Nghiên cứu mô hình “làng đô thị” tại Việt Nam hướng tới phát triển bền vững
NGHIEÂN CÖÙU MOÂ HÌNH
“LAØNG ÑOÂ THÒ” TAÏI VIEÄT NAM
HÖÔÙNG TÔÙI PHAÙT TRIEÅN BEÀN VÖÕNG
TS. KTS. TAÏ QUyØNH HOA
Giaûng vieân Khoa Kieán truùc Quy hoaïch - Tröôøng Ñaiï hoïc Xaây döïng
RESEARCH ON THE MODEL OF “URBAN VILLAGE” IN VIETNAM TOWARDS SUSTAINABLE
DEVELOPMENT
“Urban village” is an urban development model that has been studied theorerically and practically for over three
decades in many countries around the world. In Vietnam, the term “urban village” is used extensively in reseaches
on urban planning and urban management, but the concept and characteristics of the “urban village” model in
Vietnam are totally different from the concept that has been apply in developed countries. Therefore, this paper
aims to clarify the concept and characteristics of Vietnam’s “urban village” model in comparison with the international
“urban village” model, thereby strengthening the theoretical framework on “urban village” in Vietnam. In order to
maintain and redevelop “urban villages” in a sustainable way, it is very essential to study the interaction between
“urban villages” and surrounding new urban development areas to find out suitable approach that bridging the gap
between different urban development models in terms of institutional, spatial and social aspect while enhancing the
core values of “urban village” model to establish the “ sense of place” for the urban areas.
Keywords: urban village model, urbanization, urban sprawl, new urban development areas, Vietnam.
aøng ñoâ thò - Urban village” laø moät moâ hình vôùi moâ hình “laøng ñoâ thò” treân theá giôùi, töø ñoù cuûng coá caùc
phaùt trieån ñoâ thò ñaõ ñöôïc nghieân cöùu saâu quan ñieåm lyù luaän veà “laøng ñoâ thò” taïi Vieät Nam, höôùng
“Lveà lyù luaän vaø ñöa vaøo thöïc tieãn töø hôn 3 tôùi phaùt trieån beàn vöõng trong tieán trình ñoâ thò hoaù.
thaäp nieân qua taïi nhieàu quocá gia treân theá giôùi. Taïi Vieät
Nam, thuaät ngöõ “laøng ñoâ thò” ñöôïc söû duïng nhieàu trong I. Khaùi nieäm, moâ hình “Laøng ñoâ thò” treân
caùc nghieân cöùu veà quy hoaïch môû roäng ñoâ thò, nhöng theá giôùi
veà quan ñieåm vaø ñaëc thuø moâ hình phaùt trieån, “laøng ñoâ 1.1 Khaùi nieäm “laøng ñoâ thò”
thò” taïi Vieät Nam laïi raát khaùc so vôùi “laøng ñoâ thò” treân theá Theo quan ñieåm quy hoaïch vaø thieát keá ñoâ thò taïi caùc
giôùi. Vì vaäy, baøi baùo naøy muoán laøm roõ khaùi nieäm, ñaëc nöôùc phaùt trieån, thì khaùi nieäm “laøng ñoâ thò” ñöôïc hieåu
ñieåm moâ hình “laøng ñoâ thò” ôû Vieät Nam trong söï so saùnh nhö sau: “Laøng ñoâ thò laø moät moâ hình phaùt trieån ñoâ thò
SË103+104 .2020
46
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
ñöôïc ñaëc tröng bôûi nhaø ôû maät ñoä trung bình, phanâ vuøng söû duïng
hoãn hôïp, giao thoâng coâng coäng totá vaø nhaán maïnh vaøo vieäc ñi boä vaø
tieáp caän khoâng gian coâng coäng”[11]
hình ñöôïc cho laø coù khaû naêng giaiû quyeát ñöôïc caên beänh xaõ hoäi ñaëc
tröng cho chuû nghóa ñoâ thò hieän ñaiï , nhö vieäc phaùt trieån ñöôøng cao
toác, ñöôøng saté treân cao, caùc khu nhaø cao taàng vaø vieäc môû roäng ñoâ
thò moät caùch tranø lan (Hình 1,2,3).
.
Khaùi nieäm laøng ñoâ thò chính thöùc ra ñôøi ôû Anh nhöõng naêm 80 cuûa
theá kyû XX vôùi söï thaønh laäp Nhomù caùc laøng ñoâ thò - Urban Village
Group (vieát taét laø UVG). Döôùi aùp löïc töø UVG, khaùi nieäm naøy ñaõ ñöôïc
öu tieân trong chính saùch quy hoaïch quoác gia cuaû Anh giai ñoaïn
1997-1999[7]. Ñaây laø moâ hình boå sung cho nhöõng quan nieäm thoáng
trò quy hoaïch vaø kieán truùc ñoâ thò nhöõng naêm 1950-1960, gaén vôùi
vieäc ñeà cao vai troø quan troïng cuaû khu vöïc noäi ño.â Ñaây cuõng laø moâ
Muïc ñích phaùt trieån moâ hình laøng ñoâ thò laø: 1) Giaûm söï phuï thuoäc
vaøo xe hôi vaø thuùc ñaåy söû duïng xe ñaïp, ñi boä vôùi quy moâ phuø hôïp
baùn kính coù theå ñi boä ñöôïc; 2) Möcù ñoä töï chuû cao, söû duïng ñaát hoãn
hôïp trong ñoù tích hôïp ñöôïc caùc chöùc naêng ôû, laøm vieäc, thöông maïi
dòch vuï vaø vui chôi giaûi trí trong cuøng moät khu vöïc; 3) Taïo ra moät
moâi tröôøng an toaøn, thuaän tieän vaø 4) Taïo ñieàu kieän cho caùc toå chöùc
coäng ñoàng phatù trieån maïnh meõ vaø töông taùc vôùi nhau, naâng cao
nieàm töï haøo vaø baûn saéc conä g ñoàng.
1.2 Ñaëc ñieåm moâ hình laøng ñoâ thò
Laøng ñoâ thò ñöôcï thieát laäp döïa treân 10 nguyeân taéc: 1) Moïi hoaït ñoäng
trong taàm ñi laiï 10 phuùt; 2) Tính keát noái cao cuûa maïng löôùi giao
thoâng chaát löôïng; 3) Dòch vuï tích hôïp ñaùp öùng nhu caàu ña daïng;
4) Coâng trình kiená truùc phöùc hôïp vaø nhaø ôû ñôn leû keát hôïp; 5) Thieát
keá ñoâ thò tieän nghi, thaåm myõ vaø nhaân vaên höôùng ñeán coäng ñoàng;
6) Caáu truùc ñoâ thò roõ raøng vôùi khu vöïc trung taâm vaø vuøng vaønh ñai;
7) Caùc nguyeân taéc thieát keá cuûa chuû nghóa Ñoâ thò môùi ñöôïc aùp duïng
ñaày ñuû ôû caùc khu vöïc taäp trung; 8) Khuyeán khích söû duïng phöông
Hình 1: Quy hoaïch chung laøng ñoâ thò Kelvin Grove - Brisbane - UÙc
(nguoàn [3])
Hình 2: Ñoà aùn quy hoaïch laøng ñoâ thò Stockpot, Manchester, Anh (nguoàn [8])
Hình 4: Sô ñoà nguyeân taéc phatù trieån moâ hình “laøng ñoâ thò”
tieän giao thoâng coâng coäng hoaëc khoâng gaây oâ nhieãm do phaùt thaûi; 9)
Phaùt trieån beàn vöõng döïa treân conâ g ngheä sinh thaiù ; 10) Toân troïng giaù
trò caùc heä thoáng töï nhieân vaø taùc ñoäng cuûa caùc hoaït ñoäng ñoâ thò ñeán
moâi tröôøng ôû möùc toái thieåu. Nhöõng nguyeân taéc naøy ñöôïc keát hôïp
cuøng nhau vì moät cuoäc soáng coù chatá löôïng cao.
Moâ hình “laøng ñoâ thò” ñöôïc trieån khai nhieàu taïi quoác gia phaùt trieån,
bôûi taïi caùc quocá gia naøy, caùc nganø h coâng nghieäp ñoäc haïi ngaøy caøng
giaûm do ñöôïc di dôøi ñeán caùc quocá gia thuoäc nhomù nöôùc ñang phaùt
trieån. Beân canï h ñoù laø söï xuaát hieän neàn kinh teá dòch vuï (Service
economy). Ñieuà naøy cho phepù trong moâ hình “laøng ñoâ thò” hình
Hình 3: Laøng ñoâ thò Grainger taïi Newcastle, Anh (nguoàn [4])
SË103+104 .2020
47
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
thaønh caùc khu chöùc naêng söû dunï g hoãn hôïp giöaõ ôû vaø laøm viecä ,
thöông maïi dòch vuï maø khoâng gaây baát lôïi cho cö danâ . Moâ hình “laøng
ñoâ thò” ñöôïc xem laø moät giaûi phaùp boå sung cho caùc moâ hình phaùt
trieån ñoâ thò taïi nhieàu thaønh phoá, ñaëc bieät laø naâng caáp vaø môû roäng ñoâ
thò. Caùc quan ñiemå ñöông ñaïi veà “laøng ñoâ thò” vaø moâ hình phaùt trieån
coù lieân quan chaët cheõ vôùi Chuû nghóa ñoâ thò môiù (New Urbanism)
[10]
vaø quan ñieåm taêng tröôûng thonâ g minh (Smart Growth) ñöôïc khôûi
xöôùng taïi Hoa Ky.ø Ñaây laø moät traoø löu thieát keá ñoâ thò nhaèm thuùc ñaåy
thoùi quen thaân thieän vôùi moâi tröôøng baèng caùch taïo ra caùc khu phoá
coù theå ñi boä, chöùa nhieàu loaïi conâ g vieäc vaø nhaø ô.û Traøo löu naøy phaùt
sinh cuõng vaøo ñaàu nhöõng naêm 1980 nhö moâ hình “lanø g ñoâ thò” vaø coù
aûnh höôûng ñeán phaùt trieån baát ñonä g saûn, quy hoaïch ñoâ thò vaø chieán
löôïc söû duïng ñaát cuûa caùc thaønh phoá.
Hình 5: Laøng Xian, moät ngoâi “laøng ñoâ thò” bò nhaán chìm do söï môû
roäng thaønh phoá taïi Quaûng Chaâu - Trung Quoác (Nguoàn [1])
Tuy nhieân, nhieuà chuyeân gia ñoâ thò laïi cho raèng, ñaây khoâng phaûi
khaùi nieäm môùi, maø ñôn giaûn chæ laø söï phuïc hoài laiï caùc yù töôûng ñaõ
phoå bieán trong quy hoaïch ñoâ thò töø tröôùc nhaèm muïc ñích giöõ gìn
moâi tröôøng thieân nhieân trong söï baønh tröôùng ñoâ thò ñang dieãn ra
quaù maïnh nhö nhieàu thaäp kyû qua, vaø phuø hôïp vôùi xu theá phaùt trieån
chung cuûa xaõ hoiä gaén vôùi söï xuatá hieän cuûa neàn kinh teá dòch vuï vaø
gia taêng taàng lôùp trung löu.
II. Laøng ñoâ thò taïi Vieät Nam
2.1. Khaùi nieäm “laøng ñoâ thò” taiï Vieät Nam
Hieän töôïng “laøng ñoâ thò” raát phoå bieán taïi Vieät Nam (cuõng nhö taïi
Trung Quoác vaø caùc quoác gia coù ñaëc ñieåm töông ñoàng), khaùc vôùi
laøng ñoâ thò taïi caùc quoác gia phaùt trieån. Khaùi nieäm “laøng ñoâ thò” ôû Vieät
Nam ñöôïc hieåu theo nghóa ñen “lanø g trong ñoâ thò”- laø nhöõng ngoâi
laøng noâng thoân toàn taïi ôû caû vuøng ngoaïi oâ vaø trung taâm cuûa caùc thaønh
phoá lôùn Vieät Nam trong quaù trình ñoâ thò hoaù nhanh choùng. Laøng ñoâ
thò thöôøng ñöôïc bao boïc bôûi cacù khu ñoâ thò môùi (KÑTM) hoaëc caùc
khu vöïc phaùt trieån caùc chöùc nanê g môùi cuûa ñoâ thò nhö trung taâm vaên
hoaù, thöông maiï dòch vuï, vui chôi giaûi trí… Laøng ñoâ thò coøn ñöôïc bao
Hình 6: Laøng ñoâ thò Trieàu Khuùc vaø Yeân Xaù, keà caän vôùi KÑTM Vaên
Quaùn (Nguoàn : [6])
Baûng 1: So saùnh söï khaùc bieät cuûa moâ hình “laøng ñoâ thò”
ôû caùc nöôùc phaùt trieån vaø ôû Vieät Nam
Hình 7: Laøng ñoâ thò bò bao vaây bôûi söï phaùt trieån traøn lan cuûa KÑTM
Linh Ñaøm vaø tuyeán ñöôøng vaønh ñai 3 (Nguoàn: [2])
quanh bôûi caùc coâng trình cao taàng, cô sôû haï taàng giao thoâng vaø caùc
coâng trình hieän ñaïi khaùc. Laøng ñoâ thò thöôøng coù maät ñoä daân cö cao,
cô sôû haï taàng chöa ñöôïc ñaùp öùng ñaày ñuû, ñöôøng xaù nhoû heïp ñöôïc
phaùt trieån döïa treân heä thoáng ñöônø g thoân, xoùm cuõ trong laøng. Daân cö
cuûa laøng ñoâ thò phaàn lôùn coù goác gaùc töø caùc laøng noâng nghieäp truyeàn
thoáng (Hình 5, 6, 7).
Coù theå nhaän thayá söï toàn taïi cuûa caùc laøng ñoâ thò taïi Vieät Nam nhö laø
moät heä quaû cuaû quaù trình ñoâ thò hoaù nhanh choùng caùc khu vöïc laøng
SË103+104 .2020
48
xaõ noâng nghieäp keà caän noäi ñoâ vaø söï chuyeån ñoåi muïc ñích söû duïng
ñaát noâng nghieäp. Moät dieän tích raát lôùn ñaát noâng nghieäp tröôùc ñaây
thuoäc veà caùc laøng xaõ ñaõ bò chuyeån ñoåi thaønh ñatá quy hoaïch phaùt
trieån caùc KÑTM hay caùc trung tamâ thöông maïi, dòch vuï, saûn xuaát
coâng nghieäp lôùn. Caùc laøng xaõ bò co cuïm, bò bao bocï vaø bò laán chieám
daàn bôûi söï phaùt trieån traøn lan cuûa caùc KÑTM - nhö chieác voøi baïch
tuoäc len loûi vaøo chieám noát nhöõng khoaûng xanh cuûa laøng xaõ coøn soùt
laïi, thu heïp daàn ranh giôùi cuaû caùc ngoâi lanø g trong ñoâ thò.
chöùa ñöïng nhöõng giaù trò vaên hoùa, nhaân vaên vaø caùc tieàm löïc kinh teá
ña daïng cuûa ñoâ thò. Trong quaù trình quy hoaïch phaùt trieån ñoâ thò, luoân
coù söï tieáp nhanä theo chieàu roäng cuûa vaên hoùa môùi (vaên hoùa coâng
nghieäp, dòch vu,ï lieân keát) vaø söï keát tinh theo chieuà saâu cuûa vaên hoùa
truyeàn thoáng (vaên hoùa noâng nghieäp). Vieäc baûo toàn caùc giaù trò vaên
hoaù truyeàn thoná g vaø phaùt huy vaên hoaù môùi seõ taïo ra moät söï caân
baèng vôùi truyeàn thoáng, ñaûm baûo cho söï phaùt trieån beàn vöõng.
Laøng truyeàn thoná g xöa laø nôi toân troïng, tích tuï truyeàn thoáng vaên hoùa
vaø löu truyeàn töø ñôøi naøy sang ñôøi khaùc. Caùc daáu hieäu vaø bieåu töôïng
cuûa truyeàn thoná g vaên hoùa gaén vôiù ñöùc tin, ñieàu kieän töï nhieân, hoaøn
caûnh xaõ hoäi, vaät lieuä vaø coâng ngheä saün coù.
Moät soá caâu hoûi ñöôïc ñaët ra nhö: Söï toàn taïi cuûa moâ hình “laøng ñoâ thò”
Vieät Nam coù phuø hôïp vôùi caùc nguyeân taéc quy hoacï h phaùt trieån ñoâ
thò ñöông ñaïi hay khoâng? Neáu vaãn duy trì söï toàn taïi cuûa caùc laøng ñoâ
thò, thì phaûi quy hoaïch vaø quaûn lyù phaùt trieån theo nhöõng nguyeân taéc
naøo ñeå höôùng tôùi söï phaùt trienå beàn vöõng?
“Laøng ñoâ thò” nay, duø naèm trong ranh giôùi ñoâ thò, song vaãn mang
ñaäm truyeàn thoná g noâng thoân. Cacù hoä daân trong laøng vaãn coøn löu giöõ
ñöôïc caùc baûn saéc vaên hoùa nhaát ñònh cuûa hoä gia ñình noâng nghieäp.
Neáu gìn giöõ ñöôcï vaên hoùa truyeàn thoáng, “laøng ñoâ thò” seõ trôû thaønh
moät ñieåm töïa, keát noái vôùi vaên hoùa hieän ñaïi ñöôcï hình thaønh trong
caùc KÑTM xung quanh vaø taïo neân söï caân baèng vôùi truyeàn thoáng
trong toaøn ñoâ thò. “Laøng ñoâ thò” laø nôi coù moät soá ñoâng cö daân töø nôi
khaùc ñeán, deã danã ñeán caùc yeáu toá vaên hoùa truyeàn thoáng cuûa laøng xöa
bò laõng queân vaø daàn luïi taøn. Neáu khoâng löu giöõ ñöôïc yeáu toá vaên hoùa
truyeàn thoáng, “laøng ñoâ thò” chæ coøn laø moät khu vöïc phaùt trieån chaát
löôïng thaáp trong ñoâ thò.
2.2. Ñaùnh giaù moâ hình “laøng ñoâ thò” Vieät Nam trenâ caùc nguyeân taéc
quy hoaïch phaùt trieån ñoâ thò ñöông ñaïi
Ñeå traû lôøi caâu hoûi thöù nhaát, coù theå xem xeùt moâ hình “laøng ñoâ thò” ñoái
chieáu vôùi caùc nguyeân taéc quy hoacï h ñoâ thò ñöông ñaiï döïa treân 5 khía
caïnh: 1) Baûo veä caùc nguoàn löïc ñatá ñai, naêng löôïng vaø caùc nguoàn löïc
töï nhieân khaùc; 2) Baûo toàn vaø phatù huy caùc giaù trò vaên hoaù coát loõi; 3)
Keát noái vôùi caùc khu vöïc phaùt trienå môùi caû veà haï tanà g vaø caûnh quan; 4)
Coäng ñoàng gaén keát; 5) Cô cheá quaûn lyù, kieåm soaùt, vaän haønh.
1) Baûo veä caùc nguoàn löïc ñaát ñai, naêng löôïng vaø caùc nguoàn löïc töï
nhieân khaùc
3) Keát noái vôùi caùc khu vöïc phaùt trieån môùi caû veà haï taàng vaø caûnh quan
Ñaây laø moät nguyeân taéc mang tính taát yeáu vaø ñöôïc khaúng ñònh khoâng
chæ trong chuû nghóa Ñoâ thò môùi (New Urbanism), traøo löu Ñoâ thò
thoâng minh (smart growth) maø caû trong Quy chuaån Xaây döïng Vieät
Nam veà quy hoacï h xaây döïng, nhöng laïi thöôøng xuyeân bò boû qua.
Trong quaù trình ñoâ thò hoaù, ngoaiø vieäc ñaàu tö xayâ döïng ñoàng boä heä
thoáng keát caáu haï taàng kyõ thuaät, yeáu toá caân baèng veà giao thoâng laø heát
söùc caàn thieát, nhaán maïnh ñeán vieäc hình thaønh heä thoáng giao thoâng
tích hôïp vaø canâ baèng giöõa phöông thöùc ñi boä, xe ñaïp, xe maùy, oâ
toâ, xe bus, taøu ñieän; caân baèng thoâng qua vieäc phaân chia caùc tuyeán
haøng lang vaän chuyeån haøng hoùa vaø caùc tuyeán khoâng coù xe cô giôùi
tieáp caän cacù cô sôû haï tanà g kinh teá vaø xaõ hoäi ñoâ thò.
Trong traøo löu quy hoaïch phaùt trieån ñoâ thò thoâng minh (Smart
growth) luoân nhaán maïnh nguyeân taéc duy trì, khoâi phuïc vaø toân taïo
ñöôïc caùc heä sinh thaùi töï nhienâ cuõng nhö nhöõng vuøng caûnh quan
ñaëc tröng töï nhieân ñöôïc taïo bôiû ñòa hình, khí hauä , hình thöùc canh
taùc… Caùc nguyeân taéc naøy ñeàu ñeà cao vieäc taïo laäp caân baèng sinh thaùi
ñoâ thò, gaén vôùi vieäc söû duïng vaø khai thaùc taøi nguyenâ . Trong ñoù, vieäc
söû duïng taøi nguyeân thieân nhienâ ôû caùc khu vöïc ñoâ thò thöôøng vöôït
xa khaû naêng töï phuïc hoài cuûa heä sinh thaùi töï nhienâ . Ñieàu naøy ñaët ra
caùc yeâu caàu vaø giaûi phaùp veà baûo toàn töï nhieân, kiemå soaùt maät ñoä xaây
döïng, chöùc naêng söû duïng ñaát, hình thaønh caùc khoâng gian môû (caây
xanh, maët nöôùc) vaø thuùc ñaåy caùc giaûi phaùp taùi taïo taøi nguyeân (naêng
löôïng taùi taïo, taùi söû duïng nöôùc, chaát thaûi…).
Laøng truyeàn thoáng coù heä thoáng giao thoâng chuû yeáu laø ñi boä vaø xe
thoâ sô vôùi caùc tuyeán ñöôøng coù matë caét heïp. “Laøng ñoâ thò” laø nôi töï
phaùt caûi taïo heä thoáng giao thoâng tröôùc ñaây cho phuø hôïp vôùi nhu caàu
hieän ñaïi. Taïi ñaây khoâng coù khaiù nieäm veà caùc tuyeán haønh lang cho
vaän chuyenå haøng hoaù hay cho ngöôøi ñi boä.
Laøng truyeàn thoáng veà cô baûn laø moät khu daân cö noâng nghieäp, xung
quanh laø vöôøn, ruoäng, maët nöôcù ao, soâng. Trong laøng, dieän tích
khoâng gian môû chieám tyû leä lôùn. Moâi tröôøng soáng cuûa con ngöôøi caân
baèng vôùi töï nhieân vaø hoaø laøm moät vôiù töï nhieân.
“Laøng ñoâ thò” nay phaàn lôùn khoâng coøn heä sinh thaiù thöïc vaät, ñonä g
vaät vaø caûnh quan sinh thaùi töï nhieân xung quanh, do ñaát ñai ñaõ bò
chuyeån ñoåi cho muïc ñích xaây döïng. Veà maët lyù thuyetá , “laøng ñoâ thò”
phaûi laø moät daïng khoâng gian môû cho ñoâ thò, vuøng ñemä giöõa ñoâ thò vaø
noâng thoân vôùi caûnh quan töï nhienâ ñaëc thuø (maët nöôùc, soâng hoà, caây
xanh…). Song taïi ñaây do thieáu kiemå soaùt, khoâng gian môû bò thu heïp,
taøi nguyeân ñaát, nöôùc, thaûm thöïc vaät… bò khai thaùc, tieàm aån oâ nhieãm
ñe doïa moâi tröôøng soáng. Ñaây coù theå coi laø ñieåm yeáu nhaát cuûa moâ
hình “laøng ñoâ thò” Vieät Nam.
Xeùt treân khía caïnh caûnh quan, lanø g xaõ truyeàn thoáng tröôùc ñaây vôùi
dieän tích ñaát caây xanh vaø maët nöôùc phuïc vuï saûn xuaát noâng nghieäp
ñöôïc nhìn nhaän nhö laø nhöõng “laù phoåi xanh” cho ñoâ thò. Trong quaù
trình ñoâ thò hoa,ù dieän tích ñaát cayâ xanh caûnh quan noâng nghieäp ngaøy
caøng bò thu heïp, keát noái caûnh quan giöõa caùc khu vöïc phaùt trieån môùi
vaø “laøng ñoâ thò” ngaøy caøng bò gianù ñoaïn. Caûnh quan kieán truùc giöõa
khu vöïc phaùt trieån môùi vaø caùc lanø g ñoâ thò cuõng coù nhieàu ñieåm khaùc
bieät, daãn ñeán hieän töôïng “ñöùt gayõ ” veà caûnh quan kieán truùc. Neáu nhö
caùc laøng xaõ thienâ veà phaùt trieån theo chieàu ngang vôùi nhöõng kieán truùc
thaáp taàng daøn traûi ñeàu trong phamï vi laõnh thoå thì caùc KÑTM laïi chuû
yeáu phaùt trienå theo chieàu ñöùng vôùi haøng loaït nhöõng chung cö cao
taàng, hoaëc laø phaân boá taäp trung taïi loõi KÑTM, hoaëc phaân boá ngoaøi
2) Baûo toàn vaø phaùt huy cacù giaù trò vaên hoaù coát loõi
Laøng xaõ hieän höõu trong caùc khu vöcï quy hoaïch phaùt trieån môùi laø nôi
SË103+104 .2020
49
rìa taïo neân moät “töôøng raøo” kiená truùc phaân bieät KÑTM vôùi caùc lanø g
xaõ xung quanh[5].
naøo ñeå ñaát ñai ñöôïc khai thaùc vaø tieáp caän, cung caáp cho chuû sôû höõu,
nhaø ñaàu tö thonâ g tin ñeå hoï hình thaønh caùc kòch baûn trong töông lai.
Nhaø ñaàu tö vaø cacù beân lieân quan phaûi ñöôïc tuyeân truyeàn ñeå thöïc söï
hieåu baûn quy cheá vaø cuøng tham gia thöïc hieän. Quy cheá phaùt trieån ñoâ
thò cuõng giuùp cho cô quan quaûn lyù ñòa phöông chuyeân nghieäp hôn
trong vieäc quaûn lyù, phuïc vuï vaø taoï ñieàu kieän cho phaùt trieån ñoâ thò.
Ngoaøi ra, trong quaù trình ñoâ thò hoaù , phaûi hình thaønh ñöôïc heä thoáng
tham gia cuûa cacù beân lieân quan, thoâng qua caùc cuoäc hoïp coâng khai,
caùc phieân ñieuà traàn vaø caùc quy trình minh baïch ñeå giaûi quyeát caùc
baát ñoàng. Trong thôøi hieän ñaïi, quy hoaïch vaø quaûn trò ñoâ thò laø moät
trong nhöõng bieåu hieän noiå baät nhaát cuûa vaên minh.
4) Coäng ñoàng gaén keát
Trong quy hoaïch ñoâ thò hieän ñaïi luoân chuù troïng ñená caùc nguyeân taéc
ñeå taêng cöôøng töông taùc coäng ñoàng vaø taïo ra motä coäng ñoàng gaén
keát. Chuû nghóa ñoâ thò thoâng minh (Principles of intelligent urbanism
- PIU) cuõng ñöa ra nguyeân taéc nhaán maïnh vieäc hình thaønh caùc khu
vöïc coâng coäng vôùi nhieàu caáp khaùc nhau phuø hôpï vôùi möùc töông
taùc caù nhaân, banï beø, hoä gia ñình, coäng ñoàng vaø xaõ hoäi. Taïi ñaây coù
nhieàu loaïi khoâng gian coâng coäng nhö quaûng tröônø g, saân theå thao,
ñòa ñieåm trình dieãn, ñöôøng daïo… laø nôi ai cuõng coù theå tieáp caän töï do
bôûi khoâng coù raoø caûn veà vaät theå hay kinh teá vaø xaõ hoäi. Baûn chaát cuûa
nhieàu nguyeân tacé quy hoaïch vaø thieát keá ñoâ thò cuaû chuû nghóa Ñoâ thò
môùi cuõng nhaèm muïc ñích taêng cöônø g töông taùc coäng ñoàng vôùi vieäc
giôùi thieäu moät moâ hình mang tính coäng ñoàng cao hôn, ít giao thoâng
baèng xe oâ toâ, ít oâ nhieãm moâi tröôøng hôn. Caùc conâ g trình khuyeán
khích coù tyû leä thaân thieän vôùi con ngöôøi (human scale). Caùc khoâng
gian coâng coäng naøy thuùc ñaåy hoatï ñoäng töông taùc, gaén keát xaõ hoäi
vaø cung caáp cho cö daân ñoâ thò nhieàu cô hoäi (ngoaiø maïng xaõ hoäi)
ñeå hoï gaëp gôõ, giao tieáp vôùi nhau, hình thaønh neân nhöõng coäng ñoàng
vôùi nhöõng nhoùm ngöôøi cuøng sôû thích, chia seû caùc coâng vieäc xaõ hoäi
vaø haønh vi vaên hoùa. Roäng hôn, töông taùc xaõ hoäi laø cô hoäi cho coâng
daân trong ñoâ thò hieåu xaõ hoäi vaø tham gia caùc quyeàn löïc xaõ hoäi, khôûi
nguoàn cho vieäc hình thaønh caùc tanà g lôùp tinh hoa môiù trong xaõ hoäi.
Laøng xöa laø nôi raát coi troïng töông taùc xaõ hoäi. Taát caû caùc thaønh vieân
trong laøng ñöôïc keát noái vôùi nhau trong moät coäng ñonà g gia toäc, doøng
hoï, ngheà nghieäp, tín ngöôõng, lanø g xoùm, thoâng qua caùc ñòa ñieåm nhö
ñình, chuøa laøng, leã hoäi… Caùc khonâ g gian coäng ñoàng trong laøng ñöôïc
quaûn lyù bôûi coäng ñoàng, nôi maø ngöôøi daân nhaän dieän ra nhau, chia
seû caùc taøi nguyeân vaên hoùa chung, theå hieän nieàm tin vaøo caùi chung,
söï töï do vaø saùng taïo cuûa moãi caù nhaân trong coäng ñoàng.
Laøng truyeàn thoná g xöa coù caáu trucù vaø toå chöùc raát chaët cheõ. Laøng
ñöôïc xem coù tính töï trò, kheùp kín, ñoäc laäp, laø moät vöông quoác nhoû
trong vöông quoác lôùn neân môùi coù caâu “Höông ñaûng, tieåu trieàu ñình”.
Laøng truyeàn thoáng cuûa ngöôøi Vieät chuû yeáu coù ba cô quan: Cô quan
nghò quyeát, cô quan chaáp haønh, vaø cô quan trò an. Toå chöùc laøng
ñieàu haønh hoaït ñoäng cuûa laøng theo pheùp vua vaø leä laøng. Leä laøng laø
moät heä thoáng quaûn trò ñòa phöông trong taát caû caùc lónh vöïc vaø quaûn
trò thieân veà höônù g môû ñeå ai cuõng hieåu, coù traùch nhieäm vaø quyeàn lôïi
thöïc hieän. Ñaây cuõng laø moät trong coäi nguoàn söùc maïnh ñoaøn keát cuûa
ngöôøi Vieät.
“Laøng ñoâ thò” nay trong nhieàu tröôøng hôïp rôi vaøo caûnh: Leä laøng thì
khoâng coøn, song quy cheá quaûn lyù ñoâ thò laïi chöa tôùi. Vieäc quaûn trò
ñoâ thò khoâng chuyeân nghieäp. “Laøng ñoâ thò” trôû thaønh nôi ñaàu cô,
truïc lôïi töø kinh doanh baát ñoäng saûn vôùi moâ hình “chia loâ, baùn neàn”
vôùi moái quan taâm duy nhaát cuaû caùc nhaø kinh doanh BÑS laø: Tìm
kieám ñatá , xaây dönï g, baùn nhaø, kiemá lôïi nhuaän vaø tieáp tuïc. Taïi ñaây
thieáu nhöõng cheá taøi yeâu caàu caùc saûn phaåm hình thaønh trong quaù
trình ñaàu tö laø an toaøn, hôïp veä sinh, traät töï vaø mang laïi caû hieäu quaû
cho xaõ hoäi.
“Laøng ñoâ thò” nay giaûm suùt yeáu toá töông taùc xaõ hoiä . Thaønh phaàn daân
cö trong “laøng ñoâ thò” ngaøy caøng ña daïng, coù nguoàn goác, xuaát xöù
khaùc nhau neân ít coù giao löu, tieáp xuùc. Moïi quan heä xaõ hoäi ñöôïc giaûi
quyeát theo caùi lyù, thieáu söï traân troïng, ñoaøn keát vaø tình thöông yeâu
gaén boù nhö vaên hoùa xöa. Maëc duø naèm trong ñoâ thò, song trong “laøng
ñoâ thò” thieáu nhieàu caùc khoâng gian coâng coäng vaø dòch vuï coâng coäng
nhö trong caùc KÑTM. Tuy nhieân, phanà lôùn caùc “laøng ñoâ thò” vaãn giöõ
ñöôïc caùi loõi giaù trò ñeå gaén keát coäng ñoàng, thoâng qua caùc coâng trình
toân giaùo tín ngöôõng vaø khoâng gian coäng ñoàng trong laøng nhö: ñình,
chuøa, mieáu maoï , ao laøng, chôï daân sinh… vaø caùc hoaït ñoäng coäng
ñoàng toå chöùc trong caùc ngaøy hoäi laøng, leã teát… giupù cho “lanø g ñoâ thò”
vaãn giöõ ñöôïc phanà naøo hoàn coát cuaû laøng truyeàn thoná g, laø chaát lieäu
gaén keát caùc caù nhaân trong coäng ñoàng.
2.3. Moâ hình “laøng ñoâ thò” taïi Vieät Nam - höôùng tôùi phaùt trieån
beàn vöõng
Quaù trình ñoâ thò hoaù nhanh choùng hieän nay taïi caùc thaønh phoá lôùn ñaõ
cho thaáy moät “khoaûng caùch” hay laø “söï khaùc bieät” giöõa moâ hình phaùt
trieån cuûa caùc KÑTM vaø “laøng ñoâ thò”. Trong cuøng moät khu vöïc laõnh
thoå, ñoàng thôøi toàn taïi caû hai loaiï hình cö truù töôûng chöøng traùi ngöôïc
nhau - nhöõng KÑTM ñöôïc xem laø bieåu hieän cuûa hieän ñaïi, vaên minh
ñoâ thò ñi cuøng vôùi nhöõng laøng xaõ noâng thoân truyeàn thoáng ñang bò
eùp phaûi “chuyenå mình” tröôùc nhönõ g aûnh höôûng töø laøn soùng ñoâ thò
hoùa noùi chung vaø töø söï hieän dieän cuûa chính nhöõng KÑTM ngay beân
caïnh noùi rieâng[5]. “Laøng ñoâ thò” ñang phaûi “chaät vaät”, “töï phaùt trieån”,
“töï xoay xôû” ñeå coá gaéng thoaùt khoiû nhöõng khoù khaên noäi taïi vaø ngoaïi
sinh maø laøng phaûi ñoái maët: Söï thay ñoåi caáu truùc daân cö vaø cô caáu
kinh teá khi ñaát ñai noâng nghieäp ngaøy caøng bò thu heïp, lao ñoäng noâng
nghieäp phaûi chuyeån ñoåi ngheà nghieäp khi phöông tieän saûn xuaát (ñaát
noâng nghieäp) ñaõ maát daàn hoaëc khoâng coøn nöõa; söï xuoáng caáp veà cô
sôû haï taàng, ñöôøng xaù giao thoâng trong khi aùp löïc cuûa söï gia taêng
daân soá leân cô sôû haï taàng ngaøy canø g lôùn; söï “ñöùt gaõy” trong khoâng
gian kieán truùc vaø caûnh quan, söï thu heïp daàn caùc khoâng gian coâng
coäng vaø tính coá keát coäng ñoàng ngaøy caøng suy giaûm.
5) Cô cheá quaûn lyù - vaän haønh
Trong quaù trình hình thaønh vaø phatù trieån cuûa ñoâ thò, quaûn trò ñoâ thò
coù vai troø quan troïng, gaén vôùi traùch nhieäm caùc benâ lieân quan (chính
quyeàn ñoâ thò, nhaø ñaàu tö, ngöôøi daân, caùc toå chöùc xaõ hoäi), tính minh
baïch, khaû naêng giaûi trình vaø coù söï tham gia cuûa coäng ñoàng. Quaûn
trò ñoâ thò hoaït ñoäng hieäu quaû khi coù moät khung theå cheá, ñöôïc vaän
haønh döïa treân baûn quy cheá hay quy ñònh kieåm soaùt phaùt trieån. Baûn
quy cheá naøy nhö moät coâng cuï phaùp lyù ñeå höôùng daãn söï taêng tröôûng,
phaùt trieån vaø naâng cao vò theá ñoâ thò, ví duï nhö höôùng daãn laøm theå
Tuy nhieân, thöïc teá phaùt trieån ñaõ chæ ra raèng coù moät söï lieân keát chaët
cheõ, hay coøn coù theå hieåu nhö laø moät söï “coäng sinh” giöõa hai moâ
SË103+104 .2020
50
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
hình cö truù keå treân. Caùc KÑTM vôiù nhöõng nguyeân lyù vaø caùch thöùc
Ñieåm cuoái cunø g, cuõng laø ñiemå maáu choát coù lieân quan ñeán con
ngöôøi, ñoù laø xayâ döïng ñöôïc coäng ñoàng gaén keát döïa treân nhöõng moái
quan taâm vaø lôiï ích chung, ñeå tanê g cöôøng chaát löôïng cuoäc soáng.
Söï coäng sinh trong vieäc söû dunï g khoâng gian vaø caùc hoaït ñoäng
kinh teá seõ xoaù môø khoaûng caùch taâm lyù giöõa daân cö cuûa laøng xaõ
vaø daân cö trong caùc KÑTM. Canà huy ñoäng ñöôcï söï tham gia cuûa
coäng ñoàng vaø caùc toå chöùc döïa treân coäng ñoàng (Community based
organizations) ñeå tham gia vaoø quaù trình ra quyeát ñònh cho caùc
chính saùch, chieán löôïc, keá hoacï h haønh ñoäng cuaû khu vöïc, giuùp cho
laøng ñoâ thò phatù trieån beàn vönõ g, xeùt treân khía caïnh xaõ hoäi.
thieát keá hieän ñaïi ñaõ cho thaáy phanà naøo söï öu vieät vaø ñaùp öùng nhöõng
nhu caàu caäp nhaät cuoäc soáng ñöông ñaïi cuûa moät theá heä ngöôøi daân
Vieät Nam môùi[5],[9]. Vieäc lyù töôûng hoaù moâ hình cö truù hieän ñaïi trong
quy hoaïch vaø thieát keá caùc KÑTM ôû Vieät Nam ñeuà gaëp phaûi vaán
ñeà veà thieáu vaéng nhöõng yeáu toá “bình daân”, “truyenà thoáng” gaén lieàn
vôùi cuoäc soáng thöôøng nhaät vaø ñaëc thuø vaên hoaù cuûa ngöôøi Vieät.
Ñoù laø söï thieáu vaéng cuûa chôï danâ sinh truyeàn thoná g, quaùn aên væa
heø bình daân, gaùnh haøng rong… maø ñaõ ñöôïc cayá gheùp trong caùc
KÑTM baèng caùc sieâu thò tieän dunï g, caùc nhaø haøng, shop sang tronï g
nhöng ngöôøi daân seõ phaûi traû giaù cao hôn raát nhieuà laàn so vôùi caùc
dòch vuï truyeàn thoáng tröôùc ñaây. Ngöôïc laïi, caùc “laøng ñoâ thò”, maëc III. Keát luaän
duø bò ñoâ thò hoùa, nhöng vaãn giöõ ñöôïc ñaäm ñaëc tính “bình daân” vôùi
nhöõng phöông caùch sinh hoaït truyeàn thoáng gaén lieàn vôùi caùc kieåu
loaïi khoâng gian dòch vuï truyeàn thoáng. Beân caïnh ñoù “laøng ñoâ thò”
coøn laø nôi cung caáp cô hoäi sinh toàn cho nhöõng cö daân ngheøo ñeán
töø caùc tænh thaønh khaùc trong quaù trình tìm kieám con ñöôøng möu
sinh ôû ñoâ thò. Nhö vaäy, “laøng ñoâ thò” seõ duøng nhöõng öu vieät gaén vôùi
nhöõng ñaëc tính khoâng gian ñeå boå trôï nhöõng ñieåm coøn khieám khuyeát
trong moâ hình quy hoaïch cuûa cacù KÑTM. Ngoaøi ra, xeùt treân khía
caïnh vaên hoaù, “laøng ñoâ thò” coøn laø nôi giuùp lan truyeàn caùc yeáu toá
vaên hoùa truyeàn thoáng. Laøng ñoâ thò gaén vôùi söï töï do saùng taïo vaø tín
ngöôõng toân giaùo cuûa ngöôøi Vieät coù theå trôû thaønh ñòa ñieåm taïo laäp
tinh thaàn nôi choán (Sense of place) cuûa ñoâ thò vaø coù theå phaùt trieån
theo höôùng moâ hình Laøng ñoâ thò taïi caùc quoác gia phaùt trieån.
“Laøng ñoâ thò” hay “laøng trong ñoâ thò” laø moät hieän töôïng raát phoå bieán
taïi caùc thaønh phoá lôùn cuûa Vieät Nam. Moâ hình “laøng ñoâ thò” taïi Vieät
Nam khaùc raát nhieàu so vôùi moâ hình Laøng ñoâ thò taïi caùc quoác gia
phaùt trieån. Taiï caùc quoác gia nayø , Laøng ñoâ thò ñöôïc coi laø moät moâ
hình coù quan ñiemå , lyù luaän ñeå hieåu vaø thöïc hieän. Taïi Vieät Nam,
ñoù laïi laø moät khoaûng troáng khoâng nhoû veà caû khaùi nieäm vaø lyù luaän.
“Laøng ñoâ thò” laø moät thaønh phaàn maät thieát trong toång theå khoâng gian
vaø xaõ hoäi cuûa thaønh phoá, noù khonâ g theå bò chia caét caû veà vaät theå vaø
phi vaät theå (tinh thaàn) vôùi nhöõng khu vöïc phaùt trieån môùi, cuõng nhö
caùc khu daân cö hieän höõu khaùc. Ñeå moâ hình “laøng ñoâ thò” Vieät Nam
duy trì vaø taùi phaùt trieån theo höôùng beàn vöõng, caàn phaûi coù nhöõng
nghieân cöùu saâu hôn veà moái lieân heä töông taùc giöõa “laøng ñoâ thò” vaø
caùc khu vöïc phatù trieån ñoâ thò môiù keà caän ñeå khoaû laáp khoaûng troáng
giöõa caùc moâ hình cö truù khaùc bietä vaø taêng cöôøng caùc keát noái treân
caùc khía caïnh phaùp lyù, theå cheá, khoâng gian vaät theå vaø gaén keát coäng
ñoàng. Töø ñoù seõ ñöa ra ñöôïc cacù ñònh höôùng, chieán löôïng vaø keá
hoaïch gìn giöõ, taùi sinh cacù “laøng ñoâ thò” taïi Vieät Nam.
Ñeå “laøng ñoâ thò” toàn taïi vaø phaùt trieån beàn vöõng, ñieuà kieän tieân quyeát
caàn phaûi thöïc hieän ñoù laø khoûa lapá caùc khoaûng troná g phaùp lyù. Hieän
nay, Chính phuû môùi chæ ban haønh caùc vaên baûn luatä lieân quan ñeán
ñaàu tö xaây döïng vaø phaùt trienå KÑTM (Luaät Xayâ döïng, Luaät Ñaát
ñai, Luaät Nhaø ôû, Quy cheá KÑTM, Luaät Kinh doanh BÑS, Nghò ñònh
Quaûn lyù ñaàu tö phaùt trieån ñoâ thò…), chöa coù caùc vanê baûn, Nghò ñònh,
nhöõng hoã trôï phaùp lyù ñeå giuùp cho söï phaùt trieån cuûa “laøng ñoâ thò”
(laøng xaõ ñoâ thò hoaù). Vì vaäy, benâ caïnh caùc chiená löôïc, chính sacù h
cuûa chính quyeàn thaønh phoá nhaèm baûo toàn, taùi phatù trieån “laøng ñoâ
thò”, caàn coù söï chung tay cuûa cacù beân lieân quan, töø nhaø ñaàu tö,
caùc chuyeân gia trong lónh vöïc quy hoaïch vaø phaùt trieån, caùc toå chöùc
chính trò - xaõ hoäi vaø coäng ñoàng ñeå cuøng xaây döïng caùc quy ñònh
kieåm soaùt phaùt trieån, caùc thieát cheá môùi cho “laøng ñoâ thò”, ñaûm baûo
cho söï taùi sinh cuûa lanø g theo höônù g beàn vöõng.
NGaøy NhaäN baøi: 03/4/2020
NGaøy Göûi phaûN bieäN: 03/4/2020
NGaøy duyeät ñaêNG: 15/04/2020
Taøi lieäu Tham khaûo:
1. amussing planet (2016). urban village in China. truy caäp: https://www.
amusingplanet.com/2016/02/the-urban-villages-of-china.html
2. baomoi (2017). Khu ñoâ thò “ñaùng soáng “ Linh ñaøm bò baêm naùt nhö theá naøo?.
truy caäp: https://baomoi.com/khu-do-thi-kieu-mau-linh-dam-bi-bam-nat-nhu-the-
nao/c/22623052.epi
3. Caroline Linda. (2012). Kelvin Grove urban Village: a strategic planning case
Grove_urban_Village_a_strategic_planning_case_study
4. Chroniclelive (2016). Newcastle’s Grainger plans new ‘urban village’ creating
news/newcastles-grainger-plans-new-urban-11036311
Tieáp theo, ñoù laø xoaù môø khoaûng troáng vaät lyù giöaõ “laøng ñoâ thò” vaø
caùc KÑTM. Khoâng gian soáng cuûa “laøng ñoâ thò” vaø caùc KÑTM coù theå
coù söï ñoäc laäp töông ñoái (khoâng phaûi tuyeät ñoái banè g heä thoáng haøng
raøo ngaên caùch, hay kieåm soaùt ketá noái bôûi heä thoná g an ninh…) nhöng
raát caàn nhöõng khoâng gian coâng coäng, nhöõng coâng trình coâng coäng
chung, hoaëc ñöôïc chia seû giöõa caû hai taïi caùc vò trí giaùp ranh giöõa
hai khu vöïc ñeå thuùc ñaåy söï keát noái, lieân keát hai beân, nhö: chôï
truyeàn thoáng, khoâng gian thöông maïi, dòch vuï, tröôøng hoïc, truï sôû
UBND, khoâng gian sinh hoaït coäng ñoàng, coâng vienâ , vöôøn hoa… coù
tính môû cho taát caû moïi ngöôøi daân ñeàu coù theå tieáp caän, töø ñoù thuùc
ñaåy caùc keát noái vaø töông taùc xaõ hoäi. Haï taàng kyõ thuaät cuûa “laøng ñoâ
thò”, bao goàm heä thoáng giao thoâng, caáp ñieän, capá nöôùc, heä thoná g
thoaùt nöôùc thaûi, thu gom, xöû lyù raùc thaûi… caàn ñöôïc naâng caáp vaø
ñaàu tö xaây döïng môùi ñeå keát noái ñoàng boä vôùi caùc khu vöïc phaùt trieån
xung quanh.
5. danielle Labbeù, Gabriel Fauveaud, Francis Labelle-Giroux, Michael Leaf,
Freùdeùric Morin-Gagnon, doaõn theá trung, taï Quyønh hoa, Nguyeãn Quang Minh,
Nguyeãn Maïnh trí, traàn Minh tuøng. (2019). bridging the gap - towards a better
integration of masterplanned new urban areas and urbanised villages - Khoûa laáp
khoaûng caùch - höôùng tôùi söï hoøa nhaäp toát hôn giöõa nhöõng KñtM ñöôïc quy hoaïch
toång theå vaø caùc laøng xaõ bò ñoâ thò hoùa, Nhaø xuaát baûn theá giôùi (Saùch song ngöõ).
6. Laodongthudo (2018). phöôøng Vaên Quaùn. truy caäp: http://laodongthudo.vn/10-
nam-mot-chang-duong-phat-trien-74113.html
7. thaùi Linh (2010), Laøng ñoâ thò - khi naøo Vieät Nam coù, truy caäp: https://kienviet.
net/2010/03/24/lang-do-thi-khi-nao-viet-nam-co/
8. Manchester everning News (2019). plan for half of homes at huge new ‘urban
village’ in Stockport to be affordable branded ‘gesture politics”.truy caäp: https://
homes-huge-new-17215983
9. phaïm ñình tuyeån (2019), Laøng ñoâ thò. truy caäp: http://bmktcn.com/index.
php?option=com_content&task=view&id=9515&itemid=183
10. urbanism. Caùc nguyeân taéc cuûa Chuû nghóa ñoâ thò môùi, truy caäp http://www.
newurbanism.org/newurbanism/principles.html
11. Wikipedia.urban village. truy caäp: https://en.wikipedia.org/wiki/urban_village
SË103+104 .2020
51
6 trang
223020
Free
Bạn đang xem tài liệu "Nghiên cứu mô hình “làng đô thị” tại Việt Nam hướng tới phát triển bền vững", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- nghien_cuu_mo_hinh_lang_do_thi_tai_viet_nam_huong_toi_phat_t.pdf
