Tổ chức không gian và kiến trúc cảnh quan trong quy hoạch đô thị

Download

Thông báo Khoa học và Công nghệ* Số 2-2012

TỔ CHỨC KHÔNG GIAN VÀ KIẾN TRÚC CẢNH QUAN

TRONG QUY HOẠCH ĐÔ THỊ

ThS. kts. Nguyễn Hữu Ninh

Phó Khoa Kiến trúc, trường Đại học Xây dựng Miền Trung

Tóm tắt: Quy hoạch xây dựng và phát triển đô thị có một quá trình lịch sử lâu dài. Lý thuyết

về quy hoạch được đúc kết từ thực tiễn cuộc sống và quá trình phát triển khoa học kỹ thuật.

Hình thành tư duy, định hướng chiến luợc cho một đô thị nhằm giúp đô thị đó có hướng phát

triển tốt, bền vững luôn là bài toán khó cho các nhà hoạch định chính sách, nhà chuyên

môn…Trong bài báo này tác giả giới thiệu một số lý thuyết cơ bản, chọn lọc trong một khía

cạnh nhỏ của quy hoạch đô thị: Tổ chức không gian và kiến trúc cảnh quan trong quy hoạch.

phố mẹ 58.000 dân bằng 6 hệ thống đường

1. Một số ý tưởng về tổ chức không gian

bộ và ray xe lửa tạo thành một mô hình

thành vườn khoảng 250.000 dân rất phù hợp

cho phát triển công nghiệp. Với quan điểm

đô thị là một cơ cấu, là một tổng thể quy

hoạch bao gồm các vấn đề qui mô, mật độ

dân số, kinh tế, xã hội, Howard rất thành

công khi đưa ra mô hình đô thị có sự kết hợp

hài hòa với điều kiện tự nhiên, trong đó vai

trò vành đai cây xanh, mặt nước được gắn

kết hết sức mật thiết với cấu trúc không gian

đô thị là hệ thống đường sá và công trình

kiến trúc.[1]

đô thị:

Cuộc cách mạng công nghiệp cuối

thế kỉ XVIII – XIX đánh dấu bước phát triển

nhảy vọt của các nước châu Âu bằng sự xuất

hiện của máy hơi nước (1825), nhà máy điện,

lò luyện thép (1885), cùng những thay đổi lớn

trong sản xuất và xã hội. Đường sá, nhà ở, tiện

nghi sinh hoạt không thể đáp ứng lượng dân

số khổng lồ từ nông thôn đổ vào các đô thị

mới. Đô thị hóa đã phá vỡ cấu trúc ban đầu,

nhu cầu tìm kiếm một cơ cấu tổ chức không

gian thích hợp trong cuộc sống hiện đại đã

thúc đẩy sự ra đời của nhiều học thuyết đô thị,

dưới đây trình bày hai mô hình tiêu biểu.

Học thuyết đưa con người trở lại cuộc

sống hòa mình với thiên nhiên giảm bớt áp

lực nặng nề từ một xã hội cạnh tranh thực

dụng qua những ứng dụng cụ thể các Thành

phố vườn Letchworth (1903), Welwyn

(1919), Harlow (1947)… làm nền tảng cho

các lý thuyết sau đó: đô thị vệ tinh

(Raymond Unwinn), Garden City 21 (với lõi

trung tâm là khu vực trung tâm hành chính

và thương mại (Central Business District -

CBD) – John.O.Simonds).

1.1. Thành phố vườn

Cấu trúc “Thành phố vườn” được

Ebenezer Howard trình bày trong “Ngày

mai” và “Thành phố tương lai” năm 1896

hình tròn dạng hướng tâm, qui mô dân số

32.000 dân, diện tích 400ha, vòng ngoài là

khu cây xanh, đất đai sản xuất nông nghiệp

rộng 2.000 ha (xem Hình 1). Mỗi đơn vị

“Thành phố vườn” có 2.400 ha, gồm các

vòng tròn đồng tâm được chia làm 6 phần là

những khu ở bằng 6 con đường (36 m)

xuyên từ tâm ra ngoài. Khu trung tâm 2,2 ha

được dành cho công viên cây xanh, các vòng

tròn tiếp theo lần lượt bố trí các công trình

công cộng, các tuyến xe lửa, nhà máy, xí

nghiệp… 6 thành phố nhỏ này nối liền thành

Hình 1 – Cấu trúc thành phố vườn

của Ebenezer Howard

Thông báo Khoa học và Công nghệ* Số 2-2012

1.2. Thành phố dải Nếu ở “Thành phố

vườn”, cây xanh đóng vai trò trung tâm

trong mối liên hệ không gian thì ở đây, hệ

thống giao thông giữ vai trò kết nối các chức

năng khác nhau theo từng dải song song, đặc

biệt những thành phố gần sông biển, vai trò

“mặt nước” sẽ là “trục xương sống” tạo nên

cấu trúc đô thị.

khỏi tình trạng khủng hoảng đương thời dưới

cái nhìn tổng thể về mặt cấu trúc thì các nhân tố

tạo nên chất lượng hình ảnh sẽ giúp đô thị hoàn

thiện hơn về mặt thẩm mỹ bằng 5 nhân tố cơ

bản: hướng tuyến, cạnh bên, khu vực, nút, cột

mốc được Kenvin Lynch nghiên cứu, trình bày

trong “The image of the City”, đặt nền móng

cho quan điểm thiết kế đô thị hiện đại.(xem

Hình 3) [3]

Hệ thống thành phố dải là sự kế thừa

đầy sáng tạo từ thành phố chuỗi của Soria Y

Mata trong đề xuất giải pháp cải tạo thủ đô

Madrid – Tây Ban Nha (1882) và Tony

Garnier (1905) cho thành phố Lyon – Pháp.

Theo ông, thành phố sẽ phát triển dọc theo

các trục giao thông chính (đường sắt, tàu

điện, ôtô…) với chiều dài không hạn chế và

chiều rộng của dãy công trình dọc hai bên

đường khoảng vài trăm mét.(Hình 2)

N.A.Milutin đã phát triển lý luận này ở mức

độ hoàn thiện đặt nền móng cho mô hình

quy hoạch theo hệ thống dải qua nhiều

phương án quy hoạch các thành phố tại Nga

(1929 – 1930), điển hình là Stalingrat và

thánh phố Volgarat theo sông Volga. Thành

phố được quy hoạch theo 6 dải chức năng

song song nhau bắc đầu từ dòng sông, cây

xanh, khu ăn ở, đường cao tốc, khu cách li

vệ sinh, công nghiệp và đường sắt với chiều

dài 70 km, chiều rộng không quá 5 km.

Milutin đã vận dụng thành công điều kiện tự

nhiên để giải quyết hợp lí các nhu cầu về sản

xuất, đời sống cho thành phố, trong đó sông

Volga có ý nghĩa, vị trí cực kì quan trọng

trong cấu trúc đô thị. Việc tận dụng lợi thế

hướng gió từ bờ sông không những cải thiện

môi trường khí hậu, mà còn tạo ra nhiều

không gian đa dạng dọc theo mặt nước có

giá trị thẩm mỹ cao.[1]

Hình 2 – Cấu trúc thành phố dải của

N.A.Milutin

2.1.1. Hướng tuyến – Paths gồm

đường liên hệ giao thông và hành lang liên

hệ thị giác nhưng thông thường được gộp

thành một. Hướng tuyến được nhận dạng

dưới hình thức các đường chính, phụ, trong,

ngoài thành phố, đường bộ, đường xe lửa,

đường sông, biển, kênh rạch… tạo thành

mạng không gian đô thị. Yếu tố này cho

người quan sát thưởng thức và định vị cảnh

quan đô thị ngay trước mắt và hai bên khi di

chuyển dọc trên tuyến. Theo ông hướng

tuyến là cơ sở cho các nhân tố khác trong đô

thị phát triển dọc theo, giữ vai trò chủ đạo

trong việc xây dựng hình ảnh đô thị; còn

theo tâm lí học, khi con người chuyển dịch,

quan sát dọc tuyến, họ sẽ nhận được hình

ảnh liên tục từ hai bên mặt phố và phán đoán

được phương hướng, cự li của mình với cảnh

quan xung quanh.

Yếu tố này có ý nghĩa lớn trong việc

2. Cơ sở về quan điểm tạo hình ảnh đô thị:

2.1. Lý thuyết của Kenvin Lynch trong tác

phẩm “The image of the City”:

Nếu như các lý thuyết đô thị nhằm tìm

giải pháp mới giúp các đô thị thế giới thoát

quy hoạch cải tạo đô thị hiện nay, đặc biệt

với khu vực phát triển dọc theo các đại lộ,

sông ngòi, kênh rạch như Việt Nam. Cải tạo

đô thị trước hết phải quan tâm đến hình ảnh

đô thị hai bên tuyến, ngoài những tuyến đại

Thông báo Khoa học và Công nghệ* Số 2-2012

lộ còn là các tuyến sông rạch nếu biết kết

hợp với bóng đổ của công trình hai bên sẽ

mang lại hiệu quả cao, tạo bộ mặt mới cho

đô thị.

lại sức sống mới cho nhiều khu đô thị ven

kênh rạch đang bị ô nhiễm nghiêm trọng ở

Việt Nam.

2.1.3. Khu vực – Districts cho phép con

người quan sát từ bên ngoài hay len vào bên

trong để tìm ra những nét đặc trưng giúp

phân biệt cụ thể các khu đô thị. Chính hình

thái, công năng sử dụng đồng nhất ở mỗi

khu vực sẽ giúp người quan sát nhận ra mình

ở thành phố nào. Các khu vực đồng chức

năng phục vụ cho cùng một đối tượng ra đời

hàng loạt trong đô thị như: khu lịch sử, phố

cổ, công nghiệp, các vườn sân bãi trong

trường đại học hoặc các quảng trường, khu

kiến trúc cao tầng, khu CBD, thương mại…

trong thành phố. Yếu tố này mang lại cái

nhìn tổng thể cho toàn đô thị, xác định được

điểm nổi bật của từng khu vực để phát huy

tiềm năng của chúng.

2.1.2. Cạnh bên – Edges là giới

tuyến của một hay nhiều khu vực được biểu

hiện thông qua những hình thái tự nhiên hay

nhân tạo. Một số nơi, cạnh bên tiêu biểu cho

phạm vi, hình dáng đường viền khu vực.

Cạnh bên có thể là dãy cây xanh, bờ sông,

vách núi, mặt giới hạn của quần thể kiến

trúc, ranh giới của đường đi, cách phân chia

không gian… khi nghiêm túc rõ ràng, khi

hoà nhập tự nhiên, tạo thành sự giao thoa,

xen lẫn không gian. Cạnh bên đối với các đô

thị ven sông được giới hạn bởi những hành

lang cây xanh, thảm thực vật phong phú hai

bên bờ vừa có tác dụng cải tạo môi trường,

vừa tạo cảnh quan thiên nhiên cho khu vực.

Giải pháp cải tạo cạnh bên hiệu quả sẽ mang

HƯỚNG TUYẾN

CẠNH BÊN

KHU VỰC

Thông báo Khoa học và Công nghệ* Số 2-2012

NÚT

CỘT MỐC

Hình 3 – Năm nhân tố tạo dựng hình ảnh đô thị của Kenvin Lynch

2.1.4. Nút – Nodes là những tiêu điểm mang

tính chiến lược để người quan sát tiến vào

bên trong, là nơi con người thường xuyên

qua lại trong cuộc sống hằng ngày. Có thể

xem vị trí giao cắt giữa các trục giao thông,

nơi chuyển phương hướng của đường sá, chổ

thay đổi cấu trúc không gian là những nút,

nơi tập trung hầu hết các công năng hoặc đặc

trưng nhất định của đô thị. Nút có thể nằm

trong khu trung tâm hình thành một không

gian đặc biệt cho toàn khu vực. Như vậy, nút

có mối quan hệ với hướng tuyến và khu vực

vì nó là điểm đánh dấu sự thay đổi của các

tuyến và cũng là hạt nhân của khu vực đô

thị. Nhờ đó con người có thể cảm nhận được

nét đặc trưng của nút cùng những môi cảnh

quanh chúng một cách rõ ràng hơn.

định trong môi trường hình thể đô thị. Cột

mốc có thể cao vút như tháp Eiffel hoặc cũng

có thể là sự thay đổi phong cách kiến trúc

như trung tâm văn hóa Pompedou với hình

dáng của một nhà máy công nghiệp hiện đại

nằm sừng sững giữa lòng Paris cổ kính.

Năm yếu tố trên không tồn tại độc lập

mà chúng đan xen bổ sung cho nhau như:

hướng tuyến tạo tầm nhìn chuyển động, khu

vực cho hình ảnh đồng nhất, cạnh bên xác

định hình dáng, nút đánh dấu sự chuyển giao

giữa hình ảnh này với hình ảnh khác, cột

mốc tạo điểm nhấn đô thị. Tất cả nhằm tạo

ra một chất lượng hình ảnh tốt, một bản sắc

cho đô thị. Dễ dàng nhận thấy khu vực do

các nút, cạnh bên giới hạn tạo thành, hướng

tuyến, cột mốc cũng được bao hàm, phân bố

trong đó một cách có qui luật.

2.1.5. Cột mốc – Landmarks chỉ cho người

quan sát đứng bên ngoài, từ xa để thưởng

thức, xác định phương hướng trong đô thị. Là

sự xuất hiện đột phá gây ấn tượng mạnh, cột

mốc có thể là sự biến đổi đột ngột của địa

hình, địa mạo tự nhiên, cây cối có hình dạng

đặc thù hoặc công trình kiến trúc mang tính

phá cách… Với tính định hướng, cột mốc

được xem là loại kí hiệu của cấu trúc đô thị,

một nhân tố quan trọng hình thành nét đặc

trưng thành phố và có sức ảnh hưởng nhất

2.2. Phân loại hệ thống cảnh quan

Cảnh quan vùng được phân làm bốn

loại cơ bản bao gồm: cảnh quan tự nhiên

(hay còn gọi là cảnh quan địa lý), cảnh quan

nhân tạo, cảnh quan đô thị, cảnh quan công

viên rừng [2] và được phân loại như sau:

2.2.1. Cảnh quan tự nhiên: (Natural

Landscape)

Là cảnh quan một vùng địa phương

có một đặc trưng về điều kiện tự nhiên vơí

Thông báo Khoa học và Công nghệ* Số 2-2012

các yếu tố chính như: hệ thực vật( cây xanh),

hệ động vật, cấu tạo địa hình, thổ nhưỡng và

khí hậu. Các yếu tố này được phối hợp với

nhau theo một quy luật tự nhiên để hợp

thành một thể thống nhất. Ở thể loại cảnh

quan này con người gần như không được can

thiệp hoặc thay đổi nhiều các yếu tố tự nhiên

đặc trưng của địa phương đó.

mà cả thế giới đã bước vào thiên niên kỷ

mới, thế kỷ 21 với nền văn minh tin học đã

làm thay đổi diện mạo của cảnh quan thế

giới mới.

2.2.3. Cảnh quan đô thị (Urban

Landscape)

Cảnh quan đô thị là môi trường nhân

tạo phức tạp nhất do sự tập trung dân cư với

mật độ lớn trong một diện tích đô thị có giới

hạn. Ở đó người ta quan tâm đến những nhu

cầu hoạt động đi lại( giao thông), ăn ở, sinh

hoạt, sản xuất, giao tiếp, nghỉ ngơi giải trí (

công viên, văn hóa, thể thao..) tức là môi

trường có mức độ tập trung cao nhất các yếu

tố nhân tạo phục vụ cho nhu cầu đời sống và

phát triển kinh tế của đô thị đương đại.

Chính vì vậy ở đây yếu tố thiên nhiên

thường dễ bị phá vỡ: địa hình bị san lấp, cây

xanh bị chặt phá, chất thải do hoạt động của

nhà máy, thiết bị sinh hoạt, phương tiện giao

thông…. Từng ngày gây nên những tác động

xấu đến môi trường của đô thị tạo nên những

căn bệnh đô thị như chứng bệnh “xơ cứng,

tắc nghẽn đông mạch” (ý với vấn đề tắc

nghẽn giao thông), chứng bệnh “đầu to”( chỉ

sự tập trung quá đông dân cư đô thị tại trung

tâm) v.v…

2.2.2. Cảnh quan nhân tạo (Synthetic

Landscape)

Là cảnh quan thiên nhiên các yếu tố

thiên nhiên đã không còn tồn tại như lúc ban

đầu mà đã được thay đổi bởi con người do

nhu cầu phát triển kinh tế-xã hội ngày càng

gia tăng. Trong quá trình thay đổi, cảnh

quan tự nhiên dần dần được thay thế bằng

một hình thức cảnh quan mới phù hợp với

những điều kiện đặt ra của xã hội đương

thời. Đó là cảnh quan nhân tạo. Cảnh quan

nhân tạo hoàn toàn phụ thuộc vào ý thức hệ

của con người và xã hội, hoặc là có chiều

hướng tích cực( làm tăng vẻ đẹp của vùng

cảnh quan) nếu con người quan tâm và tôn

trọng những yếu tố ban đầu cho phép, từ đó

vận dụng hài hòa vào cảnh quan mới nhưng

không chối bỏ phong cách cũ.

Ngược lại nếu áp đặt một cảnh quan

mới mà không nghiên cứu tìm hiểu để kế

thừa một di sản thiên nhiên sẽ tạo ra nột

cảnh quan nhân tạo không phù hợp với môi

trường sinh thái và tất nhiên sẽ mất đi một

sắc thái vùng cảnh quan đặc thù- Bản sắc

của từng vùng địa phương gây nhiều tác

động xấu về sau.

2.2.4. Cảnh quan vườn- công viên (nghệ

thuật cảnh quan)

Là một loại hình nghệ thuật sử dụng

những yếu tố đẹp chọn lọc của phong cảnh

thiên nhiên, sự biến đổi của thiên nhiên

thông qua hình khối, dáng dấp, đường nét,

và cả sự phối kết màu sắc của cây, cỏ hoa,

lá. Sự thay đổi đường nét, cao độ địa hình và

mặt nước tuân thủ các nguyên tắc bố cục

thẩm mỹ cùng với các yếu tố thảm thực vật

kết hợp với hệ động vật tiêu biểu sẽ tạo nên

một phong cảnh tĩnh lặng và thư giản sau

những thời gian làm việc.

Mức độ can thiệp vào sự thay đổi của

các yếu tố cảnh quan thiên nhiên ít nhiều

biểu thị vào tính chất nhân tạo của cảnh

quan. Sự hình thành và phát triển của cảnh

quan nhân tạo cũng gắn liền với tốc độ phát

triển của công nghệ khoa học kỹ thuật khi

Thông báo Khoa học và Công nghệ* Số 2-2012

Cảnh quan vườn- công viên của một

vùng hay một đô thị thực chất là nơi vừa tận

dụng cảnh quan thiên nhiên với các yếu tố

tạo cảnh căn bản như đã nêu ở trên nhưng

khác với các cảnh quan trên ở chỗ yếu tố

nghệ thuật luôn được con người coi trọng

quan tâm xử lý theo xúc cảm nghệ thuật, nó

có thể có một hay nhiều phong cách nhưng

chung quy vẫn là sự gởi gắm tâm thức con

người vào với thiên nhiên, thường thì cảnh

quan công viên- vườn có khuôn viên và giới

hạn so với cảnh quan thiên nhiên (cảnh quan

địa lý) tuy nhiên trong những trường hợp đặc

biệt thì cảnh quan vườn- công viên mới hòa

chung vào cảnh quan địa lý.

Kết luận

Lý thuyết về quy hoạch thiết kế đô thị

và thiết kế cảnh quan đô thị là cơ sở khoa học

quan trọng để áp dụng vào công tác quy

hoạch phát triển các đô thị Việt Nam. Qua

thời gian cùng với sự phát triển nhanh chóng

của khoa học kỹ thuật, nền tảng lý thuyết quy

hoạch đô thị chắc chắn sẽ có những bước

phát triển đột phá. Hình ảnh đô thị tương lai

sẽ vừa mang tính kế thừa vừa mang tính mới

mẽ và thú vị. Sự lựa chọn đúng đắn giải pháp

thực hiện sẽ tạo dựng được một hình ảnh đô

thị hiện đại, giàu bản sắc và hòa nhập với

thiên nhiên theo quan điểm phát triển đô thị

sinh thái, là hình thái đô thị mà một thành

phố với chức năng đa dạng cần phải đạt được

trong xu hướng phát triển bền vững hiện nay.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

[1]. Nguyễn Thế Bá – Quy hoạch xây dựng phát triển đô thị, Nxb Xây dựng, Hà Nội, 2009.

[2]. Hàn Tất Ngạn – Kiến trúc cảnh quan, Nxb Xây dựng, Hà Nội, 2008.

[3]. Kevin Lynch – The Image of the City, the MIT-press, 1960.

6 trang yennguyen 11840 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Tổ chức không gian và kiến trúc cảnh quan trong quy hoạch đô thị", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

to_chuc_khong_gian_va_kien_truc_canh_quan_trong_quy_hoach_do.pdf