Kinh nghiệm quốc tế về mô hình phát triển khu vực ven đô các thành phố lớn
kinh nghi÷m quËc t’
VEÀ MOÂ HÌNH PHAÙT TRIEÅN KHU VÖÏC VEN ÑOÂ
CAÙC THAØNH PHOÁ LÔÙN
KTS. PHAïM THò NHAâM*
ThS. KTS. NGUyEÃN THò HOàNG DIEäP (VIUP)
INTERNATIONAL EXPERIENCE ON THE MODEL OF DEVELOPING THE SUBURBAN AREAS
OF MAJOR CITIES
Scientific research on the process of transition from rural to urban on a large scale in suburban areas around
big cities has been mentioned quite a lot in developed countries from many different angles. In the urban
planning, many topics have been systematically studied from concepts, characteristics to spatial structure
models, suburban development in relation to urban core centers...
This article is to analyze some urbanization models of suburban areas of some countries in the world, which
are valuable lessons for Vietnam in the process of urbanization. The article addresses the development
planning models of suburban areas of some countries in the world such as: The US, France, Japan, the
suburban management model - urban accumulation is taking place in China.
ghieân cöùu khoa hoïc quaù trình chuyenå hoaù töø nonâ g thoân leân ñoâ thò treân dieän roäng taïi vuøng ven
ñoâ xung quanh thaønh phoá lôùn ñaõ ñöôcï ñeà caäp khaù nhieàu ôû caùc nöôùc phatù trieån töø nhieàu goùc ñoä
N
khaùc nhau. Trong lónh vöcï quy hoaïch ñoâ thò, nhieuà chuû ñeà ñaõ ñöôïc nghienâ cöùu coù tính heä thoáng
töø khaùi nieäm, ñaëc ñiemå ñeán moâ hình caáu truùc khonâ g gian, phatù trieån vuøng ven ñoâ trong moái quan heä vôùi
trung taâm loõi ñoâ thò…
Baøi vieát nayø nhaèm phaân tích moät soá moâ hình ñoâ thò hoùa khu vöïc ven ñoâ cuûa moät soá nöôùc treân theá giôùi, laø
nhöõng baøi hoïc kinh nghiemä quyù giaù cho Vieät Nam trong quaù trình ñoâ thò hoùa. Baiø vieát ñeà capä tôùi caùc moâ
hình quy hoacï h phaùt trienå khu vöïc vunø g ven cuûa moät soá nöôùc trenâ theá giôùi nhö: Myõ, Phaùp, Nhaät, moâ hình
quaûn lyù vuøng ven ñoâ - tích tuï ñoâ thò ñang dieãn ra ôû Trung Quoác.
1. Kinh nghieäm Myõ - Thaønh phoá ngoaïi oâ - Vaønh ñai ñoâ thò ngoaïi oâ
ÔÛ nöôùc Myõ, môû roäng ñoâ thò ñeán vuøng ven ñoâ thaønh phoá lôùn khonâ g coù giôùi hanï maø theo nhu caàu söû duïng.
Vuøng ven ñoâ ñaõ trôû thaønh vuøng ñaïi ñoâ thò roäng lôùn coù ñaëc tröng khaùc bieät, ôû ñoù “oâ toâ” laø bieåu töôïng vaên hoaù
ñoâ thò, coøn cö daân trung löu ñöôïc thoaû manõ sôû höõu nhönõ g dinh thöï ronä g lôùn vaø tieän nghi. Töø moät thaønh phoá
thuoäc ñòa coù chöùc naêng hoãn hôïp vaøo cuoái theá kæ 19 trôû thaønh thanø h phoá chuyenâ ngaønh quy moâ lôùn hôn vaøo
ñaàu theá kæ 20. Ñaây laø thôiø kì ñoâ thò hoaù laàn thöù nhatá vôùi khoâng gian ñoâ thò ñöôcï phaân taàng xaõ hoäi cuûa khu
phoá ngheøo khoù vôùi khu phoá daønh cho giôiù thöôïng löu.
SË103+104 .2020
96
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
Thôøi kì ñoâ thò hoaù lanà hai vaøo khoaûng thaäp
nieân 70 cuaû theá kæ 20, thaønh phoá tieáp tuïc môû
roäng nhanh choùng vaø phaân cöïc, ñoâ thò hoaù
vuøng ven dieãn ra nhanh vaø xuaát hieän caùc
khu nhaø oå chuoät, nhaø ôû xaõ hoäi vaø khu nhaø
taïm. Cuoái theá kæ 20, vunø g ngoaïi oâ tieáp tuïc môû
roäng khonâ g giôùi hanï hình thaønh thaønh phoá
ngoaïi vi, döôùi daïng ñoâ thò phoøng nguû vôùi raát
nhieàu khu nhaø ôû daønh cho nhaø giaøu ñoâ thò.
Tieán trình phaùt trieån cuûa keát caáu ñoâ thò dieãn
ra maïnh meõ vôùi nhönõ g ñaëc ñieåm sau: (1)
Daân soá taïi khu vöïc trung taâm giaûm nhöng
coù chieuà höôùng tanê g nhanh taïi vuøng ven
ñaëc bietä khu vöïc ven ngoaïi oâ; (2) Löôïng
coâng viecä vaø choã lamø taïi vuøng trung taâm
giaûm nhöng taêng nhanh taïi caùc ñoâ thò, thò
traán ven ñoâ; (3) Caùc ñoâ thò vaø thò traán ven
ñoâ coù moái lieân keát conä g sinh ngaøy caøng chaët
cheõ, thu hutù löôïng lônù lao ñoäng tri thöùc vaø
caïnh tranh maïnh meõ vôùi khu trung taâm.
Quaù trình môû roäng khonâ g gian thaønh phoá xuaát
hieän nhöõng hình thöùc keát tuï môùi, nhöõng ñoâ thò
veä tinh, trung taâm phu,ï thaønh phoá ngoaïi vi ñaõ
hình thaønh vaø töï hoaøn thieän nhöõng chöùc naêng
cô baûn cuaû thaønh pho,á boå sung nhöõng ngaønh
coâng nghieäp thöông maïi hay dòch vuï vaø cö
nguï, daàn daø nhöõng ñoâ thò ôû vuøng ven ñoâ phaùt
trieån thanø h nhöõng trung taâm môùi coù chöùc naêng
gioáng vôiù khu vöïc CBD ñöôïc Joel Gareau
(1991) goiï laø thaønh phoá ngoaïi vi (Edge city).
Thaønh phoá ngoaïi vi trôû thaønh moät daïng hình
thaùi ñoâ thò môùi taïi cacù thaønh phoá lôùn ôû nöôùc
Myõ. Trong ñoù, naêm ñaëc tröng cô baûn cuûa
thaønh phoá ngoaïi vi ñöôïc caùc hoïc giaû ñuùc
keát bao goàm:
Hình 1: Tieán trình môû roäng thaønh phoá taïi Myõ
(1) Thaønh phoá trong ñoù quy moâ dieän tích
khoâng gian vaên phonø g chieám treân 5 trieäu
meùt vuoâng vaø laø nôi taäp trung cuûa nhieàu taäp
ñoaøn, coâng ty ñaàu naõo;
(2) Thaønh phoácoùquy moâkhoâng gian thöông
maïi baùn leû treân 600 ngaøn meùt vuoâng;
(3) Soá lao ñoäng taiï ñòa phöông cao hôn soá
löôïng danâ thöôøng truù (tính theo ngaøy), quy
moâ ñaát sanû xuaát conâ g nghieäp lôùn hôn quy
moâ ñaát ôû;
(4) Trang bò ñuû nhöõng dòch vuï giaûi trí, tieâu
duøng cuûa motä thaønh phoá;
(5) Ba möôi naêm tröôùc ñaây khu vöïc naøy
hoaøn toaøn khoâng phaûi laø thaønh phoá 1.
1 CHANRLES WOILTH E.City
edge:contemporary discourses on
urbanism, 2005.
Hình 2: Caùc thaønh phoá ngoaïi vi ôû Myõ
SË103+104 .2020
97
ÔÛ nhöõng khu ñaát troná g, caùc chính trò gia ñòa
phöông tìm ra bieän phaùp cho noâng daân tham
gia caùc döï aùn “noâng nghieäp - ñoâ thò” coù söï hoã
trôï cuûa Nhaø nöôùc.
Hình 3: Ñoâ thò phoøng nguû (vuøng ngoaïi oâ thaønh phoá Los Angeles)
Taùc ñoäng cuûa quaù trình toaøn caàu hoaù laøm
cho saûn xuaát noâng nghieäp ôû vuøng ven ñoâ bò
aûnh höôûng bôûi caùc nhu caàu ñaàu tö phaùt trieån
haï taàng, KCN, khu ñoâ thò. Tình traïng ñaàu tö
khoâng lienâ tuïc, thöôøng bò giaùn ñoaïn bôûi nhieàu
aùp löïc töø caùc nhaø phatù trieån ñaát ñai baát ñoäng
saûn. Moät soá cö daân thaønh thò ñaõ haønh ñoäng
ñeå khaéc phuïc nhöõng nguy haïi gaây suy thoaùi
noâng nghieäp ven ñoâ. Hoï töï hình thaønh caùc toå
chöùc lieân keát xaõ hoäi, coá gaéng khoâi phuïc nhöõng
gì coøn sotù laïi trong vuøng ven ñoâ, tìm caùch
giaûm khoanû g caùch veà quan heä giöõa ngöôøi tieâu
duøng vôùi ngöôøi saûn xuaát, coù theå trôû thaønh nôi
giao löu vanê hoaù ñoâ thò - noâng thoân, tìm hieåu
noâng nghieäp saïch... Khoâng gian noâng nghieäp
ñoâ thò “Farmland” laø moät caáu thaønh thieát yeáu
taïo neân moâi tröôøng soáng coù chaát löôïng hôn
ñoái vôùi caùc khu ñònh cö noâng thoân ven ñoâ. Do
ñoù, caùc nhaø chính trò gia ñòa phöông ñaõ khôûi
xöôùng nhieuà saùng kiená nhaèm phuïc hoài vaø ña
daïng hoaù saûn phaåm noâng nghieäp ven ñoâ ôû
Thaønh phoá ngoaïi oâ nöôùc Myõ phatù trieån lan
khoâng gian ñoâ thò môû roäng, trong ñoù khoâng
gian noâng nghieäp xung quanh ñoâ thò coù vai
troø ngaøy caøng quan troïng. Khonâ g gian nonâ g
nghieäp ven ñoâ khoâng chæ cung caáp rau quaû
haøng ngayø , maø coøn mang laïi veû ñeïp caûnh
quan vaøtham gia baûo tonà di saûn vanê hoaùnonâ g
thoân. Vanø h ñai xanh (Green Belt) ôû ngoaïi vi
cuûa trung taâm ñoâ thò loõi laø moät trong nhöõng
chính saùch quan troïng trong quy hoaïch toång
roäng vôùi phaïm vi lôùn, tyû leä chiemá ñaát vuøng
ngoaïi oâ lôùn hôn nhieàu laàn so vôùi vuøng loõi ñoâ
thò. So vôùi ñieàu kieän soáng ôû caùc ñoâ thò lôùn,
vuøng ngoaïi oâ nöôùc Myõ cung caáp nhaø ôû tieän
nghi giaù reû coù quyeàn sôû höõu rienâ g vaø caûnh
quan ñeïp ñeõ. Tuy nhienâ , vuøng ngoaïi oâ nöôùc
Myõ gaëp nhieàu baát capä laõng phí ñaát ñai vaø
naêng löôïng.
theå phaùt trieån vuøng ñoâ thò. Ñeå kieåm soaùt phaùt caùc caáp khaùc nhau. Caùc saùng kieán naøy nhaèm
2. Kinh nghieäm Phaùp - Noâng trieån môû roäng ñoâ thò töï phaùt, caàn thieát phaûi baûo taêng cöôøng tính beàn vöõng cuûa noâng nghieäp
nghieäp ñoâ thò trong vaønh ñai xanh toàn nhöõng khu ñaát röøng vaø khu ñaát troáng roäng ven ñoâ vaø söï tham gia cuûa coäng ñoàng vaøo
vuøng Ile-de-France
Töø hôn 30 naêm nay, vuøng Ile-de-France
ñang tieán haønh quy hoaïch phaùt trieån vuøng
lôùn, coi chuùng laø tieàm naêng cuûa phaùt trieån beàn vieäc quaûn lyù ñaát ñai.
vöõng. Coâng cuï baûo tonà ña daïng heä sinh thaùi
töï nhieân ñaõ ñöôïc aùp duïng treân cacù khu röøng.
n
Vuøng Ile-de-France môû roäng vaø moái quan
heä giöõa xaõ hoäi ñoâ thò - noâng thoân.
Ñeán nhöõng naêm 1960, nhaän thöùc veà
thieân nhieân vaø khonâ g gian môû trong caùc
thaønh phoá vaãn bò hanï cheá veà khaùi nieäm vaø
phöông thöcù quaûn lyù ñoái vôùi caùc coâng vieân,
vöôøn coâng coäng, cacù tuyeán ñöôøng troàng
caây xanh, chuû yeáu thuoäc caùc phoøng ban
chuyeân traùch quaûn lyù ñoâ thò. Khoâng gian
noâng nghieäp ñöôïc hieåu thuoäc veà noâng thoân.
Vuøng ven ñoâ luoân coù traïng thaùi bieán ñoäng
veà khoâng gian xaây döïng vaø khoâng gian
troáng. Macë duø, vuøng ven ñoâ coøn hieän dieän
nhöõng canù h ñoàng noâng nghieäp, nhöng noù
khoâng phaiû laø moät xaõ hoäi noâng thoân. Nhöng
vuøng ven ñoâ chöa phaûi laø moät ñoâ thò thaät söï
vì söï hienä dieän vaø söï khoâng töông hôïp cuûa
caùc hoaït ñoäng noâng nghieäp ñoâi khi taïo ra
söï phieàn toaùi cho cö daân (tieáng oàn, muøi hoâi,
buïi baån). Khu vöïc löôõng cö, nöûa ñoâ thò nöûa
noâng thonâ coù nhieàu caûnh quan ñoái laäp veà
loái soáng. Cö daân môiù soáng trong vuøng ven
ñoâ coù caû töø noäi thanø h ra hoaëc töø noâng thoân
di cö ñeán. Khi vuøng Ile-de-France môû roäng
khoâng gian hình thaønh moät vöông mieän
Hình 4: Sô ñoà phaân vuøng ñoâ thò ôû caùc khu vöïc cuûa vuøng Ile-de-France
SË103+104 .2020
98
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
xung quanh thaønh phoá, ñaõ ñaåy cacù hoaït ñoäng ñoâ thò di chuyeån töø
noäi thaønh ra xa hôn.
Töø naêm 1970, coù söï thay ñoåi veà nhaän thöùc ñoái vôùi moâi tröôøng töï
nhieân. Thieân nhieân ñöôïc naâng cao giaù trò, laø moät nguyeân taéc môùi
trong toå chöùc khoâng gian ñoâ thò vaø vuøng ñoâ thò. Ban ñaàu, baûo toàn
thieân nhieân ñatë troïng taâm giöõ gìn caûnh quan hoang sô ñaët xa thaønh
phoá. Chính quyeàn aùp duïng coâng cuï quaûn lyù vaø chính saùch coâng
taïo ra caùc Vöônø quoác gia. Vuøng ven ñoâ ñaõ trôû thaønh khu vöïc coù söï
keát hôïp giöõa khung caûnh noâng thoân (tónh laëng, taàm nhìn ñeïp nhö
tranh veõ, thieân nhieân...) vaø caùc tieän nghi ñoâ thò (coâng aên vieäc laøm,
giaùo duïc…).
Chöùc naêng cuaû khoâng gian xanh laø: Coâng vieân vöôøn hoa ñoâ thò,
caùnh röøng hienä höõu daønh cho giaiû trí, vaø coâng vieân töï nhieân khoâng
coù giaù trò sinh thaùi nhöng deã tiepá caän töø khu ôû ñeán ñoù. Beân caïnh
nhöõng thò traán naøy, nhieàu cö danâ ñoâ thò ñaõ choïn soáng trong caùc
trang traïi xa thò traán.
Khoaûng naêm 1980, noâng nghieäp trôû thaønh moät daïng thöùc moâ hình
ñoâ thò töï nhienâ . Ngöôøi daân ñoâ thò ñaõ trôû neân quan taâm hôn ñeán caùc
hoaït ñoäng giaûi trí ngoaøi trôøi nhö theå thao (ñi boä ñöôøng daøi, chaïy boä,
cöôõi ngöïa vaø ñi xe ñaïp) hoaëc ñi boä (tìm hieåu heä thoáng noâng thoân).
Töø ñoù, khoâng gian xanh trôû thanø h moät phaàn cuaû khoâng gian cö truù
ñoâ thò, cho duø ñoù laø khoâng gian xanh noâng nghieäp hay röøng roäng lôùn
ñöôïc nuoâi tronà g hoaëc töï nhienâ . Coäng ñoàng ñòa phöông ngaøy caøng
trôû neân maïnh meõ veà tinh thaàn ñoaøn keát vaø gaén boù maät thieát hôn.
Nhöõng töø nhö ‘di saûn ñòa phöông’ ñöôïc coi troïng, coù yù nghóa khaùc
bieät so vôùi cacù coäng ñoàng khaùc, ñöôïc ñaët ra trong caùc chính saùch
môùi ôû ñòa phöông. Noâng nghieäp ñöôïc quaûn lyù baèng phaùp lyù theo
nhieàu caùch khacù nhau nhö: thöïc phaåm coù chaát löôïng, thöïc phaåm
töôi maùt, thöïc phaåm hoã trôï söùc khoeû... Töø ñoù, laøm taêng moái lieân keát
thaân thieän giöõa ngöôøi noâng daân vaø ngöôøi daân thaønh thò.
Hình 5: Sô ñoà phaân boá khoâng gian troáng vuøng Ile-de-France
n
Quy hoaïch vuøng Ile-de-France
Quy hoaïch toång theå ñaàu tieân cuûa vuøng Ile-de-France chæ ñeà caäp ñeán
nhöõng khu vöïc ñoâ thò hieän taïi vaø thò traán töông lai, trong khi noâng
nghieäp thì khoâng. Nhöng töø giöõa nhöõng naêm 70, vaønh ñai noâng nghieäp
ñöôïc cô caáu laïi vaø toå chöùc trôû thaønh quy moâ khu vöïc, bao goàm taát caû
caùc vuøng thuocä Ile-de-France. Quy hoaïch toång theå naêm 1976: tìm
kieám söï canâ baèng giöaõ thaønh phoá vaø thieân nhieân.
Hình 6: Quy hoaïch khu vöïc röøng vuøng Ile-de-France
Nhaø nöôùc ñaët mucï tieâu hieän ñaïi hoaù noâng nghieäp, neân noâng nghieäp
Phaùp ñaõ ngaøy caøng trôû neân naêng ñoäng. Boä Moâi tröôøng thaønh laäp
naêm 1971 cho thaáy xaõ hoäi ngayø caøng quan tamâ ñeán moâi tröôøng
thieân nhieân.
Quy hoaïch tonå g theå naêm 1994 taïo ra moät vanø h ñai xanh xung
quanh thaønh phoá daøy ñaëc cuûa Paris. Caùc khu röøng vaø ñaát noâng
nghieäp chieám moät nöûa dieän tích vuøng ñöôïc baûo veä nghieâm ngaët
nhö caây xanh vaø khoâng gian canû h quan. Vaønh ñai xanh ñuû maïnh
veà maët phaùp lyù ñeå ngaên ngöøa söï phaùt trieån cuûa ñoâ thò. Caùc khoâng
gian môû xanh ñöôïc khuyeán khích ñeå ñaùp öùng caùc nhu caàu cuï theå
cuûa thaønh thò: tieän nghi noâng thonâ bao goàm caûnh quan (trích daãn laàn
ñaàu tieân trong moät taøi lieäu quy hoaïch), caùc khu vöôøn vaø vöôøn coäng
ñoàng. Beân trong vaønh ñai xanh, noâng nghieäp laø ña chöùc naêng: noù
khoâng chæ saûn xuaát ra haøng hoaù noâng nghieäp maø coøn ñoùng goùp caùc
tieän nghi noâng thoân. Ngoaøi vaønh ñai naøy, noâng nghieäp chæ ñöôïc coi
laø moät nenà kinh teá.
Hình 7: Quy hoaïch khu vöïc noâng nghieäp vuøng Ile-de-France
SË103+104 .2020
99
Quy hoaïch toång theå naêm 2010: vuøng Ile-de-France ñöôïc nghieân
cöùu ñònh höôùng trôû thaønh khu vöcï sinh thaùi ñaàu tieân ôû chaâu AÂu
(Nascimento, 2006). Khaùi nieäm “vuøng sinh thaùi” bao goàm moät dieän
tích lôùn vôùi ñaëc ñieåm sinh thaùi thoáng nhaát: moâi tröôøng, taøi nguyeân
thieân nhieân, danâ soá... Thaùch thöùc ñoái vôùi quy hoaïch ñoâ thò ôû vuøng
Ile-de-France ñoiá vôùi khaùi nieäm vunø g sinh thaùi laø ketá hôïp phaùt trieån
kinh teá xaõ hoäi vôùi söï toân troïng moâi tröôøng taïi quy moâ vuøng ñoâ thò
baèng caùch giöõ khoâng gian xanh môû lôùn (caû ñaát töï nhieân vaø ñaát canh
taùc), thuùc ñaåy hoaø nhaäp xaõ hoäi (nhaø ôû, tieáp caän vôùi thò tröôøng lao
ñoäng…) vaø giao thoâng coâng coäng...
q
Coù moät söï ñoåi môùi thöïc söï giöõa lieân keát ngöôøi noâng daân vôùi caùc
nhaø cung caáp thöïc phaåm vaø nhaø cung caáp tieän nghi ñoâ thò. Caùc
chính saùch phatù trieån ñoâ thò cho pheùp ngöôøi daân thaønh thò hieåu roõ
hôn nhöõng quy ñònh veà hoaït ñoäng treân caùc khu ñaát noâng nghieäp
trong ñoâ thò.
Baøi hoïc kinh nghieäm ñoái vôùi Vieät Nam laø:
(1) Kieåm soatù vieäc phaùt trieån ñoâ thò daøn traûi ôû chaâu AÂu giuùp thaønh
phoá phaùt trieån beàn vöõng hôn veà xaõ hoäi vaø moâi tröôøng. Ñeå kieåm soaùt
vuøng ven caùc ñoâ thò Vieät Nam, vaønh ñai xanh caàn ñöôïc aùp duïng
trong quy hoaïch caùc thaønh phoá nhö Haø Noäi, Haûi Phoøng, Thanh
Hoaù… nhaèm muïc tieâu kieåm soaùt khoâng cho hình thaønh döï aùn ñoâ thò
kieåu phaân taùn (kieåu ñoâ thò nhayû coùc). Tuy nhieân, sau khi ñoà aùn quy
hoaïch ñöôïc duyeät, khoâng coù chính saùch hoã trôï thöïc hieän vaønh ñai
xanh. Vì vaäy conâ g cuï vaønh ñai xanh ñoâ thò Vieät Nam ñaõ khoâng trôû
thaønh hieän thöïc trong quaûn lyù ñoâ thò.
Vöôøn töï nhieân caáp vuøng (tieáng Phaùp: parc naturel reùgional hay
PNR) laø coâng cuï thöïc hieän yù töônû g “vuøng sinh thaiù ”. Vöôøn töï nhieân
laø toå chöùc coâng coäng taïi Phaùp thuoäc nhaø caàm quyeàn ñòa phöông vaø
Chính phuû quoác gia, bao phuû leân nhöõng khu vöïc thoân queâ coù ngöôøi
cö truù vaø coù veû ñeïp noåi baät, nhamè baûo veä caûnh quan vaø di saûn cuõng
nhö thieát laäp phaùt trieån kinh teá beàn vöõng trong khu vöïc. PNR ñaët ra
caùc muïc tieâu vaø höôùng daãn veà quaûn lyù cö truù cuaû con ngöôøi, phaùt
trieån kinh teá beàn vöõng vaø baûo veä moâi tröôøng töï nhieân döïa treân caûnh
quan vaø di saûn ñocä ñaùo cuûa moãi conâ g vieân. Caùc conâ g vieân thuùc ñaåy
caùc chöông trình nghieân cöùu sinh thaùi vaø giaùo ducï coâng coäng khoa
hoïc töï nhieân. Tính ñeán naêm 2014, ôû Phaùp coù 49 PNR.
(2) Coâng cuï quy hoaïch khoâng ñuû ñieàu kieän ñeå kieåm soaùt phaùt trieån
traøn lan ôû vuøng ven ñoâ. Moät soá coâng cuï ñöôïc söû duïng hieäu quaû ôû
caùc nöôùc phaùt trieån laø Luaät quaûn lyù taêng tröôûng, hình thaønh ranh giôùi
taêng tröôûng ñoâ thò, mua quyeàn phaùt trieån, chuyeån nhöôïng quyeàn
phaùt trienå , quyõ tín duïng khai thaùc ñaát ñai.
Döï aùn noâng nghieäp ñoâ thò trong vaønh ñai xanh “PAU” laø saùng kieán
cuûa cö daân ñòa phöông veà phaùt trieån noâng nghieäp ñoâ thò trong
vaønh ñai xanh nhaèm duy trì khoâng gian sinh thaùi noâng nghieäp
(3) Noâng nghiepä ñoâ thò laø lieân minh gaén keát ñoâ thò - noâng thoân ôû
vuøng ven ñoâ.
xung quanh ñoâ thò vaø cung caáp nhöõng thöïc phaåm töôi soáng, ñaëc 3. Kinh nghieäm Trung Quoác - Quaûn lyù vuøng ven ñoâ
bieät mang laïi söï gaàn guõi veà caûnh quan giöõa thaønh phoá vaø noâng - Tích tuï ñoâ thò
thoân, boå sung caùc tieän nghi cho khu vöïc ñoâ thò vaø noâng thoân.
Coäng ñoàng ñòa phöông ban haønh ñieàu leä quaûn lyù phaùt trieån döï aùn
noâng nghieäp ñoâ thò, coù söï tham gia cuûa caùc cô quan nhaø nöôùc
ñòa phöông trong phaùt trieån noâng nghieäp ñòa phöông, tuy nhieân
khoâng theå ñöôïc coi laø moät trôû ngaïi cho tính caïnh tranh. Caùc döï
aùn noâng nghieäp ñoâ thò laø chieán löôïc giöõ gìn khoâng gian xanh môû
ña chöùc naêng trong vuøng Ile-de-France. Giöõ khoâng gian noâng
nghieäp ven ñoâ cho caùc khu vöïc phoøng hoä choáng laïi caùc nguy cô
do thieân tai töï nhieân (chaùy, luõ luït...), caûi thieän vi khí haäu cho phaùt
trieån ñoâ thò vaø coâng nghieäp (nhaø maùy, saân bay, ñöôøng cao toác...)
vaø giaûm caùc baát caäp xaõ hoäi (caùc khu ñònh cö baát hôïp phaùp, baõi
raùc khoâng ñöôïc kieåm soaùt…) thuoäc traùch nhieäm cuûa chính quyeàn
quaûn lyù ñaát ñai.
ÔÛ Trung Quoác, trong nhöõng thaäp nieân vöøa qua ñaõ dieãn ra tieán trình
ñoâ thò hoaù maïnh meõ vôùi vieäc traûi qua boán giai ñoaïn taêng tröôûng, tích
tuï hình thaønh cacù chuøm ñoâ thò. Quaù trình tích tuï ñoâ thò ñöôïc taùc ñoäng
bôûi caùc ñoäng löcï kinh teá, toaøn caàu hoùa, tin hoïc hoùa, coâng nghieäp
hoùa môùi, thoâng tin, hoã trôï chính saùch vaø neàn kinh teá tri thöùc; töø caùc
thaønh phoá trôû thaønh caùc khu vöïc ñoâ thò, caùc vaønh ñai ñoâ thò lôùn vaø
moät megalopolis (MIR).
Phaàn keát luaän
q
Caùc saùng kieán ñòa phöông ñaõ aûnh höôûng ñeán phatù trieån beàn vönõ g
cuûa thaønh phoá vaø cö daân ñòa phöông ñaõ nhaän thöùc ñöôïc traùch
nhieäm cuûa mình. Ñieàu naøy laøm giamû söï phaân taùch xaõ hoäi giöõa noâng
daân vaø thò daân.
q
Trong khuoân khoå cuûa PNR vaø PAU, noâng nghieäp ñoâ thò vuøng ven
ñoâ khoâng chæ laø khoâng gian saûn xuaát cung caáp thöcï phaåm töôi soáng
haøng ngaøy cho cö daân ñoâ thò, noù coøn laø khoâng gian caûnh quan,
cô sôû haï taàng coù taùc duïng giaûi quyeát caùc baát capä cuûa ñoâ thò tröôùc
BÑKH. Nhöõng nguyeân taéc naøy phuø hôïp vôùi khaùi nieäm quy hoaïch ñoâ
thò hieän ñaïi veà phaùt trieån thaønh phoá beàn vöõng, khoâng gian töï nhieân
ñaõ khoâng xung ñoät vôùi hoaït ñoäng noâng nghieäp vaø khoâng gian noâng
nghieäp khoâng xung ñoät vôùi hoaït ñoäng cuûa ñoâ thò.
Hình 8: Caùc giai ñoaïn phaùt trieån chuøm ñoâ thò
S0169204617300439)
SË103+104 .2020
100
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
Caùc tieâu chí ñeå xaùc ñònh söï tích tuï ñoâ thò laø daân so,á caáu truùc khoâng
Caùc ñoâ thò môùi hình thaønh ôû vuøng ven ñoâ ñöôïc xaùc laäp “töø döôùi leân”
coù xu höôùng tanê g, bôûi noù phaûn aùnh quaù trình tích tuï theo nhu caàu
thò tröôøng, ñöôïc lieân keát chaët cheõ giöõa ñoâ thò - noâng thoân, töø ñoù hoäi
tuï loái soáng ñoâ thò. Ñaëc tính naøy ñoâi luùc trôû neân phoå bieán ôû vuøng ven
ñoâ thaønh phoá lôùn. Tuy nhieân khonâ g phaûi luùc naøo caû hai hình thöùc ñoâ
thò hoùa ñoù cuõng ñöôïc thöøa nhaän trong heä thoáng laäp keá hoaïch chính
thöùc cuûa Trung Quoác. Do ñoù vuøng ven ñoâ caùc ñoâ thò lôùn laø cô hoäi
ñeå chính quyenà caáp TW vaø ñòa phöông thu huùt ñaàu tö nöôùc ngoaøi.
Nhöng ñaõ coù nhieàu moâ hình ñoâ thò khoâng beàn vöõng ñöôïc xaây döïng
treân thöïc tienã , gaây neân taùc ñonä g tieâu cöïc. Khonâ g gioáng nhö ñoâ thò
phoøng nguû ôû ngoaïi oâ thaønh phoá nöôùc Myõ, vuøng ven ôû Trung Quoác
coù nhieàu ñoâ thò “ma”, theo thoáng keâ coù ñeán 50 thaønh phoá coù tyû leä
nhaø boû troáng cao vaø 64 trieuä caên hoä khoâng coù ngöôøi ôû.
gian, maïng löôùi giao thoâng keát noái, coâng nghieäp, lieân keát vuøng,
phöông thöùc môû roäng ñoâ thò, chöcù naêng ñoâ thò. Xacù ñònh söï tích tuï
ñoâ thò nhaèm phaùt hieän hình thaønh ñoâ thò, töø ñoù ban haønh caùc chính
saùch tích hôïp, caùc keá hoaïch xaây döïng cô sôû haï taàng phuø hôïp.
Vieäc xaùc ñònh moät vuøng naøo ñoù ñaõ trôû thaønh ñoâ thò khi coù: (1) hôn
ba thaønh phoá lôùn vôùi daân soá hôn 20 trieäu ngöôøi (vaø moät trong ba
thaønh phoá lôùn - coát loõi - coù hôn 5 trieäu ngöôøi); (2) GDP bình quaân
ñaàu ngöôøi treân 10.000 USD; (3) daân soá phi noâng nghieäp lôùn hôn
50%; (4) caùc ngaønh coâng nghiepä phi noâng nghieäp treân 70% GDP
(ôû giai ñoaïn giöõa ñeán cuoái cuûa coâng nghieäp hoùa vaø ñoâ thò hoùa); (5)
tyû leä trung taâm GDP cuûa loõi vöôtï quaù 45%; (6) tyû leä phuï thuoäc vaøo
xuaát khaåu treân 30%; (7) maät ñoä kinh teá hôn 15 trieäu RMB (2,5 trieäu
USD)/km2; vaø (8) baèng chöùng roõ raøng veà vaønh ñai kinh teá baùn kính 4. Kinh nghieäm Nhaät - Moâ hình ñoâ thò neùn
vaän chuyeån nöûa giô,ø moät giôø vaø hai giôø.
Ñoâ thò hoaù vuøng ven thaønh phoá lônù ôû Nhaät Baûn khôûi ñaàu töø cuoái theá
kyû 19 khi nöôùc naøy ñang trong quaù trình ñoâ thò hoaù dieãn ra nhanh
choùng, buoäc thôøi Minh Trò coù nhöõng noã löïc quy hoaïch thaønh phoá
theo höôùng phanâ vuøng phaùt trienå . Nhaèm hieän ñaiï hoaù Tokyo vaø caùc
vuøng ñoâ thò vôùi caùc ñòa loä sang troïng vaø caùc coâng trình vó ñaïi nhö ôû
Paris hay Luaân Ñoân, Nhaø nöôùc ñaõ hình thaønh theå cheá khuyeán khích
phaùt trieån môùi caùc ngaønh coâng nghieäp vaø heä thoáng ñöôøng saét ñoâ thò.
Caùc tieâu chí naøy phaûn aùnh quaù trình tích tuï ñoâ thò, toác ñoä phaùt trieån
kinh teá xaõ hoäi vaø söï hoäi nhaäp toanø caàu hoaù.
Khi söï tích tuï ñoâ thò ñöôïc xaùc ñònh, caùc keá hoaïch, chính saùch vaø xaây
döïng cô sôû haï taàng coù theå ñöôïc phoái hôïp töø caáp trung öông ñeán caáp
ñòa phöông ñeå ñaûm baûo hoäi nhaäp laâu daøi vaø phaùt trieån beàn vöõng.
Naêm 1920, khu vöcï ñoâ thò cuûa Tokyo baét ñaàu phaùt trieån ôû rìa thaønh
phoá lòch söû, cacù nhaø maùy xí nghieäp coâng nghiepä naëng ôû khu vöïc
ngoaïi vi, gaây neân xung ñoät nghieâm troïng vôùi cö daân ñòa phöông.
Caùc vaán ñeà ñoâ thò vaø xaõ hoäi ngayø moät gia taêng daãn ñeán hình thaønh
boä Luaät Quy hoaïch (1919). Tuy nhieân, Luaät Quy hoaïch naêm 1919
cuõng khoâng nganê ñöôïc phaùt trienå töï phaùt caùc khu nhaø ôû ñôn leû daøy
ñaëc cho coâng daân taàng lôùp trung löu môùi noåi ôû ngoaïi oâ Tokyo.
Naêm 1930, Chính phuû trieån khai yù töôûng “vaønh ñai xanh” hoïc taäp töø
moâ hình ñoâ thò cuûa Anh, nhaèm kiemå soaùt phaùt trieån môû roäng vuøng
ven ñoâ.
Hình 9: Ngoaïi vi ñoâ thò nhö khoâng gian taêng tröôûng vaø xung ñoät: Söï
phaùt trieån cuûa caùc thò traán môùi ôû Trung Quoác
Thöïc teá ñoâ thò hoaù vuøng ven ñoâ ôû Trung Quoác khoâng theo ñònh
höôùng coù saün töø Chính phuû, caùc hình thaùi ñoâ thò noiå leân ôû caùc vuøng
ngoaïi vi khoâng lieàn maïch, rôøi racï . Khoâng gian ñoâ thò ñöôïc môû roäng
bôûi chính saùch chính thöùc vaø phi chính thöùc.
Coù hai moâ hình phaùt trieån ñoâ thò ôû vuøng ven ñoâ, cuï theå: (1) Moâ hình
ñoâ thò thaønh laäp môùi töø ñònh höôùng cuûa Chính phuû cho pheùp môû
roäng thaønh phoá trung taâm vuøng; vaø (2) Moâ hình ñoâ thò môùi ñöôïc hình
thaønh töø nhu caàu tích tuï ñoâ thò ôû vuøng noâng thoân. Phaùt trieån caùc ñoâ
thò môùi ôû vuøng ven ñoâ ñöôïc xaùc laäp töø ñònh höôùng quy hoaïch ñoâ thò
cuûa Nhaø nöôùc “töø treân xuoáng” coù xu höôùng giamû do khoâng khaû thi
vaø khoâng phuø hôïp vôùi xu theá thò tröôøng.
Hình 10: Môû roäng khu daân cö vuøng Tokyo
SË103+104 .2020
101
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
YÙ töôûng “vaønh ñai xanh” cuûa Tokyo khoâng
thöïc hieän ñöôïc bôûi chính quyenà khoâng theå
tröng thu mua ñaát, phaàn lôùn ñatá ñai ñöôïc
baùn cho noâng daân ñòa phöông khi caûi caùch
ruoäng ñaát sau chiená tranh. Tröôùc naêm
1960, Nhaät Baûn vaãn laø moät quocá gia “nonâ g
thoân” coù hôn nöûa gia ñình soná g ôû nonâ g
thoân. Thôøi kyø taùi thieát sau chiená tranh, söï
taêng tröôûng kinh teá vaø ñoâ thò nhanh choùng
trong thaäp nieân 50 vaø 60 daãn ñená tình tranï g
taäp trung daân cö ôû Tokyo, Osaka vaø vaønh
ñai quanh caùc thaønh phoá naøy, taïo thaønh
trung taâm Tokaido Megalopolis, nôi sau
naøy dieãn ra söï phaùt trieån coâng nghieäp vaø
ñoâ thò maïnh meõ.
Vieäc taäp trung daân cö vaø ngaønh ngheà daãn
ñeán tình traïng söû duïng ñaát böøa baõi gaây
taéc ngheõn, oâ nhieãm moâi tröôøng vaø che
khuaát aùnh saùng maët trôøi. Vuøng ven Tokyo
ñaõ taêng daân soá nhanh choùng vaø phaùt trieån
töï phaùt bôûi caùc coâng trình xaây döïng baùm
theo heä thoáng ñöôøng saét maø khoâng bò
kieåm soaùt bôûi keá hoaïch söû duïng ñaát vaø
chính saùch “vaønh ñai xanh”. Cuoäc khuûng
hoaûng moâi tröôøng nhö bò maát quyeàn ñöôïc
höôûng aùnh saùng maët trôøi, chòu ñöïng tình
traïng oâ nhieãm khoùi buïi giao thoâng, nhaø ôû
chaät heïp laø haäu quaû cuûa taêng tröôûng kinh
teá nhanh choùng vaø môû roäng ñoâ thò khoâng
ñöôïc ñieàu tieát, daãn ñeán nhöõng phaûn
khaùng maïnh meõ ñoái vôùi chính saùch cuûa
Chính phuû, daãn ñeán söï ra ñôøi cuûa Luaät
Quy hoaïch naêm 1968 vaø söûa ñoåi Luaät Xaây
döïng naêm 1970.
Vaán ñeà quy hoaïch ñoâ thò theá kyû 20 cuûa
Tokyo laø môû roäng vaø taêng tröôûng ñoâ thò
hoaù taêng nhanh. Ñoâ thò hoaù vuøng ven
thaønh phoá lôùn ôû Nhaät Baûn phaûi ñoái maët vôùi
nhöõng vaán ñeà veà:
q
Nhöõng khu chung cö ñöôïc môû roäng ôû caùc
vuøng ngoaiï oâ laøm tanê g khoaûng caùch ñi laïi
gaây ra söï thieáu huït caùc phöông tieän coâng
coäng vaø moâi tröôøng sinh hoaït vaên hoaù;
q
Caùc vuøng ven bieån ñöôïc phaùt trieån trôû laïi
q
Khu vöïc trung taâm ñöôïc duøng cho caùc
vôùi caùc khu vaên phoøng vaø chung cö cao
taàng, cung caáp nhaø ôû cho nhöõng cö daân töø
caùc vuøng khacù ñeán sinh soáng;
khu thöông maïi vaø dòch vuï lôùn thay vì caùc
cöûa haøng kinh doanh nhoû leû, khu daân cö
truyeàn thoáng;
q
Tyû leä daân cö soáng ôû caùc vuøng ven ñoâ
ngaøy caøng taêng daãn ñeán tình traïng thieáu
huït caùc phöông tieän giao thoâng vaø phuùc lôïi
coâng coäng.
Ngöôøi Nhaät ñaõ tích luyõ ñöôïc nhöõng kinh
nghieäm veà quy hoaïch lieân quan tôùi nhöõng moâ
hình cuûa phöông Taây, heä thoáng quy hoaïch
caùc thaønh phoá chuû yeáu ñöôïc moâ phoûng theo
moâ hình nayø , taïo ra nhöõng keát quaû raát khaùc
nhau xeùt veà maët ñoâ thò vaø chính saùch. Phaùt
trieån ñoâ thò Tokyo löu yù tôùi naêm ñaëc ñieåm cuûa
quaù trình ñoâ thò hoaù ôû Nhaät Baûn:
q
Söï taäp trung nguoàn löïc Nhaø nöôùc cho
phaùt trieån kinh teá ñoâ thò;
Söï lieân keát loûng leûo giöõa coâng taùc quy
hoaïch vaø xaõ hoäi;
q
q
Söï thoáng trò cuûa chính quyeàn Trung öông;
Söï öu tieân cho caùc coâng trình coâng coäng
q
so vôùi caùc coâng trình phuïc vuï ñôøi soáng
caù nhaân;
Hình 11: Quy hoaïch phaân vuøng phaùt trieån
(Nguoàn: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305900600000027)
SË103+104 .2020
102
Höôùng ñi beàn vöõng cho caùc ñoâ thò trong tieán trình
ñoâ thò hoaù.
3. Nghieân cöùu kinh nghieäm veà phaùt trieån ñoâ thò cuûa
Nhaät baûn vaø caùc nöôùc chaâu AÙ - ALMEC Nikken Sekkei
(1998).
4. Nhöõng bieân giôùi ñoâ thò môùi: Quaù trình ñoâ thò hoùa
vuøng ven ñoâ vaø taùi laõnh thoå hoùa ôû ñoâng Nam AÙ.
5. Nguyeãn Vaên Huaân (2012): Lieân keát vuøng töø lyù luaän
ñeán thöïc tieãn.
6. Traàn Troïng Hanh (2015): Quy hoaïch vuøng - Nhaø
xuaát baûn Xaây döïng.
7. Tröôøng ñaïi hoïc Kinh teá TP.HCM: Caùc phöông phaùp
phaân tích vuøng vaø ien vuøng – Taøi lieäu dòch, 2008.
8. Chieán löôïc cuûa caùc vuøng ñoâ thò lôùn – Taøi lieäu dòch
tieáng Phaùp.
9. Vaên phoøng ñieàu phoái Chöông trình muïc tieâu quoác
gia xaây döïng noâng thoân môùi giai ñoaïn 2010-2020, boä
NN&PTNT, 2014, Höôùng daãn theo doõi vaø ñaùnh giaù
keát quaû thöïc hieän Chöông trình muïc tieâu quoác gia xaây
döïng noâng thoân môùi 2010-2020.
q
Truyeàn thoáng töï chuû laâu ñôøi cuaû caùc vuøng
Ngaøy nay, vieäc soaïn thaûo vaø ban
haønh chính saùch theo phöông phaùp
“Machizukuri” ñaõ trôû thaønh traøo löu ôû
haàu heát caùc chính quyeàn ñòa phöông vì
Luaät Quy hoaïch ñoâ thò söûa ñoåi cho pheùp
ngöôøi daân chính thöùc tham gia vaøo quaù
trình quy hoaïch vaø phaân quyeàn caùc chính
quyeàn ñòa phöông. Tuy vaäy, phaàn lôùn caùc
chính saùch theo phöông phaùp tieáp caän
“Machizukuri” do boä maùy naém quyeàn ñöa
ra coøn mang tính töï veä vaø chöa coù ñaày ñuû
cô sôû phaùp lyù.
ven ñoâ.
Moät trong nhöõng nhaân toá khaùc bieät aûnh
höôûng tôùi söï phaùt trieån cuûa quy hoaïch ñoâ
thò ôû Nhaät Baûn laø vai troø thöù yeáu cuûa coäng
ñoàng xaõ hoäi trong quaù trình, thöïc tieãn laäp
chính saùch quy hoaïch hoaëc taïo ra nhöõng
hình aûnh veà moät cuoäc soáng thaønh thò toát
ñeïp. Quyeàn löïc taäp trung cuûa Chính phuû
Trung öông ñaõ ngaên caûn söï phaùt trieån
chuyeân moân quy hoaïch ôû caáp ñòa phöông
vaø haïn cheá söï phaùt trieån caùc caùch tieáp
caän khaùc ñoái vôùi vaán ñeà quy hoaïch vì
chaát löôïng cuoäc soáng. Tuy vaäy, tình hình
döôøng nhö ñaõ thay ñoåi nhanh choùng trong
nhöõng naêm gaàn ñaây. Vaø ñieàu quan troïng
laø nhöõng caûi thieän moâi tröôøng töø caùc saùng
kieán cuûa ngöôøi daân ñaõ ñöôïc coi troïng vaø
ñoùng vai troø chuû ñaïo trong söï trôû laïi cuûa
xaõ hoäi daân söï.
Treân ñaây laø moät soá noäi dung böôùc ñaàu xaây
döïng cô sôû cho vieäc ñònh höôùng phaùt trieån
khu vöïc ven ñoâ cuûa caùc ñoâ thò lôùn, seõ laø
tieàn ñeà cho caùc nghieân cöùu sauâ hôn vaø cuï
theå hôn nhaèm quy hoacï h phaùt trieån khu vöïc
ven ñoâ beàn vöõng.
10. WHO, Cuïc Quaûn lyù moâi tröôøng y teá - boä y teá
vaø Unicef, 2012, Vietnam Water and Sanitation
Assessment Report in 2011.
Quoác teá
1. Overcoming the Ecological Underdevelopment of
the Metropolis - Jeb brugmann (1993).
2. Metropolitan governance and Planning in
Transition, Asia Pacific Cases - NCRd & NCUA,
Nagoya Japan (1998).
3. TOR EAP Sustainable development on the Urban
Fringe – IURd, UC berkely (2005).
4. Peri-Urbanisation in Europe/PLUREL (2010).
5. Mariassunta galli, Sylvie Lardon, Elisa Marraccini,
Enrico bonari: Agricultural management in peri-urban
areas (2009).
* Phoù Vieän tröôûng - Vieän Quy hoaïch ñoâ thò
vaø noâng thoân quoác gia (VIUP)
Nhöõng thay ñoåi veà söï tham gia cuûa ngöôøi
daân ñaõ trôû neân phoå bieán, vôiù teân goïi
“Machizukuri” maø coù theå goïi nomâ na laø “quaù
trình ra quyeát ñònh tapä theå” hay “phaùt trieån
coäng ñoàng”. AÙp duïng caùch tieáp caän naøy vôùi
caùc döï aùn do chính quyeàn ñòa phöông quaûn
lyù daàn trôû neân moät thöïc tieãn ñöôcï chaáp nhaän
roäng raõi nhaèm caûi thieän moâi tröôøng trong
nhöõng naêm thaäp kyû 90.
NgAøy NHAäN bAøI: 25/3/2020
NgAøy göûI PHAûN bIEäN: 26/3/2020
NgAøy dUyEäT ñAêNg: 15/4/2020
Taøi lieäu Tham khaûo:
Trong nöôùc
1. Chieán Löôïc khoâng gian quoác gia - Nhaät baûn. Taøi
lieäu dòch.
2. Voõ Höõu Hoøa (2011). Phaùt trieån noâng nghieäp ñoâ thò:
6. Urbandevelopment in the Philippines: Trends and
Challenges of Urban Space Utilization in the Cities of
Cebu and Lapulapu.
SË103+104 .2020
103
8 trang
19880
Free
Bạn đang xem tài liệu "Kinh nghiệm quốc tế về mô hình phát triển khu vực ven đô các thành phố lớn", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- kinh_nghiem_quoc_te_ve_mo_hinh_phat_trien_khu_vuc_ven_do_cac.pdf
