Cách tiếp cận mới trong việc xây dựng mô hình làng nghề - du lịch trong các làng nghề truyền thống khu vực đồng bằng sông Hồng
CaùCh TieáP Caän môùi
TronG vieäC xaây döïnG moâ hình laønG nGheà - du lòCh
trong caùc laøng ngheà truyeàn thoáng khu vöïc Ñoàng baèng soâng hoàng
PGS.TS. Phaïm huønG CöôønG
Ñaïi hoïc Xaây döïng
new aPProaCh in buildinG a Trade villaGe model - TouriSm in TradiTional Trade villaGeS
in The red river delTa
Tourism development orientations, exploitation of cultural values of traditional craft villages have been determined in the socio-
economic development guidelines, tourism planning orientations of many provinces and cities in the Red River Delta. However,
up to now (2019), there are very few successful villages, basically in small and spontaneous tourism craft villages.
This article points out that a new approach or new solution is needed. Changing the way of exploiting the cultural values of the
current profession is spontaneous and fragmented, not paying attention to developing tourism products, considering tourism as
a “follow” factor of professional development, creating many conflict on environment and space between professional production
activities and tourism activities. Study and propose the model of Craft Tourism Village with comprehensive solutions as a
feasible and sustainable new model in effectively exploiting the cultural potentials of traditional craft villages in the Red River
Delta to develop tourism, contributing to socio-economic development and new rural construction. (*)
Ñònh höôùng phaùt trienå du lòch, khai thaùc caùc giaù trò vaên hoùa cuûa lanø g ngheà truyeàn thoáng
ñaõ ñöôïc xaùc ñònh trong chuû tröông phaùt trieån kinh te,á xaõ hoäi, ñònh höôùng quy hoaïch du
lòch cuûa nhieàu tænh, thaønh phoá vuøng Ñoàng baèng sonâ g Hoàng (ÑBSH). Tuy nhieân ñeán nay
(2019) coù raát ít nhönõ g laøng thanø h coâng, cô baûn taïi cacù laøng ngheà hoaït ñoäng du lòch coøn
nhoû, leû, mang tính töï phaùt.
Baøi vieát naøy chæ ra ranè g caàn thietá phaûi coù caùch tieáp caän môùi, giaûi phaùp môùi. Thay ñoåi
caùch thöcù khai thaùc caùc giaù trò vaên hoùa ngheà hieän nay ñang töï phaùt, manh muùn, khoâng
chuù troïng phaùt trienå caùc saûn phaåm du lòch, coi du lòch laø yeáu toá “anê theo” cuûa phaùt trieån
ngheà, taoï ra nhieuà maâu thuaãn veà moâi tröônø g, khoâng gian giöõa hoaït ñoäng sanû xuaát ngheà
vaø hoaït ñoäng du lòch. Nghieân cöuù ñeà xuaát moâ hình Laøng ngheà - Du lòch vôùi cacù giaûi phaùp
ñoàng boä nhö moät moâ hình môùi khaû thi, beàn vöõng trong vieäc khai thaùc hieäu quaû caùc tieàm
naêng vaên hoùa cuûa cacù laøng ngheà truyeàn thoáng vuøng ÑBSH nhaèm phaùt trieån du lòch, goùp
phaàn phaùt trienå kinh teá - xaõ hoiä vaø xaây döïng nonâ g thoân môùi. (*)
Töø khoùa: Du lòch laøng ngheà, laøng ngheà truyeàn thoáng, du lòch vaên hoùa.
Ñaët vaán ñeà
theå khaùc. Ñayâ thöïc söï laø tiemà naêng quyù giaù ñeå caùc laøng ngheà
phaùt trieån du lòch, ñoùng goùp vaoø phaùt trieån kinh teá, baûo toàn caùc
giaù trò vaên hoùa.
Vuøng ÑBSH coù khoaûng 7.500 lanø g truyeàn thoná g vôùi khoanû g
1.500 laøng ngheà, 11 nhoùm ngheà trong ñoù khoaûng 300 laøng
ñöôïc coâng nhanä laø laøng ngheà truyeàn thoáng. Caùc laøng ngheà
truyeàn thoáng khoâng chæ coù ngheà maø haàu heát coøn coù nhieàu giaù Ñaõ coù ñònh höôùng phaùt trieån caáp quoác gia, ñeà aùn veà lónh vöïc
trò veà di saûn kieán truùc, caûnh quan vaø caùc giaù trò vaên hoùa phi vaät naøy nhö: Chöông trình Baûo toàn vaø phaùt trieån laøng ngheà cuûa
SË103+104 .2020
128
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
Boä NN&PTNT naêm 2011 coù muïc tieâu ñeán
ñieàu kienä ñeå phaùt trieån du lòch. Caùch phaùt
trieån du lòch nhö moät yeuá toá“aên theo” söï phaùt
trieån cuûa laøng ngheà khoâng phaûi laø caùch laøm
toát, khoâng taïo neân cacù laøng du lòch beàn vöõng.
Vieäc nhìn nhaän caùc giaù trò di saûn vaên hoùa
cuõng chöa ñöôïc nhìn nhaän treân khía caïnh
saûn phaåm du lòch. Ví duï nhö caûnh quan
ñeïp, thanh bình, mang baûn saéc laøng queâ duø
laø môùi taoï laäp ñoái vôiù khaùch du lòch haáp daãn
hôn laø motä di saûn nhieàu naêm tuoåi nhöng ñeå
trong moiâ tröôøng lonä xoän thieáu thaåm myõ.
Yeáu toá môiù laï veà vanê hoùa, caûnh quan ñoái
vôùi caùc ñoái töôïng khaùch khaùc nhau, trong
nöôùc, quocá teá chöa ñöôïc ñaùnh giaù. Ñaây laø
baøi hoïc rutù ra töø tröônø g hôïp du lòch laøng queâ
Yeân Ñöùc (Ñoâng Trieuà , Quaûng Ninh). Laøng
khoâng coù nhieàu di tích caáp quoác gia, di saûn
coå kính, khoâng coù ngheà thuû coâng truyeàn
thoáng nhöng vôùi canû h quan toång theå laøng
queâ ñöôïc gìn giöõ, giôùi thieäu toát cuõng raát haáp
daãn khaùch du lòch. Coù nhieàu nghieân cöùu veà
di saûn phi vaät theå trong laøng, nhöng ñeå bieán
noù thaønh saûn phaåm du lòch chöù khoâng phaûi
laø keát quaû nghieân cöùu thì chöa ñöôïc ñaùnh
giaù laøm roõ.
naêm 2015 baûo toàn töø 30-40 laøng ngheà truyeàn
thoáng, phaùt trieån 50-70 laøng ngheà môùi gaén
lieàn vôùi du lòch. Ñeà aùn “Chöông trình Quoác
gia moãi xaõ moät saûn phaåm - OCOP” giai ñoaïn
2017-2020, ñònh höônù g ñeán naêm 2030 coù
muïc tieâu phaùt trieån ñeán naêm 2020 coù 80-100
laøng (baûn) vaên hoùa du lòch ñaït tieuâ chuaån töø
3-5 sao; Ñeà aùn Chieán löôïc phaùt trieån saûn
phaåm du lòch ñeán naêm 2025, ñònh höôùng
2030 cuûa Vieän Nghieân cöùu phaùt trieån du lòch
- Toång cuïc Du lòch (2016) vaø caùc ñònh höôùng
phaùt trieån du lòch cuûa caùc tænh trong ñoù coù caû
Coù theå thaáy khoù khanê nhaát laø chöa coù moät
moâ hình phaùt trieån roõ raøng, ñuû thuyeát phuïc
ñeå coù theå trieån khai töø chuû tröông lôùn thaønh
caùc haønh ñoäng cuï theå taïi caùc ñòa phöông.
Vì vaäy ratá caàn nghienâ cöùu tìm toiø nhöõng moâ
hình môùi vôùi caùch tiepá caän môùi, thay ñoåi cacù h
ñaùnh giaù veà tieàm naêng cuûa laøng ngheà truyeàn
thoáng treân goùc ñoä phaùt trieån du lòch.
phaùt trieån du lòch taïi caùc laøng ngheà.
(5)
Caùc laøng ngheà truyeàn thoáng vuøng ÑBSH
haàu heát coù lòch söû hình thaønh khoaûng 200-
500 naêm. Cuøng vôùi cacù ngheà truyeàn thoáng,
nhieàu lanø g coøn coù cacù di saûn kiená truùc, canû h
quan, di sanû vaên hoùa phi vaät theå phong phuù.
Tuy nhienâ qua caùch khai thaùc, toå chöùc du
lòch cho thaáy caùch nhanä dieän, ñanù h giaù giaù trò
tieàm naêng cuûa laøng ngheà coøn chöa ñaày ñuû;
Ñaùnh giaù, giôùi thieäu giaù trò vaên hoùa ngheà coøn
sô löôïc. Nhieàu nôi cunõ g chæ môùi giôùi thieäu
ñöôïc quy trình saûn xuatá , toå chöùc moät vaøi hoaït
ñoäng traiû nghieäm (chuû yeáu laø ngheà goám),
caùc giaù trò khaùc nhö lòch söû cuaû ngheà, tinh
hoa cuûa ngheà qua caùc quy trình sanû xuaát thuû
coâng, ñoà löu nieäm töø ngheà, caùc giaù trò vaên
hoùa tinh thaàn, taäp quaùn cuûa conä g ñoàng hình
thaønh töø ngheà vaãn chöa ñöôïc nhaän dieän vaø
giôùi thieuä . Ñaëc bietä nhieàu ngheà truyeàn thoáng
tuy ñaõ mai moät nhöng tính bieåu töôïng cuûa
noù ñaõ ñi vaøo tieàm thöùc cuûa conä g ñoàng nhö
luïa Vaïn Phuùc, gomá Höông Canh, noùn laù
laøng Chuonâ g, gioø chaû Öôùc Leã... chöa ñöôïc
ñaùnh giaù ñuùng nhö motä giaù trò thöông hieäu ñeå
quaûng baù du lòch.
Tuy nhieân hieän nay (2019) môùi chæ coù laøng
goám Baùt Traøng coù hoatï ñoäng du lòch khaù toát,
caùc laøng khaùc hoatï ñoäng du lòch ôû quy moâ
nhoû. Thuaät ngöõ “loay hoay tìm ra giaûi phaùp”,
“khai thaùc chöa hieäu quaû”, “caàn coù moät chính
saùch baøi baûn” ñang ñöôïc nhaéc ñeán nhieàu
trong caùc hoäi thaûo, cacù baøi vieát nghieân cöùu
veà thöïc traïng phaùt trieån laøng ngheà gaén vôùi du
lòch gaàn ñaây.(7)(8)
Coù theå noiù , tieàm naêng cuûa di saûn laøng ngheà,
vôùi vaên hoaù ngheà, vanê hoùa laøng hieän nay nhö
laø nhöõng vieân ngoïc quyù chöa ñöôïc maøi giuõa
ñeå toûa saùng.
Tìm hieåu 30 laøng coù ngheà truyeàn thoáng trong
phaïm vi vuøng ÑBSH cho thaáy nguyeân nhaân
cuûa thöïc traïng treân laø:
Haïn cheá cuaû tieàm naêng
n
Caùc laøng ngheà chöa ñöôïc ñaùnh giaù ñuùng
Tính phaân taùn, quy moâ nhoû, coøn ít laøng coù
giaù trò vanê hoùa tích hôïp cao laø moät haïn cheá
ñeå phaùt trieån laøng trôû thaønh ñieåm ñeán du lòch.
Coù laøng coù ngheà phaùt trieån, ngheà coù giaù trò
vaên hoùa cao thì caùc giaù trò di saûn, caûnh quan
laïi khoâng noåi baät, kieán truùc môùi, caûnh quan
môùi chiemá ña phaàn. Ví duï nhö laøng ngheà
maây tre ñan Phuù Vinh (xaõ Phuù Nghóa, huyeän
Chöông My,õ thaønh phoá Haø Noäi), caûnh quan
thieáu baûn saéc cuûa lanø g queâ, ít di saûn ñöôïc
coâng nhaän laø di tích. Coù laøng coù giaù trò di saûn,
caûnh quan khaù toát nhöng ngheà ñang gaëp khoù
khaên nhö laøng ngheà Cöïu may comple (xaõ
Vaân Töø, huyeän Phuù Xuyeân), laøng ngheà ñan
ñoù Noäi Lanê g, Taát Vieân (xaõ Thuû Syõ, huyeän
veà maët tieàm naêng phatù trieån du lòch, quaù chuù
troïng vaøo vieäc ñöa khaùch ñená xem, thaêm
quan ngheà maø chöa giôiù thieäu ñöôcï caùc giaù
trò vaên hoùa khaùc cuûa laøng ngheà truyeàn thoáng.
Chính vì vaäy caùc sanû phaåm du lòch khaù ñôn
ñieäu, khoâng haáp daãn ñöôïc khaùch, khoâng coù
caùc hoaït ñoäng cuoán hutù giöõ khaùch ôû laïi laâu, vì
vaäy doanh thu töø du lòch thaáp.
n
Caùch laøm hieän nay chæ chuù tronï g vaøo khai
thaùc maø ít chuù yù phatù trieån cacù saûn phaåm du
lòch môùi ñeå vöøa thu huùt khaùch du lòch, vöøa
thuùc ñaåy söï phaùt trieån caùc sanû phaåm ngheà
truyeàn thoáng. Thieáu heä thoáng saûn phaåm du
lòch ñoàng boä, khoâng ñuû ñeå moät lanø g trôû thanø h
moät ñieåm ñeán du lòch haáp daãn.
Chöa nhaän dieän vaø ñanù h giaù giaù trò vaên hoùa
laøng tích hôïp, ñaày ñu.û Caùc giaù trò vaên hoùa
di saûn kiená truùc nhö ñình, chuøa, mieáu, caûnh
quan, cacù giaù trò vanê hoùa phi vatä theå khaùc
theå hieän giaù trò cuûa laøng truyeàn thoáng, moät
moâ hình conä g ñoàng coù giaù trò sinh thaùi - nhaân
vaên phatù trieån hanø g ngaøn namê chöa ñöôïc
nhaän dieän ñeå khai thacù giôùi thieuä . Lòch söû
cuûa laøng, phong tuïc taäp quaùn tieâu bieåu cho
vaên hoùa cuûa ngöôøi Vieät coù theå mang ñeán cho
du khaùch nhöõng caâu chuyeän haáp daãn khoâng
Tieân Löõ, tænh Höng Yeân).
(3)
Soá löôïng caùc laøng coù giaù trò tích hôïp cao
khoâng nhieàu. Qua nghieân cöùu ñaùnh giaù tieàm
naêng caû veà vaên hoùa ngheà vaø caùc di saûn trong
30 laøng ngheà truyeàn thoáng trong vuøng ÑBSH
(ngoaøi laøng goám Batù Traøng) chæ coù moät soá
laøng nhö laøng may Cöïu, laøng gioø chaû Öôùc Leã
(Haø Noäi), laøng goám Phuø Laõng (Baéc Ninh) laø
nhöõng lanø g coù giaù trò tieàm naêng nhaát. Nhoùm
keá tieáp laø laøng noùn Chuoâng, maây tre ñan Phuù
Vinh, cheá bieán thöïc phaåm Cöï Ñaø (Haø Noäi),
laøng ñan ñoù Noäi Laêng, Taát Vieân (xaõ Thuû Syõ,
n
Caùch phaùt trieån laøng ngheà vaãn laø tìm caùch
phaùt trieån thò tröôøng, chuù troïng vaøo kinh teá
maø chöa nhìn nhaän phatù trieån kinh teá du lòch
cuõng laø moät theá maïnh veà phaùt trieån kinh teá
cuûa laøng ngheà. Vieäc chæ quan taâm phaùt trieån
ngheà tröôùc du lòch danã ñeán rôøi xa giaù trò vaên
hoùa, chaïy theo saûn phaåm thò tröônø g, caùc giaù
trò vaên hoùa ngheà giamû suùt. Coù hieän töôïng oâ
nhieãm moâi tröôøng, söï loän xoän trong toå chöùc
khoâng gian laøng. Keát quaû naøy mauâ thuaãn vôùi
keùm gì nhöõng traûi nghieäm ngheà.
(2)(3)
Caàn nhaän thöùc ñuùng raèng giaù trò vaên hoùa
ngheà chæ laø moät phanà trong giaù trò vaên hoùa
laøng, vanê hoùa cuaû ngheà vaø vanê hoùa lanø g
ngheà laø hai giaù trò khoâng theå taùch rôøi.
SË103+104 .2020
129
Höng Yeân), laøng tranh Ñoâng Hoà (Baéc Ninh),
laøng caây caûnh Baùch Thuaän (Thaùi Bình), laøng
myø chuõ Hoäi Yeân (Xaõ Chi Laêng Nam, Thanh
Mieän, Haûi Döông). Conø nhieàu lanø g khaùc giaù
trò vaên hoùa ngheà, di sanû kieán trucù , caûnh quan
khoâng thaät ñaëc saéc, bò taùc ñoäng ñoâ thò hoùa,
moâi tröôøng keùm neân khoù phaùt trieån thaønh
moät ñieåm du lòch hoaøn chænh.
laøng, cacù hoaït ñoäng traûi nghieäm vaên hoùa
noâng nghieäp toå chöùc ôû caùc trang traïi du lòch
sinh thaùi, caùc “laøng du lòch”, taïi khuvöïc ít aûnh
höôûng ñená ñieåm danâ cö. Caùc giaù trò vaên hoùa
thöôøng dunø g thuû phapù taùi hienä , khoâng dunø g
caùc giaù trò goác. Ví duï nhö khu du lòch sinh thaùi
Ñoài Thonâ g, Quang Huy naèm canï h xaõ Caàn
Kieäm (huyeän Thaïch Thaát, Haø Noäi), khu du
lòch Long Vieät (Ba Vì, Haø Noäi) taiù hieän caùc
kieán truùc, canû h quan laøng coå.
laïi hoaøn toaøn. Ví duï nhö Laøng ngheà Yongin ôû
Haøn Quocá ; Khoâng gian dòch vuï du lòch laøng
tre ôû tænh Töù Xuyeân - Trung Quoác.
n
Vôùi caùc lanø g coù nhieàu di saûn kieán truùc, vôùi
muïc tieâu baûo toàn cao, coù theå di moät phaàn
hoaëc toanø boä daân, nhaø nöôùc mua laïi, thieát
laäp laïi caùch ôû môùi keát hôïp laøm du lòch nhö
Laøng coá Hoaønh Thonâ , An Huy - Trung Quoác.
Caùch laøm naøy chuû ñoäng trong toå chöùc taïo
caûnh quan, baûo toàn vaø khai thaùc du lòch.
Du lòch laøng chòu söï canï h tranh veà thò tröôøng
khaùch du lòch trong vuøng ÑBSH. Veà maët vaên
hoùa truyeàn thoáng danâ cö, so vôiù caùc lanø g
ôû mieàn nuùi nhö Hoøa Bình, Sa Pa, caùc laøng
vuøng ÑBSH ñaõ suy giamû baûn saéc hôn keå caû
veà vaên hoùa, caûnh quan thieân nhieân. Ñeå toân
vinh, khoâi phuïc caùc baûn saéc vanê hoùa phaûi
ñaàu tö nhieàu hôn. Viecä chia seû lôiï ích, taïo
söï coâng baèng vôùi caû moät coäng ñonà g laøng, xaõ
voán ñoâng daân cö (vaiø ngaøn ñená haøng chuïc
ngaøn ngöôøi), so vôùi cacù laøng baûn nhoû ôû mieàn
nuùi gaëp khoù khaên hôn nhieàu.
Caùch laøm naøy ñaõ böôcù ñaàu taïo neân söï quan
taâm cuûa du khaùch tôùi caùc laøng truyeàn thoáng,
tôùi du lòch vaên hoùa nonâ g thoân. Coù haïn cheá laø
khoâng khai thaùc ñöôïc heát caùc giaù trò di saûn aån
chöùa, namè beân trong laøng. Nhöng ñaây cuõng
laø caùch neù traùnh cacù khoù khanê khi phaûi vaän
ñoäng coäng ñoàng, phaiû xin yù kiená ñoàng thuaän
cuûa nhieàu ngöôøi. Caùch laøm naøy tuy coù söï chuû
ñoäng cuaû doanh nghieäp du lòch nhöng khoâng
mang laïi lôïi ích tröïc tieáp ñeán cho coäng ñoàng
do coäng ñoàng ít ñöôïc tham gia.
Caû ba caùch naøy ñeàu caàn coù söï ñaàu tö, phoái
hôïp quaûn lyù, taïo lapä caùc saûn phaåm du lòch
ñoàng bo.ä Tuy nhieân, khoâng theå vaän duïng
thuaàn tuyù cho cho lanø g ngheà truyeàn thoáng
vuøng ÑBSH. Bôûi söï khaùc bieät cuûa giaù trò di
saûn, hoanø caûnh xaõ hoäi ñòa phöông, cuûa caùc
daân toäc moiã quoác gia.
Baøi hoïc ruùt ra trong söï thaønh coâng noùi chung
cuûa caùc laøng phaùt trieån du lòch coäng ñoàng,
du lòch vanê hoùa trenâ theá giôùi ñoù laø söï quan
taâm ñeán vieäc taïo laäp caùc moâ hình baøi baûn vôùi
saûn phaåm du lòch coù baún saéc, ña daïng, caùc
khoâng gian caûnh quan ñeàu ñöôïc quan taâm
thieát keá, taïo laäp, moiâ tröôøng saïch seõ, quaûn
lyù chaët cheõ.
Nhieàu laøng ngheà ñaõ baûo toàn ñöôcï ngheà, ñang
phaùt trieån nhö caùc laøng ngheà baïc Chaâu Kheâ Moät soá ñieåm du lòch, khu du lòch, coù teân “laøng
(Haûi Döông), ñoà ñoàng Ñaïi Baùi (Baéc Ninh),
chaïmkhaécñaùNinh Vanâ (Ninh Bình) laïicoùmoâi
tröôøng keùm, oâ nhieãm. So vôùi cacù caûnh quan,
du lòch” nhöng thöïc chaát laø cacù khu du lòch
ñôn thuaàn ñaët caïnh lanø g truyeàn thoáng, caïnh
caùc trung taâm thaéng caûnh lôùn, khoâng hình
moâi tröôøng ñeïp, trong laønh ôû vuøng bieån, mieàn thaønh töø giaù trò goác cuûa vaên hoùa laøng (Ví duï:
nuùi nöôùc ta ñaây laø moät haïn cheálôùn. Moät soá baøi
baùo ca ngôïi veû ñeïp caûnh phôi banù h ña treân
ñöôøng laøng ôû laøng Cöï Ñaø (Haø Noäi), nhöng troïng caùc giaù trò vaên hoùa goác.
ñöùng veà maët veäsinh an toaøn thöïc phaåm, caùch
laøm ñoù laø khoâng phuø hôïp, gaây phaûn caûm vôùi Nhìn chung nhöõng caùch laøm treân laø caùch laøm
khaùch du lòch, nhatá laø khacù h quoác teá.
Laøng “Vietä coå Coå Vanê Laàu” ôû Ninh Bình). Moâ
hình naøy khoù haáp daãn khaùch quocá teá voán coi
Quan ñieåm hình thanø h moâ hình Laøng ngheà
- Du lòch
Töø thöïc tieãn, tieàm nanê g cuûa caùc laøng ngheà,
quan ñieåm laø phaûi coù söï löïa choïn ñeå hình
thaønh moâ hình Laøng ngheà - Du lòch, gaén muïc
tieâu phatù trieån ngheà truyeàn thoáng vôùi muïc
tieâu phatù trieån du lòch ngay töø ban ñaàu, tích
hôïp khai thaùc theá maïnh tieàm naêng cuûa caû
manh muùn, khoâng taïo neân söï phatù trieån beàn
vöõng, nhieàu doanh nghieäp du lòch ñaõ thaát baïi
khi ñaàu tö theo caùch naøy.
Raát caàn söï ñaùnh giaù ñuùng giaù trò ñeå thaáy heát
khoù khaên, thuaän lôïi, bieát phaùt huy theá maïnh
vaø khaéc phuïc haïn cheá cuûa caùc giaù trò tieàm Löïa choïn moâ hình phaùt trieån töø vaên hoùa ngheà truyeàn thoáng vaø caùc di saûn
naêng naøy.
kinh nghiemä quoác teá
Coù nhieàu moâ hình du lòch trong lanø g truyeàn
vaên hoùa khaùc trong laøng ñeå phaùt trieån du
lòch, ñoàng thôøi laáy du lòch ñeå phaùt trieån ngheà
Caùc ñaëc ñieåm tích cöïc, haïn cheá thoáng caùc nöôùc ñaõ thöïc hieän thaønh coâng. Coù truyeàn thoáng.
cuûa moät soá moâ hình hoaït ñoäng du ba xu höôùng chính:
lòch noâng thoân hieän nay
n
Vôùi caùc lanø g mieàn nuiù , haûi ñaûo hoaëc vuøng
Hai muïc tieâu phaùt trieån ngheà - phaùt trieån du
lòch thöïc hieän song haønh seõ ñaït ñöôïc muïc
tieâu vöøa phaùt trieån kinh teá, vöøa baûo toàn ñöôïc
caùc giaù trò vaên hoùa ngheà, di saûn truyeàn thoáng.
Ñaây laø vieäc keát hôpï ñeå xaây döïng moâ hình
kinh teá vanê hoùa, layá vaên hoùa laø moät tieàm löïc
ñeå phaùt trieån.
Qua moät soá hoaït ñoäng du lòch nonâ g thoân coù
lieân quan ñeán laøng truyeàn thoáng cho thaáy ñaõ
coù caùc hình thöùc sau:
cö daân thöa, vaên hoùa coønñaäm banû saéc, canû h
quan thienâ nhieân roäng deã phaùt trieån du lòch
vaên hoùa, du lòch coäng ñoàng thaønh coâng. Ví duï
nhö Laøng maây tre ñan Bang Chao Cha, Pho
Thong, Ang Thong - Thaùi Lan; Laøng ngheà
truyeàn thoáng goã da caù saáu Kemenuh Mas,
khu laøng coå nhaát cuûa ñaûo Bali, Indonesia vôùi
q
Hoaït ñoäng thaêm quan traûi nghieäm: Thaêm
quan caùc hoä gia ñình laøm nghe.à Caùc ñôn vò
toå chöùc du lòch lieân heä tröïc tieáp vôùi caùc hoä
gia ñình, thöôøng choïn moät vaøi hoä (laøng maây
tre ñan Phuù Vinh, lanø g goám Phuø Laõng). Chæ
khai thaùc ñöôïc moät vaiø khía caïnh giaù trò cuûa
vaên hoùa ngheà.
hôn 1.000 naêm tuoåi; Laøng ngheà truyeàn thoáng Nguyeân taéc
röôïu, goám Aritayaki taïi Nhaät Baûn. Xaây döïng moâ hình du lòch vaên hoùa, du lòch
n
coäng ñoàng. Laáy giaù trò vaên hoùa laøng truyeàn
thoáng laø goác. Khoâng taùch bieät daân cö khoûi
laøng ñeå laøm du lòch hoaëc xaây döïng “laøng du
lòch” môùi hoaøn toaøn, xa rôøi vaên hoùa goác.
n
Vôùi caùc laøng daân cö ñoâng, coù theå khoanh
q
Khai thaùc saûn phamå du lòch töø vaên hoùa
vuøng rienâ g moät khu vöïc laøm du lòch, taùch
khoûi cuocä soáng thoâng thöôøng hoacë taùi hieän
noâng nghieäp: Thaêm quan caûnh quan ngoaøi
SË103+104 .2020
130
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
n
Coù muïc tieâu phaùt trieån ngheà - du lòch ñoàng
Caùc saûn vaät aåm thöcï , hoa quaû cuûa vuøng
ÑBSH ñeàu coù theå giôiù thieäu ñöôïc ôû laøng.
boä. Khi phaùt trieån ngheà phaûi ñònh höôùng
ngay cho phaùt trieån du lòch. Xacù ñònh phaùt
trieån du lòch toát seõ thuùc ñaåy viecä gìn giöõ caùc
giaù trò vaên hoùa ngheà truyenà thoáng.
Chuù troïng khai thaùc caùc giaù trò di saûn noåi
baät, ñaõ coù thöông hieäu. Ví duï cuøng nhoùm
maây tre ñan nhöng nonù laù laøng Chuoâng ñaõ
coù thöông hieäu, gaén lieàn vôùi vanê hoùa, hình
aûnh phuï nöõ Vieät Nam, raát coù theå maïnh ñeå
taïo baûn saéc rieâng.
n
Khai thaùc ñöôïc theá maïnh vaên hoùa ngheà,
Maãu 1
saùng taïo caùc giaù trò môùi cho sanû phaåm. Ñaây
chính laø caùch laøm khaùc bieät vôiù quan ñieåm
phaùt trieån kinh teá lanø g ngheà ñôn thuaàn. Caùc
saûn phaåm cuûa ngheà khi ñöôïc phaùt trieån saùng
taïo treân caùc tieàm nanê g vaên hoùa ngheà, saûn
phaåm truyeàn thoáng chính laø cô sôû ñeå taïo saûn
phaåm du lòch vaên hoùa. Ñaây ñang laø khaâu yeáu
nhaát trong caùc laøng ngheà hieän nay, caùc ngheà
truyeàn thoáng ñang khoù caïnh tranh vôùi caùc
saûn phaåm töông töï sanû xuaát bôûi coâng ngheä
môùi, vaät lieäu môùi.
Maãu ñan laøm ñoà löu nieäm. Töø hình chieác ñoù
truyeàn thoáng coù khoeùt 2 choã ñeå hom, trong
2 hom naøy ñaët 2 tuùi ñöïng maï gieo, khi töôùi
nöôùc maï seõ moïc xanh. Gôïi nhôù hình aûnh
caùc khoùm maï vuøng luùa nöôùc ÑBSH.
n
Thieát lapä ñöôïc cacù Boä saûn phaåm du lòch
döïa treân caùc giaù trò tieàm naêng coù saùng taïo.
Khoâng theå khai thaùc caùc laøng ngheà nhö moät
thöù taøi nguyeân saün coù. Caùc taøi nguyeân vaên
hoùa naøy khaúng ñònh hieän môùi laø tieàm naêng,
caàn phaûi thieát laäp sanù g taïo, coù ñaàu tö ñeå trôû
thaønh cacù boä saûn phaåm du lòch coù tính saùng
taïo, beàn vöõng, khai thaùc laâu daøi.
Maãu 2
Moãi moät loaïi ngheà, saûn phaåm phaûi coù söï
saùng taïo rieâng, ñaëc bieät laø söï tham gia cuûa
caùc nhaø thieát keá (designer), caùc hoïa syõ, taïo
daùng coâng nghieäp... goùp söùc ñeå saûn phaåm
ngheà coù theâm caùc loaiï hình môùi. Söï khôûi saéc
ôû caùc laøng ngheà gomá Baùt Traøng, Phuø Lanõ g
ñaõ minh chöùng cho söï quan troïng cuûa vieäc
saùng taïo ra caùc sanû phaåm môiù cho ngheà
truyeàn thoáng.
Boä saûn phaåm du lòch phaûi phong phuù, ñuùng
vôùi nhu caàu cuûa sanû phaåm du lòch, bao haøm
heát caùc nhu caàu cuaû khaùch nhö thaêm quan,
traûi nghieäm, vui chôi, aåm thöïc, löu truù. Coù
boán nhoùm saûn phaåm du lòch caàn thieát laäp laø:
Maãu Khay hoa quaû: Ñan laøm ñoà löu nieäm vaø
ñoà baøy hoa quaû. Laø maãu ñoù baét caù ñöôïc caûi
bieân maãu ñeå ñöïng ñöôïc hoa quaû. Hoa quaû
ñöïng trong maãu baùn keøm vaøo muøa heø seõ laø
Nhaõn loàng, ñaëc saûn cuûa Höng Yeân.
n
Nhoùm saûn phaåm du lòch vaên hoùa ngheà
truyeàn thoáng: Khai thaùc ñuû cacù khía canï h
lòch söû phaùt trieån ngheà, caùc quy trình saûn
xuaát ñaëc bieät, tinh hoa cuûa saûn phaåm, giaù trò
vaên hoùa coäng ñoàng, caùc taäp quanù hình thanø h
cuøng vôùi ngheà. Coù caû saûn phamå thaêm quan
vaø saûn phamå traûi nghieäm hoïc taäp, khaûo cöùu.
Hình döôùi ñaây minh hoaï khaû naêng phaùt trieån
caùc saûn phaåm truyeàn thoáng töø loaiï ñoù baét toâm
caù ñöôïc ñan ôû laøng Noiä Laêng, Tatá Vieân (xaõ
Thuû Syõ, Höng Yeân) thaønh ñoà löu nieäm, saûn
phaåm tieâu duøng môùi.
Maãu 3
Maãu ngheä thuaät saép ñaët. Laø toå hôïp 5 con
caù taïo hình töø ñoù ñan. Kích thöôùc toå hôïp
khoaûng 1,5m x 1,2m. Ñeå tröng baøy taïi caùc
vöôøn, treân maët nöôùc.
n
Nhoùm saûn phaåm du lòch vaên hoùa ngheà
noâng: Khai thaùc khía caïnh tìm hieåu phöông
thöùc saûn xuaát truyeàn thoáng, traiû nghieäm kinh
nghieäm lamø noâng, ñaùnh baét toâm ca,ù taùt nöôùc,
thaêm quan ñoàng ruonä g, vöôøn rau hoa, hieåu
veà caùc giaù trò phi vatä theå cuûa vaên hoùa ngheà
noâng ñoái vôùi cuoäc soná g coäng ñonà g laøng. (6)
n
Khai thaùc ñöôïc taát caû caùc giaù trò vaên hoùa
truyeàn thoáng cuûa vaên hoùa laøng, vaên hoùa vuøng
ÑBSH, chuù troïng taïo lapä giaù trò tích hôïp. Ñaây
laø quan ñieåm khaùc bieät vôùi cacù h nhieàu nôi
ñang khai thaùc laøng ngheà laøm du lòch hieän
nay, thöôøng chæ ñöa khaùch ñená thaêm quan
nôi saûn xuaát maø thieáu söï giôùi thieuä veà caùc giaù
trò vaên hoùa khaùc cuûa laøng theå hienä qua caùc di
saûn kieán truùc nhö ñình chuøa, mieáu, nhaø coå vaø
caùc di saûn vaên hoùa phi vaät theå khacù cuûa laøng.
n
Nhoùm saûn phaåm du lòch caùc di saûn kieán truùc,
caûnh quan. Ñaây laø khoiá löôïng di sanû lôùn, nhaát
laø moâ hình laøng vuøng ÑBSH laø moâ hình cö truù
ñaëc thuø, khaùc vôùi caùc vuøng khaùc, coù coång, luõy
tre, caây ña, ñình, chuaø , mieáu, nhaø coå, vöôøn
nhaø, gieáng, ao laøng cauà ñaù, chôï, quaùn... nhieàu
di saûn ñöôïc coâng nhaän laø di tích.
Maãu 4
Chuøm ñeøn laøm baèng ñoù baét caù. Laø toå hôïp
cuûa caùc ñoù truyeàn thoáng, lieân keát baèng
khung theùp, thaân baèng tre. Coù theå ñaët ñöùng
ñoäc laäp, beân trong coù ñeøn. Laøm ñeøn vöôøn,
ñaët doïc loái ñi. Cao khoaûng 2,1m.
Tính ña daïng cuûa caùc giaù trò seõ taoï neân söï ña
daïng veà saûn phaåm du lòch, cuõng laø ñieàu kieän
ñeå toå chöùc caùc hoaït ñoäng du lòch thaønh coâng.
Caàn giôùi thieäu caû vanê hoùa laøng vaø vaên hoùa
vuøng ÑBSH, caùc sanû phaåm ñaëc saûn OCOP
cuûa vuøng (theo chöông trình quocá gia “moãi
xaõ moät saûn phaåm”). Ví duï bieåu dieãn muùa roái
nöôùc, haùt cheøo laø vanê hoùa khoâng chæ rieâng
cuûa laøng naøo maø laø vaên hoùa chung cuûa vuøng,
n
Nhoùm sanû phaåm vaên hoùa phi vatä theå: AÅm
Hình 1. Saûn phaåm ñan “ñoù” ñöôïc phaùt trieån
thaønh ñoà löu nieäm, ñeøn trang trí.
thöïc, ngheä thuaät bieuå dieãn, trang phuïc, taäp
quaùn, leã hoäi...
saûn phaåm naøy, caùc boä saûn phaåm cuï theå nhö
thaêm quan, traûi nghiemä ngheà, aåm thöïc, troø
chôi, ñoà löu nieäm, khaûo cöùu, thaêm quan hoïc
taäp... caàn ñöôïc thieát lapä cuï theå.
Nhö vaäy duø laø laøng ngheà truyeàn thoáng, caàn
xaùc ñònh vaên hoùa ngheà chæ laø motä loaïi hình
ñeàu coù theå taïo laäp vaø giôùi thieäu ôû nhieàu laøng. taïo laäp saûn phaåm du lòch. Trong caùc nhoùm
SË103+104 .2020
131
Khi coù nhieàu boä sanû phaåm du lòch seõ níu
chaân du khaùch laâu hôn, khaùch chi traû nhieàu
hôn. Taïo neân hieäu quaû cuûa vieäc toå chöùc hoaït
ñoäng du lòch.
Nhöôïc ñieåm: Soá löônï g hoä gia ñình thöïc söï
laøm du lòch chöa nhieuà . Doanh nghieäp coù vai
troø quyeát ñònh neân neuá moät doanh nghieäp ñoù
ñoåi moâ hình hoaït ñoäng coù theå lamø aûnh höônû g
ñeán söï phaùt trieån beàn vöõng cuaû moâ hình.
Caùc nôi khaùc khoù hoïc taäp ñöôïc moâ hình naøy.
Nguoàn khaùch chöa ña daïng, cacù saûn phaåm
du lòch conø thieáu (ñoà löu nieäm, cacù saûn phaåm
OCOP).
lòch. Do töøng ñôn vò doanh nghieäp, hoä gia
ñình ñaàu tö. HTX coù vai troø keát noái, toå chöùc
thöïc hieän theo ñeà aùn phaùt trieån.
q
Ñaàu tö haï taàng vaø duy trì chaát löôïng caùc
n
Phaûi tích hôïp khoâng gian du lòch trong
khoâng gian du lòch chung: Do chính quyeàn
ñòa phöông phoái hôpï HTX, caùc ñôn vò dòch
vuï du lòch.
quy hoaïch xaây döïng, toå chöùc khoâng gian
laøng, xaõ.
Caùc xaõ coù laøng ngheà ñaõ coù Quy hoaïch xaây
döïng noâng thoân môiù phaûi coù nghieân cöùu
ñeå ñieàu chænh, boå sung caùc khoâng gian du
lòch neáu coù ñònh höônù g phaùt trieån theo moâ
hình. Nhieàu khoâng gian phaûi ñöôcï thieát keá,
taïo laäp coù baûn saéc theo muïc tieâu phuïc vuï
khaùch du lòch.
q
Kieåm soatù chaát löônï g dòch vuï du lòch: HTX
Moâ hình daïng B: Moâ hình Hôïp tacù xaõ (HTX)
dòch vuï du lòch
Thieát lapä HTX dòch vuï du lòch, huy ñoäng
caùc gia ñình, doanh nghieäp ñauà tö, doanh
nghieäp löõ haønh tham gia. HTX ñeà ra caùc quy
ñònh hoaït ñoäng chung, hoã trôï ñaàu tö giöõa caùc
thaønh vienâ , kieåm soaùt chaát löôïng chung.
laø ñaàu moái kieåm soaùt chaát löôïng chung.
Trung tamâ dòch vuï du lòch trong HTX coù vai
troø ñieàu phoái caùc tua chính. Caùc tua khaùch
leû do caùc ñieåm dòch vuï töï quaûn lyù. Caùc ñieåm
dòch vuï cunø g HTX xaây döïng thò tröôøng khaùch
haøng.
Coù toái thieåu 16 loaiï hình khonâ g gian du lòch
caàn ñöôïc thieát laäp, gaén keát vôiù ñoà aùn Quy
hoaïch xaây döïng noâng thoân.
q
Ñaàu tö thieát laäp cacù boä saûn phaåm du lòch.
Moâ hình naøy coù öu ñieåm huy ñoäng ñöôïc
nhieàu thaønh phaàn coäng ñoàng daân cö tham
Ñaàu tö cô sôû vaät chatá ban ñaàu taïi cô sôû du
Trong nhoùm caùc khonâ g gian nayø , Trung taâm
dòch vuï du lòch laø loaiï hình haàu nhö chöa coù ôû
caùc laøng, vì vaäy phaûi coùquyõ ñaát döï kieán trong
quy hoaïch ñeå hình thaønh.
Caùc khoâng gian ñöôøng laøng, khonâ g gian khu
baùn haøng löu nieäm, khoâng gian traûi nghieäm
trong hoä gia ñình... ñeàu phaûi ñöôïc thieát keá taïo
laäp baûn saéc, phuø hôïp vôùi yeâu cauà cuûa boä saûn
phaåm du lòch.
n
Hình thaønh boä maùy quaûn lyù phuø hôïp, caùch
thieát laäp phuø hôïp.
Coù hai caùch thieát lapä vaø quaûn lyù, vaän hanø h
moâ hình coù theå löïa choïn.
Hình 2. Sô ñoà caùc khoâng gian hoaït ñoäng du lòch chuû yeáu trong laøng ngheà
Moâ hình daïng A: Moâ hình taäp trung (tham
khaûo moâ hình du lòch laøng queâ cuûa laøng
Yeân Ñöùc - Ñoâng Trieàu, Quaûng Ninh).
Trung taâm dòch vuï du lòch coù vai troø ñieàu
phoái toaøn boä hoaït ñonä g du lòch cuaû laøng, do
moät doanh nghieäp thöcï hieän. Doanh nghieäp
quaûn lyù taát caû caùc tua thaêm quan, phaân boá
khaùch ñeán caùc ñieåm dòch vuï, laø ñôn vò ñaàu
tö chính cho vieäc toå chöùc caùc khoâng gian du
lòch, quaûn lyù chaát löônï g du lòch taiï taát caû caùc
ñieåm thaêm quan.
Vieäc ñaàu tö ban ñaàu haï taàng chung cuûa laøng
do chính quyeàn ñòa phöông vaø Trung taâm
cuøng phoái hôïp. Moâ hình naøy coù öu ñieåm laø
coù söï kieåm soaùt toát veà chaát löônï g, söï ñaàu tö
heä thoáng saûn phaåm, chuû ñoäng veà khaùch do
coù moät doanh nghieäp du lòch lôùn (Coâng ty du
thuyeàn Ñoâng Döông) taoï laäp, keát noái khaùch
töø Haø Noäi - Haï Long ñi qua.
Hình 3: Minh hoïa caùch toå chöùc caûnh quan du lòch ñöôøng laøng, caàu, quaùn
SË103+104 .2020
132
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
gia, khoâng bò phuï thuoäc vaøo moät doanh
nghieäp. Tuy nhieân, phaiû coù ñeà aùn phaùt trieån
Trong quaù trình laäp ñeà aùn phaùt trieån phaûi coù Keát luaän
keá hoaïch, muïc tieâu ketá noái vôùi cacù tua, tuyeán
Chuyeån ñoiå moät phöông thöùc hoaït ñoäng kinh
teá töø ngheà noâng, ngheà thuû coâng ñôn thuaàn
cuûa caùc laøng ngheà truyeàn thoáng sang keát
hôïp hoaït ñoäng du lòch, moät phöông thöùc hoaït
ñoäng kinh teá vaên hoùa ñoøi hoûi phaûi coù nghieân
cöùu, thietá laäp moâ hình roõ raøng, coù ñaàu tö vaø
quaûn lyù vaän haønh beàn vöõng.
Moâ hình Lanø g ngheà - Du lòch vôùi caùc nguyeân
taéc phaùt trieån, khai thaùc ñöôïc caùc theá maïnh
cuûa nghe,à cuûa laøng, cuûa vaên hoùa laøng, vaên
hoùa vuøng cuøng vôùi cacù moâ hình quaûn lyù phuø
hôïp seõ laø moät moâ hình beàn vöõng, ñuû cô sôû ñeå
coù theå thieát laäp ñeà anù phaùt trieån du lòch cho
caùc laøng cuï theå coù nhieàu tieàm naêng.
Raát caàn söï quan taâm ñaàu tö cuûa nhaø nöôùc,
chöông trình phaùt trienå noâng thoân, cuûa caùc
ñòa phöông coù laøng ngheà nhieàu tieàm naêng,
xaây döïng thí ñieåm theo moâ hình ñeå töø ñoù coù
theå nhaân roäng trong vuøng ÑBSH.
NGAØY NHAÄN BAØI: 02/4/2020
NGAØY GÖÛI PHAÛN BIEÄN: 03/4/2020
NGAØY DUYEÄT ÑAÊNG: 18/4/2020.
Ghi chuù:
* Baøi baùo caùm ôn söï hoã trôï cuûa ñeà taøi:” Nghieân cöùu
xaây döïng moâ hình laøng ngheà - du lòch vaø laøng di saûn -
du lòch khu vöïc ÑBSH nhaèm goùp phaàn phaùt trieån kinh
teá xaõ hoäi vaø xaây döïng noâng thoân môùi” cuûa Boä Noâng
nghieäp vaø Phaùt trieån noâng thoân, naêm 2018-2020.
1. Phaïm Huøng Cöôøng. Nhaän dieän giaù trò di saûn trong
coâng taùc baûo toàn. Taïp chí Kieán truùc (trang 26-30), soá
282 - thaùng 10/2018.
2. Phaïm Huøng Cöôøng. Baûo toàn thích öùng caùc di saûn
laøng xaõ truyeàn thoáng trong quy hoaïch noâng thoân
môùi. Taïp chí Kieán truùc (trang 34-38), soá 294 - thaùng
10/2019.
3. Leâ Quyønh Chi (2017). Phaùt trieån du lòch coäng ñoàng
taïi laøng truyeàn thoáng ngoaïi thaønh Haø Noäi - Laáy laøng
Cöïu laøm tröôøng hôïp nghieân cöùu. Taïp chí Khoa hoïc
Coâng ngheä Xaây döïng, Taäp 11 soá 5 - thaùng 09/2017.
4. Vieän Nghieân cöùu phaùt trieån du lòch - Toång cuïc Du
lòch (2016). Ñeà aùn chieán löôïc phaùt trieån saûn phaåm du
lòch ñeán naêm 2025, ñònh höôùng 2030.
5. Ñeà aùn “ Chöông trình Quoác gia moãi xaõ moät saûn
phaåm - OCOP” Giai ñoaïn 2017-2020, ñònh höôùng ñeán
naêm 2030.
6. Lieân hieäp Khoa hoïc phaùt trieån Du lòch beàn vöõng
(STDE). Ñeà taøi: “Nghieân cöùu phaùt trieån saûn phaåm du
lòch taïi di tích laøng coå Ñöôøng Laâm”. Ñeà taøi NCKH caáp
thaønh phoá Haø Noäi, naêm 2014.
7. Vaân Anh - Myõ Linh - Ñaëng Ngaân. Laøng ngheà truyeàn
thoáng trong côn loác thò tröôøng. Trang web: https://
baomoi.com/lang-nghe-truyen-thong-trong-con-loc-
thi-truong/c/25824937.epi. Truy caäp: QÑND26/04/18
10:34 GMT+712 lieân quan Goác
Hình 4. Minh hoïa khoâng gian thaêm quan vaø traûi nghieäm ngheà trong hoä gia ñình
roõ raøng, coù söï ñaàu tö ban ñauà cuûa doanh
nghieäp noøng coát vaø chính quyenà ñòa phöông.
ñieåm du lòch trong vunø g vaø trong tænh. Gaén
keát trong quy hoaïch du lòch vuøng, tænh. Trong
nhöõng giai ñoaïn ñauà khi chöa coù thöông
hieäu, viecä keát noái tuyeán ñieåm du lòch vôùi caùc
Khu du lòch lôùn ñoâ thò lôùn nhö: Haø Noäi, Ninh
Bình, Haï Long, Sa Pa raát quan tronï g ñeå ñaûm
baûo coù löôïng khacù h thöôøng xuyeân.
Moãi moät moâ hình quanû lyù ñeàu lieân quan ñeán
hieäu quaû khai thaùc khoâng gian vaø vaän haønh
du lòch. Vieäc löïa chonï moâ hình naøo caàn coù
söï trao ñoåi cuï theå vôiù ñòa phöông, coäng ñoàng
ñeå coù giaûi phaùp phuø hôïp. Duø laø moâ hình naøo
cuõng phaûi ñaûm baûo hình thaønh ñöôïc nhieàu
nhaát caùc saûn phaåm du lòch, khai thaùc ñöôïc
heát caùc tieàm naêng veà di saûn, laøng ngheà.
Vieäc keát noái caùc sanû phaåm vuøng trong moät
toång theå quy hoaïch du lòch cuõng ñeå ñaûm baûo
caùc saûn phaåm du lòch trong moät tænh khoâng
bò truøng lapë giöõa caùc laøng, moãi lanø g phaûi phaùt
trieån theo theá maïnh, taïo baûn saéc, thöông
hieäu du lòch rieâng.
8. Giang Nam. Giuùp laøng ngheà thích öùng nhu caàu
nhandan.com.vn/nation_news/item/39947902-giup-
lang-nghe-thich-ung-nhu-cau-moi-va-tiep-tuc-phat-
trien.html. Truy caäp: Thöù Ba, 23/04/2019, 01:48:52
q
Keát noái vuøng vaø lienâ keát trong quy hoaïch
du lòch vuøng, tænh.
SË103+104 .2020
133
6 trang
316200
Free
Bạn đang xem tài liệu "Cách tiếp cận mới trong việc xây dựng mô hình làng nghề - du lịch trong các làng nghề truyền thống khu vực đồng bằng sông Hồng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- cach_tiep_can_moi_trong_viec_xay_dung_mo_hinh_lang_nghe_du_l.pdf
