Quá trình đô thị hóa và xu hướng chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 1997-2019
ThS. Khổng Văn Thắng*
Tóm tắt:
Đô thị hóa là một quá trình tất yếu khách quan trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại
hóa và tác động đến việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo việc làm, nâng cao chất lượng cuộc
sống, song hệ lụy theo đó là sự chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất, di cư dân số... nhưng việc đô
thị hoá nhanh cũng kéo theo sự chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất. Vì vậy, cần phải định hướng
và có kế hoạch cụ thể trong quản lí đất đai nhằm mang lại hiệu quả thiết thực nhất cho quá
trình phát triển kinh tế - xã hội. Bài viết này nêu quá trình đô thị hóa và chuyển dịch cơ cấu sử
dụng đất ở Bắc Ninh.
1. Quá trình đô thị hóa tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 1997 - 2019
Bắc Ninh là tỉnh thuộc Đồng bằng sông Hồng, nằm trong tam giác kinh tế trọng điểm Hà
Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh và là cửa ngõ phía Đông Bắc của thủ đô Hà Nội. Tỉnh Bắc Ninh
là một trong những địa phương có tốc độ đô thị hóa (ĐTH) xếp vào diện nhanh trong cả nước,
sau 20 năm tái lập tỉnh, từ một tỉnh thuần nông đã trở thành một tỉnh có kinh tế công nghiệp
phát triển, thu hút lực lượng lao động nhập cư lớn so với cả nước, đặc biệt là các địa phương
1
10
có các Khu công nghiệp tập trung, do đó tỷ lệ dân cư đô thị ngày càng tăng , tốc độ dân số
đô thị tỉnh Bắc Ninh tăng khá nhanh như vậy nguyên nhân chính là do hình thức dịch cư tại
chỗ, sáp nhập các vùng nông thôn lân cận thành những bộ phận mới của đô thị (từ đơn vị
huyện - xã sang đơn vị thị xã - phường).
Bảng 1: Dân số phân theo thành thị và nông thôn tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 1997-2019
Tổng dân số
(người)
Dân số thành
thị (người)
Tỷ lệ dân số
thành thị (%)
Mức độ
đô thị hoá (%)
Năm
100,00
1997
2000
2005
2010
2015
2019
932.424
58.497
89.962
6,27
9,46
153,79
228,46
460,49
563,19
651,10
951.122
991.091
133.644
269.373
329.449
380.875
13,48
25,80
28,53
27,63
1.044.234
1.154.660
1.378.592
Nguồn: Niên giám Thống kê tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 1997-2019
* Phó Cục trưởng Cục Thống kê tỉnh Bắc Ninh
1
Nếu lấy năm 1997 làm gốc, thì đến năm 2000 tăng lên 153,7%; năm 2010 là 460,49%, năm 2015 tăng lên
563,19% và đến năm 2019 là 651,10% (tăng 551,10% so với năm 1997).
39
Bảng 1 cho thấy tỷ lệ dân thành thị tỉnh
Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa
cùng với ĐTH đã làm cho một diện tích lớn
đất nông nghiệp, đất chưa sử dụng chuyển
dịch sang đất phi nông nghiệp để xây dựng
các công trình sự nghiệp, cơ sở hạ tầng phục
vụ quá trình phát triển kinh tế - xã hội, đặc
biệt là các khu công nghiệp, công trình giao
thông, nhà ở. Diện tích đất nông, lâm, thuỷ
sản giảm nhưng không đồng đều giữa các
nhóm đất. Diện tích sản xuất nông nghiệp
(gồm đất trồng cây lâu năm và cây hàng
năm) trong cơ cấu có sự biến động khá
mạnh, bình quân mỗi năm giảm 0,72% về
diện tích, tương ứng giảm 7.329,4 ha. Điều
này chứng tỏ hoạt động sản xuất nông
nghiệp thuần nông của tỉnh đã giảm, cụ thể
đã chuyển đổi trồng cây hàng năm và cây lâu
năm sang các mục đích khác. Đất lâm nghiệp
lại tăng, tuy nhiên không đáng kể, bình quân
mỗi năm chỉ tăng 0,65%, tương ứng cả giai
đoạn cũng chỉ tăng 76,7 ha, do tỉnh chủ
trương bảo vệ chặt chẽ đất lâm nghiệp, đồng
thời đẩy mạnh việc phủ xanh đất trống đồi
núi trọc. Về diện tích đất nuôi trồng thủy sản,
từ năm 1997 đến năm 2019, do tỉnh có chủ
trương đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế
nông nghiệp, trong đó đặc biệt là đẩy mạnh
nuôi cá trên diện tích ao hồ hiện có, vì vậy
diện tích thuỷ sản cơ bản được giữ nguyên, ít
có sự biến động cả về diện tích và cơ cấu
(xem Bảng 2).
Bắc Ninh có biến động giai đoạn 1997-2019,
nhưng mức tăng mạnh tập trung chủ yếu là
giai đoạn từ năm 2005-2015, tăng gấp 2,43
lần. Ngoài nguyên nhân chính nêu trên, sự
biến động dân số đô thị ở giai đoạn này còn
do sự phát triển các khu công nghiệp đã thu
hút một lực lượng lớn dân nhập cư, đặc biệt
là nhập cư vào các đô thị để làm ăn và sinh
sống. Năm 1997, chỉ có 6,27% dân số tỉnh
Bắc Ninh sống ở thành thị, đến năm 2019
tăng lên là 27,63%, tăng 31,36 điểm %,
bình quân mỗi năm dân số đô thị tăng
khoảng trên 15.300 người.
2. Chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất
tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 1997-2019
2.1. Chuyển dịch chung cả tỉnh
Sự chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất thể
hiện rõ nét quá trình ĐTH đang diễn ra trong
tỉnh. Diện tích đất nông nghiệp có xu hướng
giảm dần, bình quân giai đoạn 1997-2019
toàn tỉnh giảm 0,49%/năm, tương ứng giảm
5.495,9 ha, về cơ cấu cũng giảm dần từ
67,7% năm 1997 xuống còn 58,9% năm
2019. Diện tích đất chưa sử dụng cũng được
đưa vào khai thác cơ bản hết. Trong khi đó,
diện tích đất phi nông nghiệp có xu hướng
tăng lên khá nhanh, bình quân giai đoạn
1997-2019, tăng 1,41%/năm tương ứng cả
giai đoạn tăng 5.895,5 ha.
Bảng 2: Đất nông nghiệp tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 1997-2019
Tốc độ
tăng/giảm
BQ giai đoạn
1997-2019
Phân loại đất
1997
2000
2010
2015
2019
Tổng diện tích đất nông
nghiệp (ha)
53.920,3 53.166,0 49.715,1 49.615,3 48.424,4
-0,49
Đất sản xuất nông nghiệp 49.934,6 49.471,0 43.948,8 43.790,6 42.605,2
-0,72
0,65
2,61
-4,83
Đất lâm nghiệp có rừng
Đất nuôi trồng thuỷ sản
Đất nông nghiệp khác
500,1
2.850,0
635,6
570,0
2514,0
611,0
625,3
5.000,3 5.078,9
140,7 157,4
588,4
576,8
5.028,3
214.1,0
40
Tốc độ
tăng/giảm
BQ giai đoạn
1997-2019
Phân loại đất
1997
2000
2010
2015
2019
Cơ cấu đất (%)
Đất sản xuất nông nghiệp
Đất lâm nghiệp có rừng
Đất nuôi trồng thuỷ sản
Đất nông nghiệp khác
92,6
93,1
88,4
88,3
88,0
-
-
-
-
0,9
5,3
1,2
1,1
4,7
1,1
1,3
10,1
0,3
1,2
10,2
0,3
1,2
10,4
0,4
Nguồn: Tác giả tính toán từ Niên giám Thống kê tỉnh Bắc Ninh 1997-2019
Do tác động của quá trình quy hoạch
chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh
nên một bộ phận dân cư nằm trong kế hoạch
thu hồi đất, một bộ phận dân cư khác
chuyển đổi mục đích sử dụng đất, đồng thời
chuyển đổi nghề từ hoạt động sản xuất nông
nghiệp sang hoạt động sản xuất phi nông
nghiệp. Bên cạnh đó, một bộ phận dân cư
chuyển lên các đô thị để tìm kiếm việc làm...
Các vấn đề nêu trên đã gây ảnh hưởng đến
sự chuyển dịch cơ cấu đất của tỉnh như sau:
triển công nghiệp, cơ sở hạ tầng giao thông,
quy hoạch các khu đô thị, thương mại - dịch
vụ... Đất phi nông nghiệp khác giai đoạn này
lại có xu hướng giảm (giảm chủ yếu là đất
sông suối, mặt nước chuyên dùng) giai đoạn
này bình quân giảm 11,2%, tương ứng cả
giai đoạn đã giảm 286,7 ha.
Xét về cơ cấu: Cơ cấu đất ở tăng dần
qua từng năm, từ 18,9% năm 1997 (tương
ứng 4.684,5ha) tăng lên 31,6% vào năm
2019 (tương ứng là 10.616,3ha); trong đó,
cơ cấu đất ở nông thôn có xu hướng giảm
dần từ 96,1% tổng số đất ở xuống 80,6%
năm 2019. Ngược lại, cơ cấu đất chuyên
dùng và đất phi nông nghiệp khác giảm đi,
cụ thể đất chuyên dùng năm 2019 chỉ còn
chiếm 68,4% (giảm 11,4 điểm % so với năm
1997); tương tự đất phi nông nghiệp khác
giảm xuống còn 0,1% năm 2019 (giảm 1,1
điểm % so với năm 1997).
Đối với diện tích đất phi nông nghiệp:
Giai đoạn 1997-2019, diện tích đất phi nông
nghiệp đã tăng bình quân 1,4%/năm, tương
ứng cả giai đoạn tăng 8.895,5 ha, trong đó
diện tích đất ở tăng mạnh nhất (bình quân
tăng 3,8%/năm), nguyên nhân chính là do
xây dựng nhà ở để đáp ứng nhu cầu của dân
nhập cư và do một phần chuyển từ đất nông
nghiệp sang đất thổ cư. Diện tích đất ở tăng
nhanh chủ yếu lấy từ đất trồng cây hàng
năm, đất trồng cây lâu năm và diện tích đất
chưa sử dụng. Đất chưa sử dụng được khai
thác triệt để, đây được xem là một động thái
tích cực của quá trình ĐTH trong việc khai
thác, chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Đối
với đất chuyên dùng, giai đoạn này cũng
tăng khá, bình quân cả giai đoạn tăng
0,7%/năm, tương ứng giai đoạn này đất
chuyên dùng tăng 3.250,4 ha, nguyên nhân
tăng chủ yếu là do đáp ứng nhu cầu phát
2.2. Chuyển dịch đất đai phân theo
đơn vị hành chính
Tỉnh Bắc Ninh có 8 đơn vị hành chính
cấp huyện và 126 đơn vị hành chính cấp xã,
sự dịch chuyển đất đai trên địa bàn tỉnh biến
động khá mạnh, nhất là các đô thị như thành
phố Bắc Ninh, thị xã Từ Sơn và các huyện có
nhiều Khu công nghiệp tập trung và Cụm
công nghiệp làng nghề.
41
Bảng 3: Sự biến động diện tích các loại đất năm 2019 so với năm 1997
phân theo đơn vị hành chính tỉnh Bắc Ninh
Biến động đất sản Biến động đất lâm
xuất nông nghiệp nghiệp
Biến động đất
chuyên dùng
Biến động đất ở
Phân theo
đơn vị
cấp huyện
TT
Tỷ lệ
(%)
Diện
tích (ha)
Tỷ lệ Diện
(%)
Tỷ lệ
Diện
Tỷ lệ
(%)
Diện
tích (ha)
tích (ha) (%) tích (ha)
TP. Bắc
Ninh
1
2
3
4
5
6
7
8
106,2 1.693,9 1.984,0
198,4 336,6 2.039,8
350,9 1.014,2
TX. Từ
Sơn
-26,1
-953,7
0,0
100,0
-43,6
-12,9
0,0
0,0
-13,0
-106,3
-27,4
0,0
74,4
23,9
17,7
912,6
435,0
449,0
59,3
81,1
309,1
491,2
H. Yên
Phong
-28,3 -2101,3
-24,6 -2743,2
-39,6 -3087,8
Huyện
Quế Võ
167,2 1.157,2
Huyện
Tiên Du
64,7 1.009,5
78,0
150,1
117,6
546,1
950,0
717,3
H. Thuận
Thành
-11,6
-14,7
-10,5
-917,0
-940,3
-672,4
9,3
2,3
6,5
167,3
38,1
91,5
H.
Gia
115,2
0,0
24,2
Bình
H. Lương
Tài
0,0
118,1 1.380,3
Nguồn: Tác giả tính toán từ tài liệu của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc Ninh 1997-2019
Bảng 3 cho thấy sự biến đổi diện tích đất
của các đơn vị hành chính trong tỉnh Bắc
Ninh chủ yếu là đất sản xuất nông nghiệp,
đất chuyên dùng và đất ở.
sản xuất nông nghiệp sang đất phi nông
nghiệp. Trong 08 huyện thị, chỉ có TP. Bắc
Ninh là tăng 1.693,9 ha, tương ứng 106,2%,
do năm 2007 thành phố Bắc Ninh được
Chính phủ cho sáp nhập 9 xã thuần nông từ
3 huyện là Quế Võ (3 xã), Yên Phong (4 xã)
và Tiên Du (2 xã) về thành phố làm cho diệc
tích các loại đất đều tăng.
Về đất sản xuất nông nghiệp, xu hướng
chung là giảm, trong đó huyện Tiên Du giảm
nhiều nhất là 39,6% (tương ứng 3.087,8 ha),
nguyên nhân các đơn vị trên giảm mạnh diện
tích đất nông nghiệp là do tỉnh thành lập 16
Khu công nghiệp tập trung, 22 cụm công
nghiệp làng nghề cùng với đó là quá trình
phát triển đô thị, mở rộng hoạt động thương
mại - dịch vụ. Các khu công nghiệp, cụm
công nghiệp tăng nhanh dẫn đến việc dân cư
tập trung đông nên nhu cầu đất ở, đất
chuyên dùng tăng lên. Thêm vào đó, một số
xã được Chính phủ nâng cấp thành phường
đã dẫn đến việc chuyển đổi mục đích từ đất
Đất chuyên dùng, tăng nhanh nhất là
thành phố Bắc Ninh (336,6%) tương ứng
2.039,8 ha; tiếp đến là thị xã Từ Sơn, huyện
Tiên Du… Đất chuyên dùng ở TP Bắc Ninh và
thị xã Từ Sơn tăng nhanh, nguyên nhân
chính do mở rộng mạng lưới giao thông, cơ
sở hạ tầng đô thị và nhu cầu nhà ở của
người dân.
42
Về đất ở, TP.Bắc Ninh vẫn là địa phương
tăng nhanh nhất với 350,9% (tương ứng
tăng 1.014,2ha), thấp nhất là TX.Từ Sơn với
59,3% (tương ứng tăng 309,1 ha).
triển bền vững, các cấp, các ngành cần nỗ
lực đổi mới tư duy trong công tác quy hoạch,
xây dựng, quản lí đất đai khi hội nhập kinh tế
toàn cầu hiện nay./.
Đối với đất lâm nghiệp, các đơn vị cơ
bản giữ ổn định, một số đơn vị tăng chủ yếu
do sáp nhập đơn vị hành chính như: TP.Bắc
Ninh năm 2007 đã được 9 xã sáp nhập
chuyển về.
Tài liệu tham khảo:
1. Cục Thống kê tỉnh Bắc Ninh, Niên
giám Thống kê các năm từ 1997-2019;
2. Chính phủ (2008), Nghị định số
01/NĐ-CP về việc huyện Từ Sơn được nâng
cấp thành thị xã Từ Sơn, ngày 24/9/2008;
Tóm lại, quá trình công nghiệp hóa gắn
với ĐTH tỉnh Bắc Ninh được xem là thành
công nhờ đi đúng quy luật, đã mang lại kết
quả to lớn, đưa tỉnh Bắc Ninh trở thành một
trong những địa phương điển hình của cả
nước về chuyển đổi từ nền kinh tế nông
nghiệp là chủ đạo sang nền kinh tế công
nghiệp; chuyển đổi từ xã hội nông thôn sang
xã hội công nghiệp và đô thị. Tuy nhiên, cùng
với quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa
và ĐTH là cơ cấu sử dụng đất chuyển dịch
mạnh mẽ, đặc biệt là sự chuyển dịch từ đất
nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp. Bên
cạnh những thành tựu đạt được, vẫn còn
những vấn đề chưa hợp lí của việc quy hoạch
như các khu công nghiệp, cụm công nghiệp
nằm gần kề đất nông nghiệp gây tình trạng ô
nhiễm nặng nề, không thể phát triển sản
xuất nông nghiệp; những bất công phát sinh
trong thu hồi, chuyển đổi mục đích sử dụng
đất... Do đó, để tỉnh Bắc Ninh tiếp tục phát
3. Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc
Ninh, Báo cáo kết quả kiểm tra đất đai các
năm từ 1997-2019;
4. Thủ tướng Chính phủ (2007), Nghị
định số 60/2007/NĐ-CP điều chỉnh địa giới
hành chính thành phố Bắc Ninh,
ngày 9/4/2007;
5. Thủ tướng Chính phủ (2010), Nghị
quyết số 06/NQ- thành lập 03 phường thuộc
thành phố Bắc Ninh, ngày 05/6/2010.
6 Thủ tướng Chính phủ (2013), Nghị
quyết số 137/NQ-CP thành lập 03 Phường
thuộc thành phố Bắc Ninh, ngày 29/12/2013;
7. Ủy ban thường vụ Quốc hội (20149),
Nghị quyết số 787/NQ-UBTVQH14 thông qua
chuyển 3 xã thành 3 phường có tên tương
ứng, ngày 16/10/2019.
Ngày 04/02/2020, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc đã có Chỉ thị số 07/CT-
TTg về giải pháp thúc đẩy tăng năng suất lao động quốc gia. Theo đó, Thủ tướng yêu
cầu Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ,
Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương tập trung chỉ
đạo, thực hiện đồng bộ, hiệu quả các định hướng lớn về cải cách và giải pháp cụ thể
nhằm thúc đẩy năng suất lao động của Việt Nam.
43
5 trang
8980
Free
Bạn đang xem tài liệu "Quá trình đô thị hóa và xu hướng chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 1997-2019", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- qua_trinh_do_thi_hoa_va_xu_huong_chuyen_dich_co_cau_su_dung.pdf
