Phát triển đô thị ra vùng ven: Rủi ro và thách thức đối với thành phố Hồ Chí Minh trước các hiểm họa môi trường liên quan đến vấn đề tập trung dân cư và đô thị hóa
PHAÙT TRIEÅN ÑOÂ THÒ RA VUØNG VEN:
ruÛI rO VAØ thAÙCh thöÙC ÑOÁI VÔÙI tP. hOà ChÍ MINh tröÔÙC CAÙC hIEÅM hOïA MOÂI tröÔØNg
LIEÂN QuAN ÑEÁN VAÁN ÑEà tAÄP truNg DAÂN Cö VAØ ÑOÂ thò hOÙA
PhAN Nhöït Duy* , NguyEÃN thò LAN ANh**, trAàN truNg VóNh***
rEsIDENCE CONCENtrAtION AND urbAN sPACE DEVELOPMENt IN thE suburbAN ArEAs Of CItIEs NEAr thE
sEA: rIsks AND ChALLENgEs fOr hOChIMINh CIty tO ENVIrONMENtAL hAzArDs
As the global population has been increasing, urban concentration, associated with the urbanisation, has become a common trend driven
by economic development especially in major cities. This takes part in the predominance in urban competitiveness inspite of the potential
pressure on accommodation and urban services need to be developed. These can be seen as the driving factor to the rapid urbanisation
process particularly in suburbs, which are actually the place for local ecological system, e.g. watercourse and vegetation; referred to
as the “safety buffer” against environmental harzards to ensure urban sustainable development. Relied on the engineering development
in construction to change the natural environment, many cities have seen several new development areas located on low-laying lands
vulnerable to environmental attacks such as extreme floods. Addtionally, this process will also exacerbate the increasing pollution of urban
environment, even potential trigger and spread of diseases. Hence, the urbanisation and development of sub-urban areas need to be
thouroughly considered from different viewpoints, from the economic development versus environmental hazards. By using the results from
the research published by Duy et al. (2017, 2018) and Duy (2019), in cooperation with additional secondary data, this paper blames potential
environmental problems related to the uncontrolled urban concentration and urbanisation in suburbs. This allows an inform to the challenges
to HCMC, with the highlights in urban floods, air and noise pollution, and disease hazards; in order to raise some recommendations in urban
planning and management to the local government.
Taäp trung danâ cö gaén lienà vôùi ñoâ thò hoùa taïi cacù oâ nhieãm moiâ tröôøng vaø caû nguy cô phaùt sinh vaø
laây lan dòch beänh. Do ño,ù quaù trình phaùt trieån vaø
ñoâ thò hoùa ôû vuøng ven caàn ñöôïc xem xeùt ôû nhieàu
goùc ñoä khacù nhau, bao goàm lôïi ích kinh teá vaø caû
nhöng ruûi ro phaûi ñoái maët. Baèng phöông phaùp
toång hôïp moät soá keát quaû nghieân cöùu ñaõ coâng boá
cuûa Duy vaø nhoùm taùc giaû (2017, 2018 vaø 2019)
vaø soá lieäu thöù caáp ñöôïc boå sung, baøi vieát naøy neâu
leân moät soá heä quaû cuûa moâi tröôøng lieân quan ñeán
quaù trình ñoâ thò hoùa vaø taäp trung daân cö thieáu
kieåm soaùt taïi vuøng ven. Töø ñoù, nhoùmtaùc giaû lieân
heä ñeán nhönõ g thaùch thöùc maø Thaønh phoá Hoà Chí
Minh (TP.HCM) ñaõ vaø ñang ñoái maët, trong ñoù chuù
troïng ñeán ba vaán ñeà: ngapä luït, oâ nhieãm khoùi buïi
vaø tieáng onà , vaø dòch benä h, ñeå laøm cô sôû cho caùc
yù phaân tích vaø ñeà ra moät soá khuyeán nghò ñeán
chính quyenà thaønh phoá lieân quan ñeán coâng taùc
laäp quy hoaïch vaø quaûn lyù ñoâ thò.
thaønh phoá lôùn ñaõ vaø ñang laø xu höônù g toaøn caàu
khi daân soá theá giôùi tanê g nhanh vôiù nhu caàu phaùt
trieån kinh teá vaø tìm kieám cô hoäi vieäc laøm. Xu
höôùng naøy goùp phaàn taoï lôïi theá veà con ngöôøi
cho caùc ñoâ thò phaùt trienå , nhöng ñoàng thôøi cuõng
phaùt sinh nhu caàu choã ôû vaø caùc dòch vuï ñoâ thò,
voán laø tieàn ñeà cho caùc muïc tieâu phatù trieån khonâ g
gian ñoâ thò. Tuy nhieân, maët traùi cuaû quaù trình
naøy laø thuùc ñaåy quaù trình ñoâ thò hoùa dieãn ra
nhanh chonù g taïi cacù vuøng ven cuûa ñoâ thò - voán
chöùa ñöïng heä sinh thaiù töï nhieân goùp phaàn laøm
“khoaûng ñemä an toaøn” tröôùc ruûi ro thieân tai, ñaûm
baûo söï caân baèng giöõa moiâ tröôøng nhanâ taïo vaø töï
nhieân. Vôùi quan ñieåm chuû quan döïa vaøo söï phaùt
trieån cuûa khoa hoïc kyõ thuaät vaø conâ g ngheä ñeå
caûi taïo vaø thay ñoåi moiâ tröôøng, cacù khu ñoâ thò
môùi ñöôïc quy hoaïch vaø xaây döïng coù vò trí treân
nhöõng khu vöïc ruûi ro cao tröôùc caùc bieán coá thieân
tai nhö ngapä luït, ñonà g thôøi goùp phaàn laøm taêng
Töø khoùa: Phaùt trieån khoâng gian ñoâ thò, vuøng ven, khu vöïc môùi phaùt
trieån, ñoâ thò bieån, hieåm hoïa moâi tröôøng
SË103+104 .2020
74
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
1. Giôùi thieäu boái caûnh chung veà ruûi ro ngaäp cao. Quaù trình môû roäng dieän tích 2.1. Taêng tröôûng kinh teá vaø xu höôùng taêng
phaùt trieån ñoâ thò vaø taäp trung daân ñoâ thò, ñoâ thò hoùa ôû nhöõng khu vöïc naøy laïi daân soá, thay ñoåi phaân boå daân cö
cö taïi caùc ñoâ thò lôùn treân theá giôùi
Trong nhöõng thaäp nienâ gaàn ñaây, daân soá theá
giôùi luoân taêng vôùi xu höôùng taêng söï taäp trung
phaân boå taïi caùc khu vöcï ñoâ thò, ñacë bieät laø caùc
ñoâ thò cöïc lôùn coù tieàm naêng phaùt trieån kinh teá.
Soá lieäu cuûa Lieân Hieäp quoác - UN (2014) ñaõ
cho thaáy caùc thaønh phoá treân theá giôùi haàu heát
ñeàu coù söï gia taêng daân soá töø 10 - 20 laàn sau
khoaûng 50 naêm - töø thaäp nieân 1960, vaø döï
baùo khoaûng 68% daân soá theá giôùi tapä trung taïi
caùc khu vöïc ñoâ thò cho ñeán 2050 (UN, 2018).
Soá lieäu gaàn ñaây nhatá cho thaáy naêm 2000 theá
giôùi coù 371 ñoâ thò hôn 1 trieäu danâ thì con soá
naøy ñaõ laø 548 naêm 2018, vaø döï baoù tieáp tuïc
taêng leân 706 naêm 2030 (UN, 2018). Caùc
ñoâ thò lôùn (hoaëc vuøng ñoâ thò cöïc lôùn) luoân laø
goùp phaàn taêng theâm “söï thu hutù ” lao ñonä g
nhaäp cö - taêng daân soá cô hoïc, taoï theâm aùp
löïc veà haï taàng xaõ hoäi, kyõ thuaät, laøm taêng möùc
oâ nhieãm moâi tröôøng, nguy cô dòch beänh vaø
thaäm chí lamø ñoâ thò canø g deã bò tonå thöông bôûi
caùc yeáu toá thieân tai - lieân quan ñeán möùc ñoä
phôi nhiemã veà con ngöôøi vaø taøi saûn. Do ñoù,
baøi vieát naøy seõ trình baøy moät soá vaná ñeà veà ruûi
ro thieät haiï do ngaäp lutï , nhöõng tacù ñoäng ñeán
moâi tröôøng töï nhieân (khoâng khí vaø tieáng oàn)
vaø nguy cô dòch beänh coù lieân quan ñeán xu
höôùng tapä trung danâ cö ngaøy caøng cao daãn
ñeán quaù trình môû ronä g vaø ñoâ thò hoùa nhanh
taïi vuøng ven cuûa caùc ñoâ thò lôùn, trong ñoù coù
TP.HCM.
TP.HCM laø moät ñoâ thò gaàn bieån (khoaûng
50km töø trung taâm hienä höõu ñeán cöûa bieån taïi
huyeän Canà Giôø) vaø ñang trôû thaønh ñoâ thò cöïc
lôùn vôùi tiemà naêng phaùt trieån kinh teá vôùi toác ñoä
taêng tröôûng cao (khoaûng 9%/naêm vaø ñoùng
goùp hôn 20% GDP cuaû Vieät Nam: ITPC,
2015). Vôiù daân soá taêng hôn gaáp ñoâi sau 30
naêm, töø khoaûng 4 trieäu naêm 1988 ñeán hôn
8 trieäu naêm 2017 (GSOV, 1997 - 2017),
TP.HCM coù daân soá taêng raát nhanh do khaû
naêng thu huùt lao ñoäng töø caùc vuøng laân caän,
ñaëc bietä laø töø nhönõ g naêm ñaàu 2000, sau söï
thaønh lapä chính thöùc cuûa caùc quaän môùi phaùt
trieån namê 1997 töø cacù vuøng ven cuûa ñoâ thò
tröôùc ñaây. Treân thöïc teá, daân soá ñoâ thò hieän
nay coù theå tôùi hôn 10 trieäu neáu bao goàm caû
“ñieåm ñeán” thu huùt lao ñoäng döïa treân caùc lôïi 2. TP.HCM: tieàm naêng phaùt trieån lao ñoäng nhaäp cö taïm thôøi.
theá veà vieäc laøm, gaén keát vaø gia taêng giaù trò lao kinh teá - yeáu toá thuùc ñaåy taäp trung
ñoäng. Camagni et al. (1998) lyù giaûi raèng caùc daân cö - taêng daân soá, môû roäng Veà phaân boå daân cö theo ñòa giôùi haønh chính,
ñoâ thò chöùa ñöïng caùc nguoàn taøi nguyeân veà khoâng gian ñoâ thò ra vuøng ven vaø soá lieäu töø Toång cuïc Thoáng keâ (Hình 2) cho
con ngöôøi vaø coâng ngheä taïo lôïi theá phaùt trieån caùcruûiro thaùchthöùctöømoâitröôøng thaáy daân soá ñoâ thò taêng nhanh cuøng vôùi söï
kinh teá. Treân thöïc teá, thu huùt lao ñoäng - tích tuï
daân cö seõ taïo nguoàn löcï phaùt trienå cho ñoâ thò,
ñoàng thôøi cuõng seõ taoï ra söï gia taêng veà nhu
caàu choã ôû (lieân quan ñeán thò tröônø g baát ñonä g
saûn) vaø caùc nhu caàu dòch vuï ñoâ thò, töø ñoù trôû
thaønh yeáu toá thuùc ñayå quaù trình môû roäng dieän
tích ñoâ thò baèng viecä hình thanø h caùc khu ñoâ
thò môùi taïi caùc vuøng ven.
Tuy nhieân, nhöõng vunø g ñaát xung quanh caùc
trung taâm cuõ cuûa cacù ñoâ thò chính thöôøng
laø nôi duy trì heä sinh thaùi töï nhieân ñaûm baûo
söï caân baèng veà moâi tröôøng cho ñoâ thò phaùt
trieån vaø coù theå chöùa ñöïng nhieàu yeáu toá baát
lôïi (hoaëc khoâng phuø hôïp) veà ñieàu kieän töï
nhieân chaúng haïn trunõ g thaáp, hôpï thuûy cuûa
nhieàu tuyeán soâng ngoiø , keânh racï h daãn ñeán
Hình 2: Bieåu ñoà thay ñoåi daân soá vaø phaân boå daân cö taïi caùc khu vöïc taïi Tp. HCM
Nguoàn: Cuïc thoáng keâ Tp. HCM (1989 – 2015)
thay ñoåi veà tyû leä phanâ boå taïi caùc khu vöïc 2
vaø 3 (saùu quaän môùi phaùt trieån vaø naêm huyeän
ngoaïi thanø h), roõ nhaát laø töø naêm 2003. Hai
khu vöïc treân tröôùc ñaây coù theå ñöôïc xem laø
“vuøng ven cuûa ñoâ thò” - xung quanh khu trung
taâm ôû thôiø ñieåm cacù h nay khoaûng 20 naêm.
Theo taùc giaû Tröông Hoaøng Tröông (2018),
vuøng ven ñoâ thò cuûa TP.HCM goàm caùc quaän
môùi thanø h laäp veà maët haønh chính (chaúng
haïn nhö quaän 2, 7, 9, Thuû Ñöùc, Bình Taân),
vaø caùc huyeän ngoaiï thaønh (Nhaø Beø, Bình
Chaùnh, Hocù Moân) laø vuøng ñang bò quaù trình
ñoâ thò hoaù taùc ñoäng daãn ñeán nhieàu thay ñoåi.
Ngaøy nay, nhieàu trung taâm môùi (caáp thaønh
phoá hoaëc caáp quaän) ñaõ ñöôïc hình thaønh taïi
caùc quaän môùi phaùt trieån, chaúng haïn nhö Thuû
Hình 1: Baûn ñoà vò trí vaø theå hieän söï gia taêng caùc thaønh phoá cöïc lôùn treân theá giôùi.
Nguoàn: UN (2018)
SË103+104 .2020
75
2.3. Thacù h thöùc ñoiá vôùi quaù trình phaùt
trieån: Ruiû ro thieân tai (ngaäp luït), oâ nhieãm moâi
tröôøng (khoùi buïi vaø tieáng oàn) vaø nguy cô deã
phaùt sinh - layâ lan dòch beänh.
Ngaäp luït
Boái caûnh chung veà quaù trìnhtaäp trung daân cö
vaø ñoâ thò hoùa taïi caùc ñoâ thò lôùn ñaõ phaàn naøo cho
thaáy nhöõng ruûi ro thietä haïi cao khi xaûy ra thieân
tai, trong ñoù coù ngaäp luït. TP.HCM cuõng ñöôïc
ñaùnh giaù laø moät trong caùc ñoâ thò deã bò taùc ñoäng
bôûi caùc heä quaû cuûa bieán ñoåi khí haäu (BÑKH)
(Nicholls et al., 2011). Ñaùng löu yù, nhieàu
chuyeân gia nhaän ñònh: ngoaøi taùc ñoäng cuûa
nöôùc bienå daâng, tình traïng ngaäp ngaøy caøng
nghieâm troïng taïi TP.HCM laø moät phaàn cuûa heä
quaû töø quaù trình ñoâ thò hoùa nhanh taïi caùc quaän
môùi phaùt trieån - vuøng ven tröôùc ñaây cuûa ñoâ thò,
coù lieân quan ñeán söï phaùt trieån cuûa caùc döï aùn
baát ñoäng saûn, tính hieuä quaû cuûa coâng taùc laäp
vaø quaûn lyù quy hoacï h (Storch and Downes,
2011; Phi, 2013, Duy et al., 2017a, Duy,
2019a). Duy vaø nhoùm nghieân cöùu (2017a) ñaõ
toång hôïp soá lieäu veà quaù trình trieån khai cuûa caùc
döï aùn batá ñoäng sanû töø 2010 ñeán 2015, cho
thaáy phaàn lôùn caùc döï anù ñeàu taäp trung phaân boå
taïi saùu quaän môùi phatù trieån vaø moät soá huyeän
ngoaïi thanø h. Soá lieäu cuûa nghieân cöùu cuõng cho
thaáydieäntíchphaùttrienå döïaùnchonhaøôûseõtaêng
gaàn 4 laàn ôû khu vöïc 2, vaø hôn 10 laàn ôû khu vöïc
3, ñeán namê 2030. Döï baùo naøy cuõng phuø hôïp
vôùi thöïc traïng ôû caùc giai ñoaïn tröôùc ñaây thoâng
qua caùc ketá quaû nghienâ cöùu veà söï gia taêng cuûa
dieän tích ñoâ thò hoùa theå hieän qua aûnh veä tinh
(taêng ganà gaáp ñoiâ chæ sau 4 naêm: 2002 - 2006:
Vaân et al., 2011), vaø ñaùnh giaù thöïc traïng hoaït
ñoäng xaây döïng cao taïi caùc quaän huyeän vôùi
möùc taäp trung cao taïi caùc quaän môùi phaùt trieån
(Viet, 2008). Ñaùng löu yù, caùc khu vöïc daân cö
môùi phaùt trieån ôû höônù g Ñoâng (höôùng ra quaän
2, 9, vaø Thuû Ñöùc) vaø Nam (höôùng quaän 7, Nhaø
Beø vaø Caàn Giôø) vôùi heä thoáng soâng ngoøi, keânh
raïch daøy ñaëc, coù ñòa hình raát thaáp so vôùi möùc
ñænh trieàu hieän nay (phaàn lôùn laødöôùi +1m trong
khi ñænh trieàu ñaõ cao hôn +1,7m naêm 2017,
so vôùi möïc nöôùc bieån) neân deã bò taùc ñoäng bôûi
ngaäp do trieàu cöôøng vaø nghieâm troïng hôn khi
keát hôïp vôùi möa lôùn. Xem xeùt veà ruûi ro ngaäp
saâu vaø heä thoáng giao thoâng ñöôøng boä bò giao
caét nhieàu bôûi soâng ngoøi, keânh raïch, haïn cheá
khaû naêng keát noái trong tröôøng hôïp khaån caáp,
Duy vaø nhoùm taùc giaû ñaõ nhaän ñònh raèng ba
quaän ôû phía Ñoâng (2, 9 vaø Thuû Ñöùc) laø caùc
quaän deã bò toån thöông nhaát. Theo ñoù, quaù trình
phaùt trienå caùc khu ñoâ thò môùi taïi caùc khu vöïc
naøy seõ daãn ñeán:
Hình 3: Quaù trình môû roäng dieän tích ñoâ thò cuûa TPHCM töø theá kyû 18
Thieâm (quaän 2), vaø Phuù Myõ Höng (quaän 7);
ñaëc ñieåm phaùt trieån cuûa töøng giai ñoaïn.
Trong nhöõng naêm gaàn ñaây, höôùng Ñoâng
vaø Nam ñöôïc ñaàu tö phaùt trieån maïnh vôùi
söï hình thaønh vaø phaùt trieån cuûa hai khu ñoâ
thò lôùn: Phuù Myõ Höng vaø Thuû Thieâm. Moät
trong nhöõng lyù do quan troïng ñöôïc caùc
chuyeân gia lyù giaûi coù hai höôùng phaùt trieån
naøy laø dieän tích ñaát troáng, vôùi heä thoáng
keânh raïch vaø heä sinh thaùi taïo moâi tröôøng
soáng toát. Tuy nhieân, caùc khu vöïc naøy laïi laø
vuøng truõng thaáp ñoùng vai troø quan troïng
trong vieäc caân baèng nöôùc maët (thaåm thaáu
vaø giöõ nöôùc taïm thôøi tröôùc khi thoaùt ra caùc
tuyeán soâng lôùn). Thöïc vaäy, theo baûn ñoà
moâ phoûng ñòa hình (Thinh et al., 2009; vaø
Duy, 2019a), ngoaïi tröø höôùng Taây Baéc (lôùn
hôn +8m, so vôùi möïc nöôùc bieån - ASL)
vaø vò trí khu trung taâm cuõ (khoaûng +4m
ñeán +8m, ASL), caùc höôùng phaùt trieån coøn
laïi ñeàu coù ñòa hình thaáp (döôùi +1m, ASL).
Nhö vaäy, TP.HCM ñang coù xu höôùng phaùt
trieån töø khu vöïc coù ñòa hình cao ra höôùng
coù ñòa hình thaáp hôn, deã bò taùc ñoäng cuûa
trieàu cöôøng. Do ñoù, yeáu toá ruûi ro taïi caùc
khu vöïc naøy tröôùc taùc ñoäng cuûa trieàu
cöôøng laø ñieàu deã hieåu; trong vieäc caûi taïo
ñòa hình (naâng neàn cuïc boä) laïi laø vaán ñeà
maø nhieàu chuyeân gia lo ngaïi veà khaû naêng
taùc ñoäng oån ñònh doøng chaûy cuûa heä thoáng
keânh raïch töï nhieân, phaù huûy söï caân baèng
thoaùt nöôùc maët cuûa toaøn ñoâ thò. Ñieàu ñaùng
löu yù ôû ñaây ñoù laø quaù trình “xaâm laán” cuûa
dieän tích ñoâ thò hoùa töø khu trung taâm hieän
höõu ra caùc vuøng ven, hay noùi caùch khaùc
dieän tích cuûa vuøng ven töøng böôùc bò thu
heïp. Ñieàu naøy ñoàng nghóa vôùi heä sinh thaùi
- maët ñaát thaåm thaáu töï nhieân vaø heä thoáng
soâng ngoøi keânh raïch ñaõ vaø ñang bò giaûm
vaø ñöôïc döï baùo tieáp tuïc bò thu heïp trong
töông lai. Vaán ñeà caàn quan taâm, töø goùc ñoä
cuûa caùc nhaø quy hoaïch vaø quaûn lyù laø quaù
trình naøy seõ dieãn ra ñeán khi naøo, ñeán möùc
naøo laø ñaït ngöôõng ñeå coù haïn cheá vaø neân
döøng laïi; hay laø seõ tieáp tuïc voâ haïn.
ñoàng thôøi “vuøng ven môùi” laân canä caùc quaän
naøy laïi tieáp tuïc coù xu höôùng ñoâ thò hoùa vaø
taäp trung daân cö vôùi maät ñoä ngayø caøng cao.
Nhö vaäy, quaù trình phaùt trieån cuûa TP.HCM
ñaõ chöùng kieán moät tieán trình “xamâ laán” cuûa
dieän tích ñoâ thò töø trung taâm ra caùc vuøng ven
töông öùng vôùi möùc tanê g tröôûng kinh teá ñonà g
thôøi vôùi taêng daân soá.
2.2. Quaù trình môû roäng dieän tích ñoâ thò
Ñoái chieáu vôùi lòch söû phaùt trieån cuûa TP.HCM,
quy moâ veà dieän tích vaø daân soá cuaû ñoâ thò ñaõ
taêng raát nhieàu laàn so vôùi quy hoacï h töø theá kyû
19 (chæ khoaûng 25km2 ñaùp öùng cho khoaûng
500.000 - 600.000 daân theo taøi lieuä trích daãn
töø: Traân vaø Tröông, online); so vôùi hieän nay
laø 2.095km2 vôùi gaàn 10 trieäu danâ . Phaàn ñoâ
thò ban ñaàu chæ taäp trung taïi khu trung taâm cuõ
(quaän 1), coù gaén keát vôùi moät trung taâm khaùc
ôû Chôï Lôùn (quaän 5). Trong quaù trình phaùt
trieån, khi daân soá taêng, dieän tích töø ñoâ thò môû
roäng ra caùc höôùng, nhöng laïi coù söï thay ñoåi
theo thôøi gian:
i) ÔÛ giai ñoaïn ñaàu coù hai khu vöcï ñoâ thò naèm
taùch bieät nhau (vò trí taïi quaän 1 vaø 5: hình 3a);
ii) Hai khu vöïc ñoâ thò treân töøng böôùc ñöôïc
noái lieàn theo höôùng Ñonâ g - Taây, giôùi haïn bôûi
soâng Saøi Goøn; sau ñoù tieáp tuïc môû roäng ra
höôùng Taây Baéc (höônù g ñi Hoùc Moân, Cuû Chi:
hình 3b); vaø
iii) Tieáp tuïc môû roäng ra nhieàu höôùng vôùi söï
thaønh laäp cuûa caùc quanä môùi phaùt trieån, ñaëc
bieät vöôït soâng Saøi Goøn vaø hai keânh Teû ñeå
phaùt trieån maïnh ra hai höôùng Ñoâng vaø Nam
(ra caùc quaän 2, 9, Thuû Ñöùc, vaø höôùng quaän
7, Nhaø Beø) vaø hieän nay tieán ra höôùng bieån -
Ñoâng Nam (Caàn Giôø).
Nhö vaäy, quaù trình phaùt trieån ñoâ thò cuûa
TP.HCM coù söï môû roäng dieän tích ra caùc
höôùng khaùc nhau tuøy vaøo chieán löôïc vaø
SË103+104 .2020
76
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
i) Hình thaønh caùc coäng ñoàng daân cö vôùi maät ñoä cao, ñoàng nghóa vôùi
kinh teá, phöông tieän, keát caáu ñöôøng vaø trôû thaønh “noãi aùm aûnh” ñoái vôùi
vieäc taêng soá löôïng ngöôøi vaø taøi saûn bò phôi nhieãm tröôùc nguy cô ngaäp ngöôøi daân trong ñoâ thò nhaát laø vaøo giai ñoaïn muøa möa keát hôïp vôùi
saâu do taäp trung soá löôïng lôùn con ngöôøi vaø taøi saûn ñoái maët vôùi ruûi ro trieàu cöôøng vaøo khoaûng thaùng 8-11. Moät soá nuùt giao thoâng taïi caùc vò
taùc ñoäng cuûa thieân tai trong ñoù coù ngaäp luït;
trí “ngaõ ba”, phaân nhaùnh cuûa sonâ g, keânh raïch ñöôïc ñaùnh giaù deã bò
ngaäp do hôïp thuyû , daãn ñeán caùc khu ñoâ thò môùi deã bò coâ laäp vaø khoù
tieáp caän trong tröôøng hôïp ngaäp nghieâm troïng. Ñaây cuõng laø moät ruûi ro
maø chính quyeàn ñoâ thò caàn löu yù khi tham khaûo moät soá baøi hoïc kinh
ii) Caùc hoaït ñoäng xaây döïng, caûi taoï ñieàu kieän moâi tröôøng töï nhieân laøm
aûnh höôûng ñeán söï oån ñònh vaø caân baèng heä thoáng thoaùt nöôùc maët cuûa
ñoâ thò: giaûm khaû naêng tröõ nöôùc do giaûm dieän tích soâng ngoøi, keânh nghieäm töø caùc thaûm hoïa ngaäp taïi ba thaønh phoá New Orleans - USA
raïch; giaûm khaû naêng haáp thuï nöôùc (do taêng dieän tích maët phuû khoâng 2005, Manila - Philipines 2009 vaø Bangkok - Thai Lan 2011 lieân quan
thaåm thaáu: Phi, 2013); vaø goùp phaàn laøm dieãn tieán ngaäp cuûa toaøn ñoâ ñeán vieäc phaùt trieån ñoâ thò taïi caùc khu vöïc môùi - vuøng ven ñoâ maø thieáu
thò caøng phöùc taïp vaø gaây ra khoù khaên cho quaù trình quaûn lyù do thay
ñoåi cao ñoä neàn cuïc boä.
caân nhaéc cacù yeáu toá ruiû ro tieàm aån (Duy, 2015).
a) Naêm 2000
b) Naêm 2020
Hình 4: AÛnh veä tinh minh hoïa quaù trình ñoâ thò hoùa taïi moät soá quaän
môùi phaùt trieån (2, 7) coù möùc ñoä ñaàu tö xaây döïng cao daãn ñeán giaûm
dieän tích caây xanh, maët nöôùc
Ñoái chieáu vôùi thöïc traïng, nhöõng nhaän ñònh treân laø coù cô sôû khi ngaäp
luït taïi TP.HCM trong nhöõng naêm gaàn ñaây ñaõ dienã bieán ngaøy canø g
phöùc taïp gaây aûnh höôûng lôùn hoatï ñoäng kinh teá, xaõ hoäi cuûa ñoâ thò.
Soá ñieåm ngaäp taêng gaàn gaáp ñoiâ qua hai giai ñoanï : 680 (töø 2003
ñeán 2009: Phi, 2013), vaø 1.250 ñieåm ngaäp (töø 2010 ñeán 2015: Duy,
2019 toång hôïp töø soá lieäu thoáng keâ cuûa SCFC, 2010 - 2015). Nhöõng
ñieåm ngaäp khoâng nhöõng gaây uøn tacé giao thoâng maø conø gaây thieät haïi
Hình 5: Thöïc traïng ngaäp taïi moät soá “ñieåm noùng” do heä quaû töø möa
lôùn keát hôïp trieàu cöôøng taïi quaän 2 vaø quaän Bình Thaïnh
SË103+104 .2020
77
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
treân soá lieäu ño lieân tuïc ôû traïm quan traéc khoâng khí taïi ñöôøng Nguyeãn
Vaên Cöø ñaõ phaân tích hieän traïng oâ nhieãm buïi mòn vaø quy luaät bieán ñoåi
theo thôøi gian. Keát quaû cho thaáy haøm löôïng buïi trung bình buïi PM2.5
taïi TP.HCM laø 28,0 µ 18,1µg/mµ, vöôït quaù giôùi haïn cuûa Quy chuaån
Vieät Nam (QCVN 05:2013) vaø giôiù haïn cuûa WHO (tham khaûo Baûng
1). Vôùi daân soá ñoâng vaø ngaøy canø g taäp trung cao nhö taïi TP.HCM thì
möùc ñoä oâ nhieãm ñöôïc döï baùo ngayø caøng taêng, caøng daãn ñeán nhieàu
beänh taät, ñaëc bieät laø caùc beänh veà ñöôøng hoâ haáp. Ñieàu naøy cho thaáy
moâi tröôøng soná g cuûa ngöôøi daân trong ñoâ thò ngaøy caøng xuoáng caáp
vaø aûnh höôûng ñeán söùc khoûe, chatá löôïng soáng cuûa con ngöôøi dieãn ra
“voâ hình” theo thôøi gian. Ñaây cunõ g ñöôïc xem laø moät heä quaûcuûa quaù
trình taäp trung - tích tuï daân cö lamø aûnh höôûng ñeán moâi tröôøng khoâng
khí töï nhieân.
Baûng 1: Quy chuaån chaát löôïng khoâng khí xung quanh cho buïi PM2.5
cuûa moät soá quoác gia vaø toå chöùc.
a) Ngaäp nghieâm troïng
Nguoàn: D. H. Huy, et al., 2018.
(Ghi chuù: (*) Trung Quoác ñöa ra 2 caáp quy ñònh cho buïi mòn)
Tieáng oàn
Tieáng oàn ñöôïc xem laø moät trong nhöõng moái nguy hieåm lôùn ñoái vôùi
söùc khoûe cuûa con ngöôøi, khoâng khaùc gì caùc hieän töôïng oâ nhieãm khaùc
(Truong, 2018). Tieáng oàn taùc ñoäng leân con ngöôøi ôû nhieàu khía caïnh:
che laáp aâm thanh caàn nghe laøm suy giaûm phaûn xaï töï nhieân vôùi aâm
thanh, gaây beänh ñoái vôùi thính giaùc vaø heä thaàn kinh, giaùn tieáp gaây beänh
tim maïch; tieáp xucù vôùi tieáng oàn cao laâu ngaøy daãn tôùi beänh ñaõng trí vaø
beänh ñieác khoâng theå phuïc hoài. Ñoái vôùi ngöôøi daân trong ñoâ thò, neáu
soáng trong moâi tröôøng coù tieáng onà quaù lôùn thì khoâng chæ coù nguy cô bò
beänh taâm thaàn maø coøn gaây toån thöông phaàn tai trong, daây thaàn kinh
b) Möùc ñoä deã bò toån thöông
Hình 6: Moâ phoûng ngaäp vaø nhöõng aûnh höôûng coù theå xaûy ra vôùi heä
thoáng giao thoâng daãn möùc ñoä ruûi ro - deã bò toån thöông cuûa moät soá
khu vöïc (Duy et al., 2018; Duy, 2019a)
Khoâng khí
Haàu heát caùc ñoâ thò lôùn treân theá giôùi ñang phaûi ñoái maët vôùi tình traïng thính giaùc bò teo laïi (CEDR, 2012). Nghieân cöùu gaàn ñaây cuûa Carey
oâ nhieãm khoâng khí ngaøy caøng gia taêng, taäp trung chuû yeáu laø oâ nhieãm vaø nhoùm taùc giaû (2018), ñöôïc taøi trôï bôûi Hoäi ñoàng nghieân cöùu moâi
buïi mòn. Buïi mòn laø thuaät ngöõ dunø g ñeå chæ caùc hatï buïi coù kích thöôùc
raát beù toàn taïi lô löûng trong khonâ g khí (Dockery, 2001). Trong ñoù, buïi
PM2.5 laø caùc haït buïi coù ñöôøng kính ñoäng hoïc beù hôn hoaëc baèng
2,5µm, ñöôïc söû duïng nhö laø moät thoâng soá quan tronï g trong ñaùnh giaù
möùc ñoä oâ nhieãm moâi tröôøng khonâ g khí. Theo öôcù tính cuûa toá chöcù Y
tröôøng töï nhienâ Vöông quoác Anh, khaûo saùt treân 130.978 ngöôøi Anh ôû
Luaân Ñoân chöùng minh coù söï lieân heä giöõa taùc ñoäng oâ nhieãm tieáng oàn
vaø khoâng khí ñeán quaù trình phaùt trieån benä h Alzheimer.
Trong ñoâ thò, tiená g oàn laø daïng oâ nhieãm phoå bieán vôùi nguoàn phaùt sinh
teá Theá giôùi - WHO (2012), treân theá giôùi coù khoaûng 3 trieäu ngöôøi thieät chuû yeáu töø caùc phöông tieän giao thoâng vaän taûi (chieám khoaûng 60 -
maïng do phôi nhieãm vôùi buïi PM2.5 vaøo naêm 2012. Theo xeáp haïng
cuûa GBD (Global Burden of Disease), trong soá 79 thonâ g soá ruûi ro gaây
beänh taät vaø gaây töû vong, thì buïi PM2.5 xepá ôû vò trí thöù 5.
80%), vaø tyû leä thuaän vôùi söï phatù trieån cuûa ñoâ thò (Cao, 2017). Maëc
duø trong khoaûng thôøi gian ít phöông tieän löu thoâng nhaát (töø 22h ñeán
6h saùng hoâm sau), keát quaû khaûo satù taïi 150 ñieåm quan traéc ñaët treân
30 tuyeán ñöôøng trong ñoâ thò cho thaáy tieáng oàn ño ñöôïc vaãn vöôït quaù
giôùi haïn so vôùi caû tieâu chuaån Vieät Nam vaø theá giôùi (Nguyeãn, 2007).
Cuï theå, so vôùi tieáng oàn toái ña cho pheùp trong ñoâ thò laø 70dBA (Boä
Taøi nguyeân & Moiâ tröôøng, 2010), möùc oàn ghi nhaän ñöôïc taïi caùc traïm
Taïi TP.HCM, tình traïng oâ nhieãm khoâng khí ngaøy caøng trôû neân nghieâm
troïng, vaø coù lieân quan ñeán daân soá taêng nhanh phaùt sinh nhu caàu ñi
laïi vaø phöông tieän giao thoâng khonâ g ngöøng gia taêng. Moät nghieân cöùu
bôûi Huy vaø nhoùm taùc giaû (2018) ñöôïc taøi trôï bôøi Tröôøng Khoa hoïc quan traéc dao ñoäng töø 55,09 - 79,30dBA (Nguyeãn, 2007). Keát quaû
Töï Nhieân TP.HCM veà thöïc traïng oâ nhieãm buïi mòn töø 2013-2017 döïa
khaûo saùt taïi caùc tuyeán ñöôøng ôû TP.HCM gaàn ñaây cuõng cho thaáy möùc
SË103+104 .2020
78
oàn (LAeq) coù xu höôùng taêng maïnh, dao ñoäng töø 70 ñeán 77dBA, vaø 3. Baøn luaän vaø phaùt trieån quan ñieåm
heä quaû laø khoaûng 95% ngöôøi daân ñöôïc khaûo saùt caûm thaáy bò quaáy Tích tuï daân cö gaàn nhö laø xu theá chung taïi caùc ñoâ thò, ñaëc bieät laø caùc
raày bôûi tieáng oàn naøy (Cao, 2017). Töø thöïc traïng treân cho thaáy quaù ñoâ thò lôùn vaø cöïc lôùn ôû nhieàu quoác gia nhaát laø caùc nöôùc ñang phaùt trieån
trình taäp trung daân cö - taêng daân soá cuõng goùp phaàn laøm oâ nhieãm moâi ôû chaâu AÙ. Xu höôùng naøy xuaát phaùt töø muïc tieâu phaùt trieån kinh teá, möu
tröôøng veà tieáng oàn, giamû chaát löôïng cuoäc soáng.
caàu cuoäc soáng toát hôn cuûa con ngöôøi. Tuy nhieân, nhöõng soá lieäu daãn
chöùng vaø caùc lapä luaän ôû caùc phaàn treân ñaõ cho thaáy moâi tröôøng soáng ôû
ñoâ thò caøng chöaù ñöïng nhieàu ruiû ro, nguy cô tiemà aån ñe doïa ñeán söùc
khoûe, tính maïng vaø taøi saûn cuûa ngöôøi daân neáu quaù trình taäp trung daân
cö caøng ñoâng. Theo ñoù, muïc tieâu chính cuûa vieäc nhaäp cö ñaõ “voâ tình
bieán maát”. Cô hoiä taêng thu nhaäp vaø khaû naêng tích luõy seõ “ñoàng haønh”
cuøng aùp löïc cao veà möùc ñoä caïnh tranh, nguy cô suy giaûm söùc khoûe
vaø beänh taät, thaäm chí ñoái maët vôiù ruûi ro thieân tai ñöôïc xem nhö moät
“voøng xoaùy” maø moãi ngöôøi daân trong ñoâ thò caàn caân nhaéc giaù trò vaø
möùc ñoä coù theå “ñaùnh ñoåi”, töø ñoù choïn moät höôùng ñi phuø hôïp. Nhöng
treân thöïc teá, khoâng phaûi taát caû moïi ngöôøi ñeàu nhaän bieát neân vaãn coøn
moät boä phaän ngöôøi daân trong ñoâ thò ñang gaëp nhieàu khoù khaên vaø ruûi
ro bò toån thöông cao khi gaëp bieán coá, vaø traùch nhieäm naøy moät phaàn
thuoäc veà caùc chuyeân gia phaân tích vaø caùc nhaø quaûn lyù, hoaïch ñònh
chính saùch.
Ñoái vôùi chính quyeàn ñoâ thò, vieäc ñaûm baûo ñoâ thò phaùt trieån beàn vöõng
- trong ñoù moâi tröôøng soáng toát veà maët töï nhieân, an toaøn veà maët söùc
khoûe - xaõ hoäi vaø giaûm thieåu ruiû ro laø moät trong caùc nhieäm vuï quan
troïng. Taêng daân soá, ñaàu tö haï taàng - phaùt trieån caùc khu ñoâ thò môùi - roài
laïi tiepá tuïc taêng daân soá vaø daãn ñená gia taêng oâ nhieãm moâi tröôøng seõ laø
“voøng troøn khoâng loái thoatù ”, maëc duø khoa hoïc coâng ngheä coù phaùt trieån.
Töông töï, ñoâ thò hoùa vuøng ven seõ laøm giaûm khaû naêng haáp thuï vaø tröõ
nöôùc daãn ñeán möcï nöôùc noäi ñoâ tanê g cao, ñaët ra yeuâ caàu cho vieäc phaûi
naâng neàn caùc conâ g trình, caûi taïo bôø keø, xaây coáng ngaên trieàu... Tuy
vaäy cuõng chæ laø nhöõng giaûi phaùp tình theá xöû lyù cho nhöõng chieán löôïc
khoâng phuø hôïp veà môû roäng vaø phatù trieån ñoâ thò. Thay vaøo ñoù, neáu vaán
ñeà caên cô lieân quan ñeán caùc yeáu toá taùc ñoäng ñená nhaäp cö (taêng cô
hoïc) chöa ñöôïc xem xeùt vaø tìm höônù g giaûi quyeát phuø hôïp thì nhöõng
giaûi phaùp phía sau (veà haï taàng kyõ thuaät, xaõ hoäi…) phaàn lôùn chæ laø mang
tính taïm thôøi ñeå giaûi quyeát “phanà ngoïn”. Laáy ví duï, thay vì duøng soá
tieàn haøng chuïc nghìn tyû ñoàng ñeåmôû roäng ñöôøng, caûi taïo, xaây môùi heä
thoáng haï taàng kyõ thuaät phuïc vuï giao thoâng, choáng ngaäp… nhaèm giaûi
quyeát heä quaû cuaû daân soá taêng nhanh vaø aùp löïc ñoâ thò hoùa thì soá tieàn
treân coù theå dunø g ñeå hoã trôï conâ g aên vieäc laøm cho moät boä phaän ngöôøi
daân, ñaëc bieät laø ngöôøi ngheøo ñang nhaäp cö taïm thôøi taïi coù theå quay
veà vuøng noâng thoân hay moät soá ñoâ thò laân caän ñeå phaùt trieån coâng vieäc
phuø hôïp. Baøi toanù phöùc taïp seõ trôû thaønh ñôn giaûn ñoái caùc nhaø quaûn lyù
vaø hoaïch ñònh chính saùch.
Hình 7: Caùc möùc ñoä oâ nhieãm tieáng oàn.
Nguoàn: CEDR, 2012.
Dòch beänh
Ngoaøi nhöõng ruûi ro veà thieân tai vaø taùc haïi töø oâ nhieãm moâi tröôøng
khoâng khí, tieáng oàn, dòch beänh cuõng laø moät trong caùc hieåm hoïa coù
nguy cô cao ñoái vôùi caùc ñoâ thò tapä trung daân cö matä ñoä cao vaø moâi
tröôøng soáng khoâng ñaûm baûo. Lòch söû theá giôùi ñaõ ghi nhaän nhöõng
traän ñaïi dòch - trôû thaønh thaûm hoaï cho nhaân loaïi xuaát phaùt töø caùc
thaønh phoá taäp trung daân cö ñoâng, nhaát laø caùc khu vöïc môùi phaùt
trieån daân cö ñoâng ñuùc vôùi moâi tröôøng sinh hoaït thieáu veä sinh laøm
tieàn ñeà cho quaù trình naûy sinh maàm beänh vaø laây lan nhanh choùng.
Ñieàu naøy taïo neân moät nguy cô luonâ tieàm aån, ñe doaï ñeán haøng trieäu
ngöôøi daân trong ñoâ thò maø nhieàu chuyeân gia ñaõ lo ngaïi vaø caûnh baùo
veà chaát löôïng moâi tröôøng soáng. Khi nghieân cöùu veà nhöõng ruûi ro xaõ
hoäi, Ulrich Beck, moät nhaø xaõ hoäi hoïc noåi tieáng ngöôøi Ñöùc cho raèng
trong xaõ hoäi tieàn coâng nghieäp, nhöõng ruûi ro thöônø g ñeán töø thieân
nhieân (haïn haùn, maát muøa, ñoùi keùm), thöôøng lienâ quan ñeán nguoàn
nöôùc, mang tính cuïc boä töøng khu vöïc neân deã nhanä bieát vaø coù theå
kieåm soaùt ñöôïc. Nhöng trong xaõ hoäi ñöông ñaïi, khi daân soá theá giôùi
caøng taêng vaø nhu caàu giao thöông - ñi laïi caøng phöùc taïp vaø khoâng
bieân giôùi thì ruûi ro dòch beänh laiï ñang taêng vôùi nhieàu chuûng loaïi
“virus” môùi coù lieân quan ñeán cacù heä quaû cuûa BÑKH toaøn caàu (khí
haäu noùng leân coù theå phaùt sinh moät soá maàm beänh môùi). Töø ñoù, con
ngöôøi soáng trong ñoâ thò caøng chòu nhieàu ruûi ro, vaø moâi tröôøng soáng
chöa chaéc ñaõ toát vaø ñem laïi söï an taâm, haïnh phucù nhö nhieàu ngöôøi
mong ñôïi khi nhaäp cö vaøo ñoâ thò. Beck nhaän ñònh xaõ hoäi hieän ñaïi laø
“moät coäng ñoàng lo aâu” vì taàng lôpù naøo, giai caáp naøo cuõng coù nguy
cô chòu ruûi ro nhö nhau. Ñieàu naøy ñaõ vaø ñang ñöôïc minh chöùng
thoâng qua nhöõng dieãn bieán phöcù taïp cuûa dòch beänh Covid 19, coù
aûnh höôûng vaø möùc ñoä laây lan nhanh choùng, phöùc taïp taïi caùc ñoâ
thò lôùn, taäp trung daân cö ñoâng ngöôøi vaø hoaït ñoäng giao thoâng ñi laïi
phöùc taïp nhö ôû Vuõ Haùn - Trung Quoác, NewYork - Myõ vaø TP.HCM,
Haø Noäi ôû Vieät Nam.
Do ñoù, quy hoaïch ñaàu tö phaùt trienå vaø hình thaønh caùc khu ñoâ thò môùi
taïi caùc vuøng ven neân coù söï tính toaùn vaø caân nhaéc giöõa lôïi ích kinh teá
vaø thieät haïi moâi tröôøng cuøng nhöõng heä quaû theo sau ñeå coù nhöõng
höôùng tieáp caän vaø giaûi quyeát vaán ñeà ñôn giaûn hôn. Moät soá laäp luaän veà
khaû naêng “giaõn daân” cuûa caùc khu ñoâ thò, “thaønh phoá môùi”, nhöng treân
thöïc teá “veát daàu loang” vaãn tiepá dieãn ôû caùc khonâ g gian ñeäm - vuøng
ven nhö hieän nay taïi TP.HCM. Ñieuà naøy coù theå lieân quan ñeán tính
thieáu hieäu quaû cuûa coâng taùc quy hoaïch vaø quaûn lyù, döïa treân moät cô
cheá quy hoaïch theo phöông thöùc truyeàn thoáng vôùi heä thoáng caùc baûn
ñoà “daïng phaúng”, trong ñoù quy hoacï h söû duïng ñaát ñoùng vai troø chính
nhöng khoâng ñuû khaû naêng chuyeån taûi heát nhöõng yù töôûng quy hoaïch,
nhaát laø veà toå chöùc khoâng gian theo chieàu cao. Beân caïnh ñoù, vieäc xaây
SË103+104 .2020
79
döïng caùc chính saùch quaûn lyù caàn döïa treân nhöõng nghieân cöùu vaø tính thò khaùc trong vuøng (TP.HCM) trong ñoà aùn quy hoaïch vuøng nhaèm ñaït
toaùn xaùc ñònh ra caùc giaù trò löôïng tính cuï theå laøm cô sôû cho vieäc ñeà ñöôïc moät möùc caân baèng phuø hôïp (trong taàm kieåm soaùt vaø khaû naêng
ra caùc chính saùch. Neáu ñoâ thò chæ öu tieân môû roäng dieän tích theo dieän
ñaùp öùng haï taàng kinh teá cuûa moãi ñoâ thò); xem xeùt caån troïng ñoái vôùi
roäng maø thieáu caân ñoái vôùi phaùt trieån chieàu cao taïi caùc khu vöïc ñaát caùc ñoà aùn quy hoaïch phaùt trieån caùc khu ñoâ thò môùi lieân quan ñeán khaû
thuaän lôïi thì quaù trình ñoâ thò hoùa vuøng ven daãn ñeán nhöõng taùc ñoäng naêng thuùc ñaåy vieäc taêng daân soá, ñoàng thôøi, caùc quy taéc “hoaøn traû moâi
ñeán heä sinh thaùi töï nhieân (bao goàm caû dieän tích maët nöôùc) laø ñieàu khoù tröôøng” (chaúng haïn dieän tích maët nöôùc, caây xanh, möùc xaû thaûi khoâng
traùnh khoûi. Vaø ngöôïc laïi, nhöõng taùc ñoäng töø moâi tröôøng töï nhieân ñeán khí) caàn ñaët ra roõ raøng vaø ñöôïc quaûn lyù chaët cheõ;
cuoäc soáng cuûa con ngöôøi ngaøy canø g dieãn ra phöùc taïp, nhö laø moät heä
quaû taát yeáu cuûa quaù trình töông tacù hai chieuà ; maø nhönõ g ruûi ro vaø thieät
cuõng chính laø… do con ngöôøi taïo ra.
n
Môû roäng khoâng gian ñoâ thò trong söï haøi hoøa giöõa giaûi phaùp môû roäng
dieän tích (cho pheùp) ñoâ thò hoùa vaø phaùt trieån chieàu cao (treân khu vöïc
ñaát thuaän lôïi) song song vôùi nhöõng ñaùnh giaù taùc ñoäng vaø chaát löôïng
cuûa moâi tröôøng trong ñoâ thò, töø ñoù caàn xaùc ñònh caùc giaù trò ngöôõng
4. Keát luaän vaø kieán nghò
Con ngöôøi laø nhaân toá coát loõi trong quaù trình hình thaønh vaø phaùt trieån phaùt trieån veà daân soá töông öùng vôùi möùc phaùt trieån cuûa moâi tröôøng
ñoâ thò. Quaù trình naøy cuõng gaén lienà vôùi taêng daân so,á nhaát laø taêng cô
hoïc vôùi xu höôùng di daân töø caùc vuøng laân caän vôùi muïc tieâu möu caàu
lôïi ích kinh teá vaø tìm kieám moâi tröônø g ñeå phaùt trieån. Ñaây chính laø yeáu
töï nhieân;
n
Tích hôïp caùc kòch baûn - giaûi phapù döï phoøng ruûi ro (cho tình huoáng
toá tieàn ñeà cho caùc nhaø quy hoaïch vaø quaûn lyù ñoâ thò ñeà ra caùc muïc xaáu nhaát) laøm tieàn ñeà cho caùc kòch baûn phaùt trieån kinh teá linh hoaït
tieâu phaùt trieån, môû roäng khoâng gian cuûa raát nhieàu ñoâ thò, töø khu trung baèng caùc phöông phaùp quy hoaïch môùi (chaúng haïn quy hoaïch söû
taâm cuõ (hình thaønh ôû giai ñoanï sô khai) ra cacù khu vöïc xung quanh
- vuøng ven. Tuy nhieân, caàn löu yù raèng nhieàu khu vöcï thuoäc vuøng ñaát
naøy ñaõ khoâng ñöôïc öu tieân xem xeùt phaùt trieån khi ñoâ thò môùi ñöôïc hình
thaønh vôùi nhieàu lyù do baát lôïi lienâ quan ñeán ñieàu kieän töï nhieân. Trong
khi ñoù, vieäc caûi taïo moâi tröôøng töï nhieân cuïc boä seõ coù taùc ñoäng ñeán
söï oån ñònh vaø canâ baèng cuûa toaøn ñoâ thò; vaø coù theå seõ phaûi traû giaù raát
lôùn cho nhöõng thieät haïi veà con ngöôiø vaø taøi saûn. Do ñoù, phaùt trieån ñoâ
thò taïi caùc khu vöïc naøy chaéc chaén caàn phaûi caân nhacé ñeán caùc yeáu toá
ruûi ro veà moâi tröôøng ñeå giaûm thieuå nhöõng ruûi ro vaø taùc ñoäng ñeán caùc
coäng ñoàng ñònh cö môùi taïi khu vöcï vaø toaøn ñoâ thò. Hôn nöõa, caàn xem
xeùt ñeán maët traùi cuûa quaù trình nayø laø seõ tieáp ñaø cho xu höôùng tieáp tuïc
taêng daân soá cho toaøn ñoâ thò. Ñoâ thò caøng taäp trung daân cö, thì khi xaûy
ra thieân tai, dòch beänh hay nhöõng heä quaû cuûa oâ nhiemã moâi tröôøng thì
möùc ñoä lan truyeàn heä quaû kinh teá - xaõ hoäi caøng cao ñeán caùc khu vöïc
khaùc (caû trong vaø ngoaøi nöôùc). Ñieàu naøy caøng ñatë ra thaùch thöùc cho
caùc nhaø quy hoacï h vaø quaûn lyù ñoâ thò caàn quan taâm hôn ñeán khaû naêng
caân baèng phaùt trieån ñoâ thò, möùc ñoä taäp trung vaø phanâ boá daân soá giöõa
caùc ñoâ thò trong moät vuøng.
duïng ñaát coù tính ñeán yeáu toá chieàu cao vaø theo nhieàu kòch baûn).
Ñoái vôùi TP.HCM, môû roäng phaùt trieån khoâng gian ñoâ thò taïi vuøng
ven neáu thieáu kieåm soaùt vaø coù giaûi phaùp caân baèng hôïp lyù seõ phaûi
ñoái maët vôùi:
i) Ruûi ro: thieät haïi con ngöôøi vaø taøi saûn khi xaûy ra thaûm hoïa thieân tai
(chaúng haïn nhö ngaäp luït), ñoàng thôøi taêng möùc oâ nhieãm moâi tröôøng
gaây ra bôûi khoùi buïi vaø tieáng oàn, vaø khaû naêng laây lan nhanh, phöùc taïp
khi xaûy ra dòch beänh;
ii) Thaùch thöùc: taïo ra nhöõng taùc ñoäng, heä luïy ñeán caùc khu vöïc ñoâ thò
ñaõ phaùt trieån oån ñònh daãn ñeán phatù sinh nhu caàu caûi taïo naâng caáp heä
thoáng haï taàng kyõ thuaät, xaõ hoäi; trong khi heä thoáng quy hoaïch vaãn theo
phöông thöùc truyeàn thoáng döïa trenâ neàn taûng quy hoaïch söû duïng ñaát
laø chính, thieáu nhöõng nghieân cöuù chuyeân saâu veà aûnh höôûng vaø taùc
ñoäng ñeán moâi tröôøng.
Neáu taêng daân soá, môû roäng khonâ g gian ñoâ thò laø moät xu höôùng khoù
“ngaên chaën” thì nhöõng giaûi phaùp caên cô trong quaù trình laäp vaø quaûn lyù
quy hoaïch (caû quy hoaïch chung cuûa vuøng vaø thaønh phoá) caàn:
n
Caân ñoái laïi tyû leä lao ñoäng nhaäp cö giöõa ñoâ thò trung taâm vaø caùc ñoâ
SË103+104 .2020
80
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
hochiminhcity.gov.vn/Media/Uploads/H%C3%ACnh%20H%E1%BB%99i%20
th%E1%BA%A3o%20-%20H%E1%BB%99i%20ngh%E1%BB%8B/2019%20-%20
b%E1%BB%9D%20s%C3%B4ng%20SG%20den%202015/kiyeu_hoithao_bsong%20
SG-%C4%91%C3%A3%20n%C3%A9n.pdf
NGAøy NHAäN BAøi: 29/3/2020
NGAøy GöÛi PHAÛN BiEäN: 01/4/2020
NGAøy DUyEäT ñAêNG: 15/4/2020
15. General Statistic Office of Vietnam – GSOV (1976 - 2015). Population of Ho Chi
Minh from 1986 – 2015 (data extracted).
16. Investment and Trade Promotion Center of HCMC (2015). Ho Chi Minh City at A
index_html/?set_language=en
17. Nguyenã , Ñ. T. (2007). Xaây dönï g Baûn ñoà hieän traïng tieáng oàn taïi TP.HCM. Vieän Moâi
tröôøng & Taøi nguyeân.
18. Nguyen, T. H. G. and Nguyen, T. K. O. (2014). Roadside Levels and Traffic Emission
Rates of PM2.5 and BTEX in Ho Chi Minh City, Vietnam, Atmospheric Environment,
vol. 94, pp. 806–816.
19. Nicholls, R. J. (2011). A Global Ranking of Port Cities With High Exposure to Climate
Extremes. Climatic Change, Vol. 104, pp. 89-111, doi: 10.1007/s10584-010-9977-4.
20. Phi, H. L. (2013). Urban flood in Ho Chi Minh City: causes and management
strategy. Vietnamese Journal of Construction Planning, Vol. 63, pp. 26-29, Hanoi. (In
Vietnamese).
Steering Center of Flood Control Program of Ho Chi Minh City – SCFC (2016). Flooding
reports for the events in 15th September 2015, and in 26th September 2016.
21. Storch, H. and Downes, N.K. (2011). A scenario-based approach to assess Ho Chi
Minh City urban development strategies against the impact of climate change. Cities,
Vol. 28, pp. 517-526, doi: 10.1016/J.CITIES.2011.07.002.
22. Thinh N.X, Bräuer A. and Teucher V. (2009). Introduction into Work Package Urban
Flooding of the BMBF Megacity Research Project Ho Chi Minh City. Environmental
Informatics and Industrial Environmental Protection: Concepts, Methods and Tools.
Berlin: Shaker Verlag, ISBN: 978-3-8322-8397-1
23. Traân, T. N. H. vaø Tröông T. H. (online). Vieát themâ veà quy hoaïch Coffyn 1862. URL:
a50d-4732-b0b7-5514012ff99b&groupId=13025
Taøi lieäu Tham khaûo:
1. Asia Development Bank – ADB (2010). Ho Chi Minh City Adaptation to Climate
Change. ADB, Philippines, ISBN: 978-971-561-893-9.
2. Boä Taøi nguyeân & Moâi tröôøng - MNRE (2010). Quy chuanå Kyõ thuatä Quoác gia veà tieáng
oàn. QCVN 26:2010/BTNMT.
3. Camagni R., Capello R., Nijkamp P. (1998). Towards sustainable city policy: an
economy–environment technology nexus. Ecol. Econ. 24 (1), pp. 103–118. DOI:
10.1016/S0921-8009(97)00032-3.
4. Cao, D. T. (2017). Phaàn memà öùng duïng GIS moâ phoûng oâ nhieãm tieáng oàn do giao
thoâng. Taïp chí Moâi tröôøng soá chuyeân ñeà I.
5. Carey, I. M., Anderson, H. R., Atkinson, R. W., Beevers, S. D., Cook, D. G., Strachan,
D. P., Dajnak, D., Gulliver, J., and Kelly, F. J. (2018). Are Noise and Air Pollution Related
to the Incidence of Dementia? A Cohort Study in London, England. BMJ Open, vol.8(9),
doi: 10.1136/bmjopen-2018-022404.
6. CEDR Project Group Road Noise (2012). Value for Money in Road Traffic Noise
Abatement. Procedia
sbspro.2012.06.1112.
- Social and Behavioral Sciences, Vol.4. DOI: 10.1016/j.
7. Dockery, D. W. (2001), Epidemiologic Evidence of Cardiovascular Effects of
Particulate Air pollution. Environmental Health Perspectives, vol. 109, pp. 483-486.
8. Duong, H. H., Nguyen, D. T. C., Nguyen, L. S. P., To, T. H. (2018). Fine Particulate
Matter (PM2.5) in Ho Chi Minh City: Analysis of The Status and The Temporal Variation
Based on The Continuous Data From 2013-2017. Science & Technology Development
Journal: Natural Sciences, Vol 2, Issue 5., pp. 131 -137.
9. Duy P. N. (2015). Khaû naêng phuïc hoài nhanh cuûa ñoâ thò: Töø nhönõ g thaûm hoaï cho ñeán
caùc baøi hoïc kinh nghieäm trong quaù trình quy hoaïch vaø quaûn lyù khoâng gian nhaèm giaûm
thieåu ruûi ro ngaäp luït trong ñoâ thò. Quy hoacï h ñoâ thò, Vol. 22-2015. Hieäp hoiä Quy hoacï h
phaùt trieån ñoâ thò Vieät Nam.
10. Duy P. N., Chapman L., Tight M., Thuong L. V., and Linh P. N. (2017a). Increasing
Vulnerability to Floods in New Development Areas: Evidence from Ho Chi Minh
City. International Journal of Climate Change Strategies and Management, Vol. 10 (1),
pp.197-212. Emerald. DOI: 10.1108/IJCCSM-12-2016-0169
11. Duy P. N., Chapman L., Tight M., Thuong L. V., and Linh P. N. (2017b). Urban
Resilience to Floods in Coastal Cities: Challenges and Opportunities for Ho Chi Minh City
andotherEmergingCitiesinSoutheastAsia.JournalofUrbanPlanningandDevelopment,
Vol. 44 (01), ASCE. DOI: 10.1061/%28ASCE%29UP.1943-5444.0000419
24. Tröông H. T (online). Ñoâ thò hoùa vuøng ven ñoâ: Nghieân cöùu söï bieán ñoåi kinh teá -
xaõ hoäi qua tröôøng hôïp xaõ Baø Ñieåm (Hoùc Moân) vaø Vónh Loäc A (Bình Chaùnh). Ñaïi hoïc
Seminars/Truong_Do%20thi%20hoa%20vung%20ven%20-%20nghien%20cuu%20
su%20bien%20doi.pdf
12. Duy P. N., Chapman L., Tight M. (2018). Resilient Transport System to Reduce Urban
Vulnerability to Floods: A Case Study of Ho Chi Minh City, Vietnam. Travel Behavior
and Society, Vol 15 (2019), pp. 28 – 43. Elsevier. DOI: 10.1016/j.tbs.2018.11.001
13. Duy P. N. (2019a). Developing Flood Resilience Transport System for coastal cities:
A Case Study of Ho Chi Minh City, Vietnam. PhD thesis to University of Birmingham.
14. Duy P. N. and Proverbs D. (2019b). Nhönõ g aûnh höôûng cuûa giaûi phaùp bôø keø ñoái
vôùi vaán ñeà ngaäp trong ñoâ thò: Baøi hoïc kinh nghiemä cho TP.HCM töø thaát baiï cuûa caùc
heä thoáng baûo veä taïi moät soá ñoâ thò treân theá giôùi. Kyû yeáu hoäi thaûo Quy hoacï h vaø Phaùt
25. United Nations (2018). World Urbanisation Prospects – Highlights. New York:
world-urbanization-prospects.html
26. Van T. T., Lan H. T. and Trung L. V (2011). Changes of Temperature on Urban
Surface during Urbanization by Satellite Method: A Case Study of Ho Chi Minh City
(translated from Vietnamese). Journal of Earth Sciences of Vietnam, Vol. 33(3), 347-359
27. Viet, L. V. (2008). The Urbanization and Climate Changes in Ho Chi Minh City.
Proceedings TEDI of the 10th Conference of Res. Inst. Of Hydrology and Environment,
pp. 369 - 375.
SË103+104 .2020
81
8 trang
18960
Free
Bạn đang xem tài liệu "Phát triển đô thị ra vùng ven: Rủi ro và thách thức đối với thành phố Hồ Chí Minh trước các hiểm họa môi trường liên quan đến vấn đề tập trung dân cư và đô thị hóa", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- phat_trien_do_thi_ra_vung_ven_rui_ro_va_thach_thuc_doi_voi_t.pdf
