. Tất cả các thành phố lớn trên sông Dương
Tử ngày càng phải chịu thiệt hại do lũ lụt.
- Lợi ích về môi trường: đã trồng được
325.000m2 cây bụi và 387.000m2 cỏ, cải thiện vi
khí hậu khu vực và hạ thấp hiệu ứng đảo nhiệt đô
thị, với nhiệt độ giảm ba độ.
- Lợi ích kinh tế: kể từ khi hoàn thành giai
đoạn xây dựng đầu tiên, giá trị đất tại các khu vực
xung quanh công viên đã tăng từ 631 USD/m2 lên
1.471 USD/m2.
Các bãi bồi sông sông tiếp tục đóng một vai
trò quan trọng trong việc hỗ trợ đa dạng sinh học
và cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái. Địa hình
phức tạp, cùng với sự biến động mực nước thường
xuyên của sông, cho phép các cộng đồng thực vật
phức tạp phát triển. Ý tưởng thiết kế tạo ra một
kênh phụ làm hành lang an toàn cho chèo thuyền
kayak. Chiến lược này tạo ra một trải nghiệm yên
tĩnh giữa những thảm cỏ cao, ngay cả khi nước
sông Dương Tử gầm rú. Trong những tháng mùa
khô, dòng kênh này trở thành con đường để du
khách khám phá.
Hàng thế kỷ lũ lụt đã tạo ra vùng đất màu
mỡ cho những người định cư đầu tiên và vùng cao
bảo vệ thành phố. Khi Vũ Hán nổi lên như một
trong những điểm nóng của Trung Quốc về công
nghệ, giáo dục và đổi mới, giá đất đã tăng vọt và
thành phố phải đối mặt với xung đột gia tăng giữa
áp lực phát triển và nhu cầu công cộng về không
gian mở. Đó là tìm kiếm phương cách mới để nắm
lấy dòng sông sau gần một thế kỷ khai thác công
nghiệp. Công viên bờ sông Yangtze của Vũ Hán
134
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
lối đi dạo nổi trên mặt sông. Thiết kế tái sử dụng
Lịch sử công nghiệp phong phú của Vũ
các di tích công nghiệp của công viên ven sông
này như là trung tâm văn hóa và giải trí sống động
mới, bao gồm quảng trường nổi, nhà hàng, phòng
trưng bày và thậm chí là một khu vườn cộng đồng.
Bảo tàng Dương Tử mọc lên từ những con đê và
cung cấp một bức tranh toàn cảnh không bị gián
đoạn của bờ sông Vũ Hán và đường chân trời
đang phát triển, hết sức hấp dẫn và thu hút.
Hán cũng được tái hiện lại với các địa danh lịch sử
nổi bật trong công viên bờ sông. Mặc dù phần lớn
bị bỏ hoang, nhưng các địa điểm chính với vết tích
là các cần cẩu tháp và bến phà được tái hiện mạnh
mẽ. Cơ sở hạ tầng công nghiệp nặng này trở thành
điểm đến hấp dẫn cho du khách để hồi tưởng và
có những trải nghiệm thân thiện hơn với dòng
sông bằng kết nối các các xà lan cũ để tạo thành
Trong suốt quá trình thiết kế, công ty Triết lý thiết kế của Sasaki trong dự án này đã
Sasaki (Mỹ) đã nhận hơn 65.000 ý kiến góp ý của được áp dụng tương tự như đề xuất dự án khu
công chúng. Các cư dân địa phương cũng đã tổ 45ha cảng Sài Gòn vào năm 2018 bằng thủ pháp
chức hàng loạt các cuộc họp cộng đồng và tham tái lập hình ảnh sầm uất của các hoạt động bốc dỡ
quan thực địa để giám sát việc khai thác cảnh hàng hóa trên bến cảng cũ thông qua việc bảo tồn
quan công cộng ven sông. Thanh niên địa phương các cần cẩu tháp và nhà kho tiền chế cỡ lớn. Kè
cũng được mời để mô tả mong đợi (tầm nhìn) của sông được thay đổi dưới nhiều hình thức khác
họ cho công viên ven sông. Được xây dựng dựa nhau (kè mềm, kè cứng, kè kết hợp) để tạo ra các
trên sự đồng thuận mạnh mẽ của công chúng, quy không gian công cộng xuất sắc cùng với các dịch
hoạch tổng thể công viên ven sông Vũ Hán vụ giải trí, văn hóa sống động, thu hút. Chúng ta
Yangtze đã tạo ra một bờ sông mang tính xã hội có thể vận dụng ý tưởng này đối với dòng sông
và có ý nghĩa sinh thái với bản sắc văn hóa mạnh Sài Gòn: chia thành nhiều phân đoạn để có giải
mẽ bao trùm triết lý độc đáo của Vũ Hán có pháp thiết kế cảnh quan khác nhau, mang đặc
nguồn gốc từ nhiều thế kỷ nay.
trưng riêng của phân đoạn đó.
135
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
3.3 Dự án Kè sông ở thành phố HangZhou (Hàn Châu), Trung Quốc [3]:
Đại hội thể thao Châu Á; từ các vận động viên
Làng thể thao Châu Á – Asiad 2022 nằm
dọc theo bờ biển phía Đông sông Hàng Châu
Qiantang, gần khu trung tâm thành phố Qianjiang
Century. Quy hoạch bao gồm 296ha, cách Trung
tâm Thể thao Olympic Hàng Châu (khu vực sân
vận động chính của Asian Games) 3km. Làng vận
động viên sẽ chứa tất cả những gì liên quan đến
biểu diễn, đến các trọng tài và nhân viên truyền
thông. Mục đích trong tương lai là kết hợp ngôi
làng vào Khu thương mại trung tâm Hàng Châu
Hàng Châu bằng cách tạo không gian thương mại
cho các doanh nghiệp và bán lẻ. Dân số quy hoạch
khoảng 60.000 người.
136
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
Một vành đai xanh 55ha dọc theo đường sắt bờ phía Nam của công viên nước. Phố Hàng Châu
Zhegang và công viên Bờ sông Qiantang 30ha. Riverbank có khu giải trí và mua sắm, giải trí, ẩm
Quy hoạch của khu vực này gần với sân vận động thực 15.000m2 ở trong nhà. Dọc trục thương mại
chính cho Đại hội thể thao Châu Á. Lấy cảm hứng được xen vào các sân trong và một số chỗ ngồi,
từ khu phố cổ Hàng Châu, bờ sông sẽ bao quanh chỗ nằm trên bờ sông và trên mái nhà. Các du
công viên nước. Trục xanh này sẽ khuyến khích khách có thể tiếp cận khu thương mại từ đường
hoạt động tích cực trong làng thể thao. Kênh nước phố hoặc từ lối đi dạo bên sông.
mới là trục chính liên kết tất cả các hoạt động và
Dự án này đã xây dựng nhiều công trình
chức năng chính. Chức năng sau Asian Games
thấp tầng ven sông ra đến sát mép nước, điều mà
2022 của nó là một khu giải trí chính cho cư dân
tại thành phố Hồ Chí Minh chúng ta vẫn còn “e
của thành phố Hàng Châu. Kè sông sẽ cung cấp
dè” bởi hành lang cách ly bờ sông. Chúng ta chưa
cho khu Water Town không khí sạch và dòng
mạnh dạn khuyến khích xây dựng các công trình
nước trong.
phục vụ cho mục đích công cộng trong hàng lang
Trung tâm giáo dục, canh tác đô thị, hệ ven sông, thậm chí có kinh doanh như nhà hàng,
thống thanh lọc môi trường là những công trình hỗ quán cà phê, cửa hàng bán lẻ, showroom trưng
trợ cho giáo dục và nghiên cứu về sinh thái. Quy bày, nhà vệ sinh công cộng… mà điều đó đã làm
hoạch khu thương mại đối với khu vui chơi Châu giảm đi sự tiện nghi cho du khách.
Á dọc theo kênh cho phép người dân và du khách
có cơ hội gặp nhau. Khu thương mại khác nằm ở
137
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
IV. GỢI Ý QUY HOẠCH KHÔNG GIAN CÔNG CỘNG VEN SÔNG SÀI GÒN
Với khoảng cách 100÷ 200m tính từ mép Năm 2012 Viện Quy hoạch Xây dựng đã lập 10
bờ cao trở vào trong, dọc theo chiều dài khoảng quy hoạch phân khu với diện tích tổng cộng
80km, nếu lập quy hoạch hai bên bờ sông Sài Gòn 4.793ha đến kênh Xáng (Củ Chi) định hướng phát
thì diện tích cần khoảng 3.100ha ÷ 5.000ha, trong triển khu vực bên trong kè sông với chức năng
đó diện tích mặt sông khoảng 2.000ha. Như vậy khu nông nghiệp kết hợp du lịch sinh thái và dân
diện tích phần đất thuộc hai bên kè sông tương cư nhà vườn, hiện đang tiến hành mời gọi đầu tư,
đương với diện tích của quận Tân Phú hoặc quận phát triển du lịch đường sông. Khuyến khích sử
7, đảm bảo đủ để quy hoạch bất kỳ một chức năng dụng kè mềm kết hợp kiến tạo cảnh quan sinh thái
sử dụng nào. Nếu tỷ lệ diện tích dành cho công khác biệt: từ đình Bến Dược đến gần Nghĩa trang
viên cây xanh khoảng 60% quỹ đất trên thì thành Liệt sĩ huyện Củ Chi có cảnh quan tự nhiên với
phố có thêm 1.800ha÷3.000ha, tương ứng với chỉ những cánh đồng rộng lớn; tiếp theo đến bến đò
tiêu cây xanh 0,6÷1,8m2/người (tính với quy mô Cá Lăng có cảnh quan vườn cây ăn trái và điểm
dân số khoảng 10 triệu dân), cao hơn chỉ tiêu đất du lịch cộng đồng; từ bến đò Cá Lăng đến cầu Phú
công viên cây xanh của nhóm ở theo quy chuẩn Cường mang sắc thái du lịch nghỉ dưỡng, cao cấp;
xây dựng QCVN 01:2008 và cao hơn gấp từ cầu Phú Cường đến kênh Xáng gợi hình ảnh
1,22÷3,67 lần so với chỉ tiêu cây xanh thực tế hiện khu dân cư nông thôn kết hợp du lịch làng nghề
nay của thành phố (0,49m2/ng).
[4].
Với diện tích còn lại dành khoảng 20% cho
+ Đoạn 1b: Từ cầu Bình Phước trên Quốc
giao thông và 20% cho các dịch vụ, không gian lộ 1 đến cầu Bình Triệu trên Quốc lộ 13, đi qua
mở công cộng, chúng ta sẽ có 220ha÷600ha để quận 12, quận Bình Thạnh ở bờ phía Tây và quận
xây dựng các công trình bảo tàng, khu ẩm thực, Thủ Đức (dài khoảng 6 km). Đây là khu vực đã và
câu lạc bộ, sân TDTT, khu vui chơi trẻ em, nhà đang trong quá trình đô thị hóa nhanh, có nhiều dự
văn hóa, cửa hàng bán lẻ, triển lãm ngoài trời, án đầu tư xây dựng nhà ở. Trên không gian dọc bờ
trung tâm du khách, biểu diễn, sinh hoạt lễ hội…, sông rộng khoảng 30m, quy hoạch chức năng cây
đó là chưa kể các không gian ngầm dưới kè bờ xanh, đường giao thông và các công trình hạ tầng
sông có thể tận dụng cho các công trình hạ tầng kỹ kỹ thuật. Định hướng quy hoạch các khu vực tiếp
thuật, vui chơi giải trí sôi động (bar, karaoke, beer giáp với hành lang bảo vệ bờ sông chủ yếu là khu
club..) và đậu xe.
dân cư. Có thể tổ chức kết nối dải cây xanh ven
sông với các công viên khu ở phía trong để lôi kéo
người dân ra bờ sông. Xây dựng kết hợp kè cứng
(đối với khu dân cư) và kè mềm (đối với khu công
viên).
Chúng ta có thể chia sông Sài Gòn thành
các phân đoạn khác nhau như sau:
- Đoạn 1 là từ ranh giới phía Bắc TP.HCM đi qua
huyện Củ Chi, huyện Hóc Môn, quận 12 và một
phần quận Bình Thạnh (ở phía bờ Tây), một phần
quận Thủ Đức (phía bờ Đông) đến cầu Bình Triệu
(dài khoảng 60 km). Đoạn 1 được chia làm hai
đoạn nhỏ.
- Đoạn 2 là từ cầu Bình Triệu đến cầu Tân Thuận,
đi qua quận Bình Thạnh, quận 1, quận 4 ở bờ phía
Tây và một phần quận Thủ Đức, quận 2 ở bờ phía
Đông (dài khoảng 15 km). Không gian dọc bờ
sông rộng khoảng 50m sẽ quy hoạch chức năng
cây xanh, đường giao thông, các công trình hạ
tầng kỹ thuật và không gian văn hóa, ẩm thực.
Khuyến khích xây dựng kè cứng chủ đạo kết hợp
mở rộng thêm không gian bên trong để tăng
không gian cho các hoạt động công cộng và nên
tái hiện hình ảnh lịch sử của Sài Gòn xưa.
+ Đoạn 1a: Từ ranh giới phía Bắc thành
phố thuộc địa bàn huyện Củ Chi đến cầu Bình
Phước trên Quốc lộ 1 thuộc địa bàn quận 12 (dài
khoảng 54 km), chỉ có một bên bờ thuộc
TP.HCM. Không gian dọc bờ sông rộng khoảng
30m sẽ quy hoạch chức năng cây xanh, đường
giao thông và các công trình hạ tầng kỹ thuật.
138
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
139
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
- Tối đa hóa khả năng tiếp cận: trên bến dưới
- Đoạn 3 là từ cầu Tân Thuận đến hết sông Sài
Gòn tại khu vực mũi Đèn Đỏ, quận 7 ở bờ phía
Tây và quận 2 ở bờ phía Đông (dài khoảng 6 km).
Khu vực này đã hình thành một số đoạn đường
giao thông ven sông theo quy hoạch nhưng chưa
tạo thành tuyến giao thông kết nối thông suốt.
Không gian dọc bờ sông rộng khoảng 50m sẽ quy
hoạch chức năng cây xanh, đường giao thông và
thuyền. Tiếp cận cũng có nghĩa là mọi người thực
sự có thể tương tác với nước theo nhiều cách: từ
bơi lội và câu cá, đến đi dã ngoại và cho vịt ăn.
Nếu không thể thực sự nhúng tay vào nước, cũng
nên tổ chức để họ có thể tiếp cận vào một loại
nước khác gần đó (như đài phun nước, khu vui
chơi dưới nước hoặc bể bơi nổi bên cạnh bờ).
các công trình hạ tầng kỹ thuật. Định hướng quy - Khai thác cân bằng giữa nhu cầu của con người
hoạch các khu vực tiếp giáp với hành lang bảo vệ với môi trường. Các nhà sinh vật học ngày nay
bờ sông là khu dân cư, công nghiệp, kho bãi hàng thúc đẩy việc phục hồi các bờ sông tự nhiên, ưu
hóa gắn với cảng sông và khu công viên văn hóa tiên việc thay thế các bờ taluy cứng (bê tông) bằng
giải trí tại khu vực mũi Đèn Đỏ. Xây dựng kè các bờ mềm (thảm thực vật tự nhiên) để hạn chế
cứng kết hợp với giải pháp phủ cây xanh để tạo can thiệp thô bạo vào thiên nhiên, giúp cải thiện
cảnh quan nhân tạo.
chất lượng nước và hồi sinh môi trường sống của
cá và động vật hoang dã. Nhưng để tạo điều kiện
cho sự phục hồi tự nhiên này chúng ta cũng không
nên hạn chế việc sử dụng của con người bằng
cách bố trí các lối đi bộ kiểu cầu cạn được thiết kế
bằng loại cây chịu được nước và tác động của thời
tiết ngoài trời.
Cần lưu ý một số điểm sau đây khi thiết kế, quy
hoạch:
- Luôn luôn hình dung không gian bờ sông được
ưu tiên dành cho cộng đồng với các không gian
công cộng nối tiếp nhau trong bán kính đi bộ và
xe đạp để có giải pháp thiết kế phù hợp. Các công
trình ven sông được xây dựng với mục đích tôn
tạo, bổ sung dịch vụ, chức năng sử dụng cho du
khách đến thưởng ngoạn bờ sông.
- Khi lập kế hoạch phát triển bờ sông, hãy dẫn dắt
suy nghĩ bằng hàng loại các nguyên tắc sau: tạo
đặc trưng cho mặt tiền sông; tái hiện lịch sử dòng
sông (nếu có); kích hoạt bờ sông bằng cách bổ
sung các tiện nghi và dịch vụ tiện ích; không hạn
chế việc kết nối với bờ sông; tổ chức các hoạt
động lấy nước làm trung tâm; cố gắng “kéo” liền
mạch không gian bờ sông với các khu vực phía
trong, vào các khu phố; đảm bảo an ninh, an toàn,
ngăn ngừa ngập lụt và kết hợp với việc cải thiện
môi trường; sử dụng vật liệu xây dựng thân thiện
môi trường và có độ bền cao, kết hợp với trang
thiết bị hiện đại để có thể kéo dài tuổi thọ, tiết
kiệm chi phí duy tu, bảo trì..v..v..
- Xây dựng được các đặc trưng riêng của từng khu
vực bờ sông khác nhau dựa trên việc tìm kiếm các
giá trị lịch sử lâu đời, văn hóa lối sống của cư dân
địa phương.
- Phát triển được tối thiểu mười (10) điểm đến có
giá trị, thu hút được người dân đến xem, đủ cho
một hành trình trải nghiệm đối với mỗi phân đoạn.
- Đảm bảo an ninh, an toàn và tạo sự thoải mái
cho mọi người đến sinh hoạt, vui chơi tại khu vực
ven sông
140
Quy hoạch và phát triển kè bờ sông Sài Gòn và sông, kênh nội thành và các giải pháp
để hoàn thành cơ bản kè sông Sài Gòn, sông và kênh nội thành vào năm 2025
IV. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
Giá trị lịch sử xa xưa về giao thương phát
triển kinh tế của dòng sông Sài Gòn không những
không thay đổi mà còn được nâng cao hơn trong
thời đại ngày nay, khi chúng ta đã nhận ra và
không quay lưng lại với bờ sông như trước kia.
Cùng với giải quyết bài toán về chống ngập úng
và thoát nước cho thành phố, quy hoạch kè bờ
sông Sài Gòn nói riêng và kênh rạch nội thành nói
chung còn phải kết hợp tổ chức không gian công
cộng sau bờ kè có kiến trúc cảnh quan hấp dẫn để
thu hút người dân đến sinh hoạt, vui chơi. Muốn
vậy, tôi kiến nghị Thành phố xem xét các công
việc sau:
- Đề xuất nguyên tắc và cơ chế - chính sách
khuyến khích mời gọi đầu tư để thu hút nhiều
nguồn vốn xã hội hóa, phân kỳ cụ thể để thực thi
sau khi quy hoạch được duyệt, phấn đấu đến năm
2025 cơ bản hoàn thành;
- Vận động người dân, doanh nghiệp tuân thủ
hành lang bảo vệ bờ sông theo quy định, có hình
thức xử phạt nghiêm các trường hợp cố tình lấn
chiếm bờ sông sử dụng sai mục đích, sở hữu riêng
đi ngược lại lợi ích cộng đồng./.
Tài liệu tham khảo
- Rà soát, đánh giá tình trạng quy hoạch, sử dụng
khai thác hai bờ sông Sài Gòn, trong phạm vi
100÷200m tính từ mép bờ cao vào phía trong, chú
ý những trường hợp xây dựng sai phép lấn chiếm
sông rạch, khu vực có nguy cơ sạt lở, ô nhiễm và
những quỹ đất trống có thể hình thành các không
gian công cộng cho đô thị;
[1] – Rory Stott, Project Meganom, Arch Daily
magazine, December 11, 2014
[2] – Sasaki, Project Wuhan Yangtze Riverfront
Park, 2018
[3] – AdricAarchitektur, Hangzhou riverbank
leisure and shopping promenade, The Plan
magazine, 2019
- Tổ chức lập quy hoạch kè bờ ven sông Sài Gòn
với từng phân đoạn khác nhau nhằm tôn tạo đặc
trưng riêng, đề xuất các chức năng sử dụng phù
hợp với đặc điểm, điều kiện tự nhiên – xã hội của
khu vực đó trên tinh thần khai thác có hiệu quả
quỹ đất trống ven sông tạo điều kiện thuận lợi cho
phát triển du lịch. Về lâu dài, cần lập quy hoạch
khu vực ven sông cho toàn bộ sông, kênh chính
thuộc khu vực nội thành;
[4] – Ngô Anh Vũ, Trích đồ án Quy hoạch 10
phân khu ven sông Sài Gòn, 2013
[5] - Khang Minh. Phỏng vấn KTS Nguyễn
Trọng Huấn. (Ashui 14/8/2010).
[6] - Minh Huy. Quy hoạch bờ sông Sài Gòn
phải đảm bảo cảnh quan (Báo SGGP ngày
8/10/2018)
141
12 trang
12400
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tổ chức không gian công cộng kết hợp với quy hoạch kè bờ sông Sài Gòn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- to_chuc_khong_gian_cong_cong_ket_hop_voi_quy_hoach_ke_bo_son.pdf
