Khảo sát kiến thức, thái độ, thực hành về truyền thông giáo dục sức khoẻ của cán bộ y tế xã, phường

KHẢO SÁT KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ, THỰC HÀNH VỀ TRUYỀN THÔNG

GIÁO DỤC SỨC KHOẺ CỦA CÁN BỘ Y TẾ XÃ, PHƯỜNG

– TỈNH THỪA THIÊN HUẾ NĂM 2011

Lê Trung Quân, Nguyễn Minh Dũng, Hầu Văn Nam, Tôn Thất Hiền,

Thái Văn Khoa, Nguyễn Hoàng Anh, Nguyễn Phương Huy, Nguyễn Văn Cương

Trung tâm Truyền thông GDSK tỉnh Thừa Thiên Huế

Tóm tắt nghiên cứu

Nghiên cứu kiến thức, thái độ, thực hành về truyền thông giáo dục sức khoẻ

(TT-GDSK) của cán bộ y tế xã phường đã phỏng vấn và quan sát 888 người tại Thừa

Thiên Huế. Kết quả cho thấy tỷ lệ thái độ rất đúng chiếm 67,7% nhưng tỷ lệ thực hành

tốt chỉ chiếm 14,3% và không có cán bộ y tế (CBYT) nào có kiến thức loại tốt. Vẫn còn

thiếu hụt về kiến thức: chỉ 7,9% CBYT biết các dấu hiệu cơn sốt rét điển hình, 5,0% biết

được đầy đủ các bước chế biến của một bữa ăn bổ sung. Trong thực hành kỹ năng truyền

thông, chỉ có 22,1% thực hiện thảo luận để giải quyết khó khăn với đối tượng. Nghiên

cứu chỉ ra mối liên quan giữa tìm hiểu thông tin y học, tham gia thực hiện và được đào

tạo các các nội dung của chương trình mục tiêu quốc gia về y tế với kiến thức, mối liên

quan giữa thời gian công tác, sự hài lòng về mức thu nhập với thái độ và mối liên quan

giữa sự tham gia đóng vai trong tập huấn, có đầy đủ tài liệu truyền thông với thực hành

về TT-GDSK.

1. Đặt vấn đề

Trong hệ thống chăm sóc sức khoẻ Việt Nam, trạm y tế xã, phường là nơi đầu

tiên người dân tiếp cận khi ốm đau. Nhiệm vụ của trạm y tế xã, phường là tổ chức thực

hiện các chương trình chăm sóc sức khoẻ ban đầu. CBYT xã, phường có vai trò quan

trọng trong vận động và thực hiện công tác xã hội hoá y tế nói chung và đặc biệt là công

tác TT- GDSK, các lời khuyên của họ đều thiết thực hữu ích, dễ được người dân chấp

nhận làm theo. Để thực hiện tốt nhiệm vụ TT-GDSK người truyền thông cần được trang

bị kiến thức về y học, kiến thức về tâm lý, khoa học hành vi, đặc biệt là kỹ năng truyền

thông, giao tiếp. Theo kết quả nghiên cứu của Trung tâm TT-GDSK Trung ương năm

2004, nguồn cung cấp thông tin sức khỏe đến với người dân thông qua cán bộ y tế là

92,3%, và 65,1% người dân cho rằng nguồn thông tin này là dễ hiểu.

Như vậy, để đáp ứng nhu cầu người dân tìm kiếm thông tin về sức khỏe và làm sao

để nguồn thông tin này chính xác, dễ hiểu, dễ được người dân chấp nhận thì cần phải

thường xuyên đào tạo về kiến thức và kỹ năng TT-GDSK cho đội ngũ CBYT.

Trên cơ sở đó, việc đánh giá năng lực hoạt động TT-GDSK của CBYT tại trạm

y tế xã, phường nhằm đưa ra các giải pháp, xây dựng một kế hoạch chương trình đào

tạo kỹ năng TT-GDSK phù hợp cho cho đội ngũ cán bộ y tế xã, phường. Vì vậy, chúng

tôi tiến hành đề tài Nghiên cứu kiến thức, thái độ, thực hành truyền thông giáo dục sức khoẻ

của cán bộ y tế xã, phường - tỉnh Thừa Thiên Huế năm 2011.

109

2. Mục tiêu nghiên cứu

1. Mô tả kiến thức, thái độ, thực hành TT-GDSK của CBYT xã, phường tỉnh Thừa

Thiên Huế.

2. Tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ, thực hành TT-GDSK

của CBYT xã, phường tỉnh Thừa Thiên Huế.

3. Phương pháp nghiên cứu

3.1. Đối tượng nghiên cứu: CBYT xã, phường, thị trấn của tỉnh Thừa Thiên Huế

3.2. Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 4/2011-3/2012

3.3. Địa điểm nghiên cứu: tại 152 TYT xã, phường, thị trấn tỉnh Thừa Thiên Huế.

3.4 Thiết kế nghiên cứu: nghiên cứu mô tả cắt ngang

3.4.1. Cỡ mẫu: toàn bộ 888 CBYT đang công tác tại các TYT xã phường, thị trấn.

3.4.2. Chọn mẫu: chọn những CBYT thuộc biên chế của trạm, đây là những cán bộ

đang và sẽ tiếp tục công tác ổn định lâu dài tại trạm, là đối tượng sẽ tiếp tục hưởng lợi

sau khi có những kiến nghị dựa trên kết quả nghiên cứu. Loại trừ các trường hợp

CBYT thuộc đơn vị y tế tuyến tỉnh hoặc huyện đang công tác tăng cường tại các trạm y

tế theo chương trình đưa bác sĩ về trạm y tế xã, CBYT thuộc biên chế trạm đang đi học

dài hạn trên 3 tháng tại thời điểm nghiên cứu không thể sắp xếp được thời gian để tham

gia phỏng vấn.

3.4.3. Công cụ thu thập số liệu: Thiết kế bộ câu hỏi cho các đối tượng điều tra dựa vào

giáo trình “ Một số khái niệm cơ bản về truyền thông- giáo dục sức khỏe” và nội dung

“Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống một số bệnh xã hội, bệnh dịch nguy

hiểm và HIV/AIDS giai đoạn 2006 – 2010”. Thiết kế phần đánh giá thực hành dựa vào

bảng kiểm kỹ năng truyền thông trực tiếp, chi tiết hóa các nội dung trong bảng kiểm thành

các tiêu chí cụ thể.Thiết kế phần đánh giá trang thiết bị, tài liệu truyền thông dựa vào hướng

dẫn đánh giá hoạt động TT-GDSK tuyến huyện, xã.

3.4.4. Xử lý số liệu: Xử lý số liệu bằng phần mềm SPSS phiên bản 11.5.

4. Kết quả nghiên cứu

4.1. Một số đặc điểm của đối tượng nghiên cứu

Trong 888 CBYT xã được điều tra, nhóm tuổi từ 36-45 tuổi chiếm 31,3%, tiếp

theo là nhóm tuổi từ 26- 35 tuổi và 46-55 tuổi (28,0% và 25,5%). Tỷ lệ CBYT là nữ cao

hơn nam (65,0% so với 35,0%). Dân tộc Kinh chiếm 88,7%. Số năm công tác của

CBYT phổ biến ở mức trên 10 năm (chiếm tỷ lệ 53,2%), tiếp theo là dưới 5 năm

(34,1%), từ 5-10 năm chiếm tỷ lệ thấp (12,7%). 14,1% CBYT có mức thu nhập trên 4

triệu đồng/tháng. CBYT có trình độ cao đẳng, trung cấp Y Dược chiếm tỷ lệ 62,2%,

CBYT có trình độ đại học Y Dược chiếm 15,9%. Có 12,0% cán bộ không có bằng cấp

chuyên môn Y Dược (chủ yếu là cán bộ làm công tác dân số).

110

4.2. Kiến thức, thái độ, thực hành về TT-GDSK của CBYT xã, phường

Các hình thức truyền thông trực tiếp (TT) là một hoạt động truyền thông thường

xuyên của CBYT nhưng tỉ lệ không biết hoặc hiểu sai là 20,7%. Tỷ lệ biết được dấu hiệu

cơn sốt rét điển hình thấp 7,9%. Tỷ lệ không biết, sai về dấu hiệu bệnh ung thư là 15,5%.

Thực hành dinh dưỡng là một hoạt động truyền thông thường xuyên của Chương trình

phòng chống suy dinh dưỡng trẻ em (CTPCSDDTE) nhưng tỷ lệ CBYT biết đầy đủ các

bước chế biến thức ăn cho trẻ chỉ là 5,0%. Vẫn còn một số thiếu hụt về kiến thức về bảo

vệ sức khoẻ tâm thần cộng đồng (BVSKTTCĐ), 73,6% không biết hoặc bao gồm tâm

thần phân liệt (TTPL), động kinh và trầm cảm và 23,3% không biết hoặc sai các biểu

hiện của bệnh TTPL.

Bảng 1: Thiếu hụt kiến thức về khái niệm cơ bản TT-GDSK và một số chương

trình mục tiêu quốc gia y tế

Nội dung

Tần số

184

70

Tỷ lệ %

20,7

7,9

CBYT không biết hoặc kể sai tên các hình thức truyền thông TT

CBYT biết được biểu hiện của cơn sốt rét điển hình

CBYT không biết, sai các dấu hiệu cần cảnh giác với ung thư

CBYT biết đầy đủ các bước chế biến bữa ăn bổ sung cho trẻ

CBYT không biết hoặc biết không đầy đủ 3 RLTT thuộc chương

trình BVSKTTCĐ (TTPL, động kinh, trầm cảm)

138

44

15,5

5,0

654

73,6

CBYT không biết hoặc sai các biểu hiện của bệnh TTPL

207

23,3

Kết quả kiến thức chung về TT-GDSK không có CBYT nào đạt loại tốt, loại khá

chiếm tỷ lệ thấp (20,4%), loại trung bình chiếm 53,9%. Vẫn còn 25,7% CBYT có kiến

thức xếp loại kém.

100% CBYT đồng ý rằng hoạt động TT-GDSK là một nội dung quan trọng đối

với các CTMTQGYT, trong đó ở mức độ rất đồng ý là 89,5%. 92,5% CBYT cho rằng

trách nhiệm thực hiện công tác TT-GDSK là của tất cả CBYT, chỉ một số ít (7,5%) cho

rằng trách nhiệm này thuộc về trưởng trạm y tế. Kết quả thái độ chung về TT-GDSK, mức

độ rất đúng chiếm tỷ lệ 67,7%, mức độ đúng chiếm 32,3%. Không có CBYT nào có

thái độ sai đối với TT-GDSK

Trong việc đánh giá thực hành kỹ năng truyền thông TT, số CBYT đạt loại tốt và

khá với tỷ lệ thấp (14,3 và 24,0%), phần lớn vẫn là loại trung bình (42,7%), CBYT bị

loại kém là 19,0%.

Bảng 2: Các thiếu hụt về thực hành kỹ năng TT-GDSK trực tiếp

Nội dung

Tần số

196

Tỷ lệ %

22,1

CBYT thảo luận để giải quyết khó khăn với đối tượng

CBYT đặt câu hỏi để kiểm tra xem đối tượng có hiểu vấn đề

255

28,7

111

CBYT hứa hỗ trợ giúp đỡ thực hiện những điều sẽ làm

CBYT đạt được cam kết với đối tượng những điều sẽ làm

147

215

16,6

24,2

CBYT bỏ qua tiêu chí thảo luận và giải quyết khó khăn cho đối tượng truyền

thông, chỉ có 22,1% số người thực hiện tiêu chí này. Các kỹ năng kiểm tra, khuyến

khích và cuối cùng là cam kết, nhiều CBYT không thực hiện các tiêu chí này và kết quả

đạt được là khá thấp dưới 30%.

4.3. Một số yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ và thực hành về TT-GDSK của

CBYT xã, phường

Bảng 3: Yếu tố liên quan đến kiến thức về TT-GDSK của CBYT

Đạt

Không đạt

Yếu tố

P

Tần số Tỷ lệ % Tần số Tỷ lệ %

Tham gia ≥ 3 CTMTQGYT

Tham gia < 3 CTMTQGYT

Tập huấn ≥ 3 lĩnh vực

87

94

33,0

15,1

27,3

9,1

177

530

399

308

649

58

67,0

84,9

72,7

90,9

78,9

89,2

p<0,05

150

31

Tập huấn < 3 lĩnh vực

Quan tâm, tìm hiểu TTYH

Không quan tâm, tìm hiểu TTYH

174

7

21,1

10,8

Kết quả bảng 3 cho thấy CBYT tham gia từ 3 CTTMTQGYT trở lên thì mức độ

kiến thức đạt chiếm 33,0%; cao hơn nhóm CBYT tham gia dưới 3 chương trình (15,1%),

sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p<0,05). CBYT có tham gia tập huấn, đào tạo từ 3 lĩnh

vực trở lên thì mức độ kiến thức đạt chiếm 27,3%; cao hơn nhóm CBYT chỉ được tập

huấn, đào tạo dưới 3 lĩnh vực (9,1%), sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê (p<0,05). Có

mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa nhóm CBYT có quan tâm tìm hiểu thông tin y

học (TTYH) với mức độ kiến thức chung về TT-GDSK.

Bảng 4: Mối liên quan giữa một số yếu tố đến thái độ chung về TT-GDSK

Rất đꢀng

Đꢀng

Tỷ lệ %

Yếu tố

P

Tần số

Tỷ lệ %

73,8

Tần số

37

Trình độ

ĐH Y dược

Khác

104

497

438

163

89

26,2

33,5

25,1

46,2

16,8

34,4

p>0,05

p<0,05

P<0,05

chuyên môn

Thời gian

công tác

66,5

250

147

140

18

≥5 năm

<5 năm

Đủ

74,9

53,8

Hài lòng với

83,2

mức thu nhập

Không đủ

512

65,6

269

Có mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa thời gian công tác, sự hài lòng về mức

thu nhập với kết quả thái độ chung của CBYT về TT-GDSK.

Bảng 5: Các yếu tố liên quan đến thực hành truyền thông trực tiếp

112

Đạt

Không đạt

Yếu tố

P

Tần số Tỷ lệ % Tần số Tỷ lệ %

Đầy đủ

182

158

193

147

278

34

40,8

35,7

44,3

32,5

66,0

22,8

264

284

243

305

143

115

59,2

64,3

55,7

67,5

34,0

77,2

Trang thiết bị

truyền thông

Tài liệu

p>0,05

Không đầy đủ

Đầy đủ

p<0,05

truyền thông

Không đầy đủ

Có

Thực hành đóng vai

trong tập huấn

Không

Không có sự khác biệt mức độ thực hành giữa nhóm CBYT có đầy đủ trang thiết

bị truyền thông với nhóm có không đầy đủ (p>0,05). Mức độ thực hành đạt chiếm tỷ lệ

lớn hơn ở CBYT có đầy đủ tài liệu truyền thông (44,3%) so với CBYT có không đầy đủ

(32,5%) (p<0,05). Trong số những cán bộ được tập huấn kỹ năng thực hành TT-GDSK

(n=570), CBYT có tham gia thực hành đóng vai thì mức độ thực hành đạt (66,0%) cao

hơn nhóm không tham gia đóng vai trong tập huấn (22,8%).

5. Bàn luận

5.1. Về đặc điểm của CBYT xã, phường

Nghiên cứu cho thấy giữa các nhóm từ 26 đến 55 tuổi, nhóm từ 26-35 tuổi chiếm

28,0%, nhóm từ 36-45 tuổi chiếm 31,3% và nhóm từ 46-55 tuổi chiếm 25,5%. Đây là một

trong những điều kiện thuận lợi cho công tác quản lý và phân công nguồn nhân lực một cách

hợp lý, phục vụ cho công tác TT-GDSK tại tuyến xã. Bên cạnh đó, nữ chiếm tỷ lệ nhiều hơn

nam (65,0% và 35,0%), đây cũng là một điểm mạnh, rất phù hợp cho truyền thông các

chương trình y tế, phần lớn tập trung vào các lĩnh vực chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em.

Trong công tác truyền thông, CBYT là nữ giới thường có tinh thần trách nhiệm, tận tình, chu

đáo, tính tình nhẹ nhàng, nếu CBYT là nữ sẽ dễ tiếp cận với đối tượng cần được truyền thông,

tư vấn là phụ nữ và trẻ em hơn là nam giới. CBYT dân tộc Kinh chiếm 88,7%. Các dân tộc

khác chiếm 11,3% trong đó tập trung chủ yếu ở 2 huyện miền núi A Lưới (66,4%) và Nam

Đông (26,3%). Số năm công tác của CBYT phổ biến ở mức trên 10 năm, chiếm tỷ lệ cao nhất

(53,2%), với tỷ lệ cao CBYT có thâm niên công tác kết hợp với độ tuổi từ 36-55 là nguồn

nhân lực quan trọng, có nhiều kinh nghiệm về công tác TT-GDSK cũng như tạo được uy tín

trong cộng đồng.

5.2. Kiến thức, thái độ, thực hành về TT-GDSK của CBYT xã, phường

5.2.1. Kiến thức về TT-GDSK của CBYT xã, phường

Một số thiếu hụt về kiến thức TT-GDSK của CBYT đã được xác định. Một câu

hỏi rất đơn giản là kể tên các hình thức truyền thông trực tiếp, kết quả tỷ lệ cán bộ kể

tên được 3 hình thức truyền thông trực tiếp trở lên chỉ có 37,6% và 20,7% không kể

được hình thức nào. Điều này cũng cho thấy, có thể những CBYT không kể được tên

hình thức truyền thông trực tiếp nào rằng chưa bao giờ hoặc rất ít khi thực hiện hoặc

tham gia tổ chức thực hiện 3 hình thức truyền thông trực tiếp thường xuyên tiến hành tại

113

trạm y tế và cộng đồng đó là: tư vấn, thăm hộ gia đình, nói chuyện sức khỏe tại các buổi

họp thôn, tổ.

Tỷ lệ CBYT nhận biết được các triệu chứng của bệnh sốt rét không cao, biết đầy

đủ 2 đặc điểm của triệu chứng sốt rét chỉ chiếm 7,9%, trong đó tỷ lệ biết sốt rét là bệnh

diễn biến thành cơn có chu kỳ chỉ chiếm 24,5% và biết đặc điểm của cơn sốt diễn tiến 3

giai đoạn: rét, nóng, vã mồ hôi chiếm 53,9%, kết quả này tương tự với nghiên cứu của

Cục Y tế dự phòng (26,8% và 54,3%). Tuy sốt rét chỉ gặp nhiều ở miền núi và các vùng

sâu vùng xa, nhưng do đặc điểm di cư tự do, người bệnh sốt rét có thể mang mầm bệnh

từ vùng có dịch đến vùng không có dịch, và chỉ cần xuất hiện muỗi anopheles trên địa

bàn là đủ điều kiện để dịch có thể xảy ra. Việc không nắm bắt được triệu chứng bệnh,

không những gây khó khăn cho vấn đề chẩn đoán, bỏ sót nguồn lây mà còn giảm hiệu

quả trong việc truyền thông để người dân tự phát hiện bệnh kịp thời, có thể hình thành

tâm lý chủ quan với dịch của các cán bộ y tế ở các vùng không có dịch sốt rét lưu hành

và có thể dẫn đến bùng phát dịch tại những vùng này.

Chương trình ung thư bắt đầu được triển khai tại Thừa Thiên Huế từ 2008, so

với các chương trình y tế khác thì đây là chương trình khá mới, có thể đây là nguyên

nhân khiến cho 15,5% CBYT không biết dấu hiệu nào hoặc hiểu sai các dấu hiệu nghi

ngờ.

Việc tổ chức hướng dẫn thực hành nấu 1 bữa ăn dinh dưỡng cho các bà mẹ là

một trong những hoạt động quan trọng của chương trình PCSDDTE và thường xuyên

được tổ chức tiến hành, nhưng kết quả cho thấy số CBYT biết đầy đủ 5 bước chế biến

một bữa ăn bổ sung cho trẻ rất thấp (5,0%). Điều này có thể lý giải là công tác này một

số trạm y tế giao khoán cho nữ hộ sinh tiến hành, những CBYT khác không làm, không

thực hành thì họ không biết, hoặc biết không đầy đủ các bước là điều dễ hiểu.

Ba rối loạn tâm thần thuộc chương trình BVSKTTCĐ giai đoạn 2006-2010 gồm:

bệnh tâm thần phân liệt, động kinh và trầm cảm đã được triển khai nhưng có 73,6%

CBYT không biết hoặc biết không đầy đủ, có đến 23,3% CBYT không biết hoặc hiểu

sai các biểu hiện của bệnh tâm thần phân liệt (TTPL). Các kiến thức về sức khỏe tâm

thần là tương đối khó so với các chương trình khác, và vẫn còn tâm lý ỷ lại của một bộ

phận CBYT, xem đây là nhiệm vụ chuyên môn đơn thuần của bác sỹ, y sĩ. Vì vậy, cần

xây dựng và thiết kế các thông điệp truyền thông về sức khỏe tâm thần một cách khoa

học và phù hợp hơn, cũng như ưu tiên đào tạo, tập huấn về chương trình này.

Nhìn chung, kiến thức chung về TT-GDSK của CBYT tuyến xã phường vẫn còn

nhiều hạn chế, chưa đầy đủ và thấp hơn so với mong đợi. Kết quả tổng hợp chung cho

thấy không có CBYT nào đạt loại tốt, loại khá cũng chiếm tỷ lệ thấp (20,4%), phần lớn

là loại trung bình, chiếm hơn phân nửa (53,9%) và vẫn còn một tỷ lệ đáng kể CBYT bị

loại kém (25,7%).

5.2.2. Thái độ về TT-GDSK của cán bộ y tế xã, phường

114

100% CBYT đồng ý rằng hoạt động TT-GDSK là một nội dung quan trọng đối

với các CTMTQGYT, trong đó ở mức độ rất đồng ý là 89,5%. Hoạt động truyền thông

giáo dục sức khoẻ tuy không thể thay thế được các hoạt động chuyên môn của

CTMTQGYT, nhưng nó góp phần quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả của các dịch

vụ chăm sóc sức khoẻ của CTMTQGYT đó. Nhận thức được điều này, đa số CBYT đều

cho rằng trách nhiệm thực hiện công tác TT-GDSK là nhiệm vụ của tất cả CBYT

(92,5%), chỉ một số rất ít (7,5%) cho rằng trách nhiệm này thuộc về trưởng trạm y tế.

Nhìn chung, tỷ lệ CBYT có mức độ thái độ chung đúng là khá tốt, 67,7% có thái

độ mức rất đúng, mức độ đúng là 32,3% và không có CBYT nào có thái độ sai đối với

TT-GDSK.

5.2.3.Thực hành về TT-GDSK của cán bộ y tế xã, phường

Kỹ năng truyền thông trực tiếp là một kỹ năng truyền thông quan trọng mà bất

cứ truyền thông viên (TTV) nào cũng cần được trang bị qua các lớp đào tạo, tập huấn và

thực hiện thường xuyên trong công tác TT-GDSK. Tuy nhiên qua nghiên cứu vẫn còn

một số thiếu hụt trong kỹ năng này cần được tập trung công tác đào tạo, tập huấn trong

thời gian đến. Kết quả thực hành kỹ năng truyền thông trực tiếp, số CBYT đạt loại tốt

và khá rất ít (14,3% và 24,0%), phần lớn vẫn là loại trung bình (42,7%). Vẫn còn số

CBYT bị loại kém (19,0%).

Kỹ năng hỏi là một kỹ năng quan trọng trong truyền thông trực tiếp bằng cách sử

dụng các câu hỏi mở. Nghiên cứu cho thấy phần lớn CBYT chỉ hỏi 1-2 câu (59,7%), hỏi

3-4 câu chiếm 29,2% và 11,1% người không đặt câu hỏi nào. Về nội dung các câu hỏi thì

tỷ lệ CBYT đặt câu hỏi để tìm ra được những điều đối tượng đã biết (77,4%), tìm ra được

những điều đối tượng đã làm đúng (45,3%), tìm ra được những điều đối tượng đã làm

chưa đúng (40,3%) và tìm ra được những khó khăn đối tượng (19,9%). Nhìn vào kết quả

trên, phần lớn nội dung câu hỏi đều thiên về khai thác sự hiểu biết của đối tượng, còn đi

sâu vào hành vi đúng và chưa đúng hoặc khó khăn khi thực hiện hành vi mới đều rất thấp.

Điều này làm giảm hiệu quả của công tác truyền thông, khi khuyên nhủ đối tượng, CBYT

sẽ chỉ cung cấp thông tin mang tính một chiều là chính.

Kỹ năng khuyên nhủ là kỹ năng quan trọng nhất, chiếm nhiều thời gian nhất

trong một cuộc truyền thông trực tiếp và là kỹ năng có liên quan mật thiết đến kỹ năng

hỏi. Nếu không hỏi để khai thác tốt thông tin thì khi khuyên nhủ truyền thông viên sẽ

cung cấp thông tin mang tính 1 chiều hoặc áp đặt một cách chủ quan đối với những điều

đối tượng nên làm. Kết quả nghiên cứu của chúng tôi cũng đã phản ảnh vấn đề trên, nội

dung khuyên nhủ của CBYT phần lớn là bổ sung, cung cấp thông tin (92,1%), kế đến là

hướng dẫn điều cần làm (74,8%) và rất ít CBYT tiến hành thảo luận giải quyết khó khăn

để giúp đỡ đối tượng (22,1%).

Kỹ năng kiểm tra khá đơn giản, dễ làm nhưng đa số CBYT đều bỏ qua, có đến

71,3% không thực hiện kỹ năng này. Cùng với tiêu chí đặt câu hỏi kiểm tra (trong kỹ

năng kiểm tra) để đánh giá nhanh về kiến thức của đối tượng có hiểu vấn đề được trao

115

đổi, thì tiêu chí cam kết nhằm đánh giá sự thay đổi thái độ của đối tượng sau khi được

truyền thông. Đây là kỹ năng không khó nhưng chỉ có 24,2% CBYT thực hiện.

5.3. Các yếu tố liên quan đến kiến thức, thái độ và TT-GDSK của CBYT

Mức độ kiến thức chung đạt cao hơn ở những CBYT có tham gia vào hoạt động

từ 3 CTMTQGYT trở lên so với CBYT tham gia ít hơn 3 chương trình (33,0% so với

15,1%), sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê (p<0,05). Như vậy, với kết quả trên ta

cũng có thể đưa ra các khuyến nghị đối với công tác quản lý CTMTQGYT tại TYT.

Trưởng trạm nên luân phiên phân công CBYT tham gia vào các chương trình y tế khác

nhau, ngoài việc phải chịu trách nhiệm thực hiện chương trình, trong công tác truyền

thông, mỗi bản thân CBYT phải tự tìm hiểu bổ sung thêm kiến thức về các thông điệp

truyền thông để đáp ứng nhu cầu công việc.

Trong 10 lĩnh vực khảo sát (bao gồm kiến thức, kỹ năng cơ bản về TT-GDSK và

9 CTTMTQGYT), nhóm CBYT có tham gia tập huấn từ 3 lĩnh vực trở lên mức độ kiến

thức chung đạt cao hơn so với CBYT chỉ tham gia tập huấn ít hơn 3 lĩnh vực (27,3% so

với 9,1%), sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê (p<0,05). Như vậy, công tác đào tạo tập

huấn là quan trọng trong việc nâng cao kiến thức cho CBYT, công tác nên được tiến

hành thường xuyên. Tuy nhiên với nguồn lực hạn chế như hiện nay, cũng cần xây dựng

kế hoạch đào tạo hợp lý, ưu tiên tập trung cho những nhóm đối tượng và chương trình

có kết quả thấp.

Nhóm CBYT có quan tâm tìm hiểu thông tin y học thì mức độ kiến thức chung đạt

cao hơn (21,1% so với 10,8%), sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê (p<0,05). Như vậy với

kết quả này, chúng ta có thể đề xuất các hình thức và khuyến khích CBYT dành một ít thời

gian của công việc hàng ngày vào việc tìm hiểu thông tin y học.

Nghiên cứu không tìm thấy sự liên hệ nào trình độ chuyên môn và kết quả thái

độ chung về TT-GDSK. Tỷ lệ mức độ thái độ rất đúng ở những CBYT có trình độ Đại

học Y Dược là 73,8%, nhóm CBYT có trình độ khác là 66,5% (p>0,05). Điều này có

thể giải thích được là ngoài kiến thức, thái độ có thể chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố

khác như niềm tin, kinh nghiệm sống và ảnh hưởng của những người xung quanh.

Nghiên cứu cũng cho thấy tỷ lệ thái độ chung mức độ rất đúng cao 74,9% ở nhóm

CBYT có thời gian công tác từ 5 năm trở lên. Trái lại nhóm CBYT công tác dưới 5 năm thì

mức độ thái độ rất đúng thấp hơn (53,8%) (p<0,05). Như vậy cũng có thể thấy rằng khi thời

gian công tác lâu hơn, CBYT tích lũy kinh nghiệm thu được trong cuộc sống, trong công việc

hàng ngày và họ càng có thái độ tốt hơn về công tác TT-GDSK.

Tỷ lệ thái độ rất đúng ở những CBYT cho rằng mức thu nhập hàng tháng đủ

đảm bảo nhu cầu cho sinh hoạt, chi tiêu là 83,2%, nhóm cho rằng không đủ là 65,6%

(p<0,05). Như vậy, có thể thấy ràng, khi đời sống kinh tế của CBYT được đảm bảo, họ

có thái độ đúng đối công tác TT-GDSK.

116

Nghiên cứu không cho thấy sự liên quan nào giữa việc CBYT có đầy đủ trang

thiết bị hay không và mức độ thực hành đạt. Nhóm CBYT có đầy đủ trang thiết bị thì

mức độ thực hành đạt là 40,8%, nhóm CBYT có không đầy đủ thì mức độ này là 35,7%,

sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê (p>0,05). Trong khi đó, nhóm CBYT có

đầy đủ tài liệu truyền thông thì mức độ thực hành đạt chiếm 44,3%, tỷ lệ này cao hơn

nhóm không có đầy đủ tài liệu truyền thông (32,5%), sự khác biệt này có ý nghĩa thống

kê (p>0,05). Như vậy có thể thấy rằng tài liệu truyền thông có thể ảnh hưởng đến kỹ

năng thực hành của CBYT, trong khi đó thiết bị truyền thông như: âm ly, loa đài…thì

không. Điều này có thể giải thích là các trang thiết bị truyền thông chủ yếu là phương

tiện để chuyển tải thông tin đến người dân, và đặc biệt hiện nay CBYT ít tham gia vào

hoạt động viết bài phát thanh, soạn và đọc các tin tức, nội dung truyền thông chủ yếu

phát từ các băng, đĩa hình tiếng đã được cung cấp sẵn. Trong khi đó tài liệu truyền

thông luôn là phương tiện hỗ trợ đắc lực cho CBYT trong khi truyền thông trực tiếp. Có

thể là khi có đầy đủ tài liệu truyền thông, CBYT có hứng thú và giúp cho họ tự tin hơn

trong khi truyền thông, và họ thường xuyên thực hiện công tác truyền thông trực tiếp từ

đó nâng cao kỹ năng thực hành của mình. Nghiên cứu cũng quy định tiêu chuẩn có trên

3 loại tranh lật là tiêu chuẩn bắt buộc để đánh giá trạm y tế có đầy đủ tài liệu truyền

thông hay không vì đây là tài liệu truyền thông quan trọng nhất, chứa đựng nhiều nội

dung, thường được sử dụng nhiều trong truyền thông trực tiếp và bền hơn các loại tài

liệu khác. Từ kết quả nghiên cứu này, cần có kế hoạch tăng cường sản xuất đầy đủ các

chủng loại tài liệu truyền thông, đặc biệt là tranh lật.

Trong số những CBYT có tham dự các lớp tập huấn, đào tạo có nội dung thực

hành kỹ năng truyền thông (n=570), thì tỷ lệ mức độ thực hành đạt ở nhóm có tham gia

đóng vai thực hành cao hơn nhóm không tham gia đóng vai (26,1% so với 7,4%),

(p<0,05). Từ kết quả này, làm cơ sở để xây dựng kế hoạch các lớp tập huấn về kỹ năng

truyền thông, trong đó chú trọng đến số lượng học viên vừa đủ, không nhiều quá và phải

dành thời gian cho mọi học viên được đóng vai thực hành.

6. Kiến nghị

-

Cần tổ chức đào tạo nâng cao kiến thức và thực hành TT-GDSK cho đội ngũ

CBYT xã phường, tập trung vào nhóm điều dưỡng, kỹ thuật viên, nữ hộ sinh…

Tổ chức nhiều hình thức lồng ghép để CBYT có điều kiện tìm hiểu và cập nhật

thêm thông tin y học.

-

Xây dựng, biên soạn đầy đủ, cập nhật thông tin tài liệu tập huấn về TT-GDSK

để cung cấp cho tuyến y tế cơ sở.

Lãnh đạo ngành y tế cần có giải pháp để nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống

cho CBYT cơ sở.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

117

1. Cục Y tế dự phòng (2007), Báo cáo nghiên cứu nhu cầu cơ sở vật chất, trang thiết

bị và nhân lực phòng chống bệnh truyền nhiễm của 60 huyện trong địa bàn dự án

khu vực tiểu vùng sông Mê Kông, Hà Nội, tr.26-39.

2. Nguyễn Tiến Lân (2003), Nghiên cứu tình hình hoạt động của trạm y tế xã tỉnh Kon-

tum năm 2002-2003, Luận án chuyên khoa II, Đại học Y Dược Huế, tr.67.

3. Tạc Văn Nam (2010), “Thực trạng nguồn lực phục vụ công tác truyền thông giáo dục

sức khoẻ của ngành y tế tỉnh Bắc Kạn năm 2007-2008 và đề xuất một số giải pháp

đến 2015”, Kỷ yếu các đề tài nghiên cứu khoa học về TT-GDSK giai đoạn 2001-2010,

Nhà xuất bản Khoa học Kỹ Thuật, Hà Nội, tr.122-130.

4. Nguyễn Quang Thuận và Cs (2007), “ Một số khái niệm cơ bản về truyền thông-

giáo dục sức khỏe’’, Khoá học về các kỹ năng truyền thông- giáo dục sức khoẻ,

Trung tâm TT- GDSK Trung ương, Hà Nội, tr.8-12.

5. Thủ tướng Chính phủ (2007), Quyết định Phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia

phòng, chống một số bệnh xã hội, bệnh dịch nguy hiểm và HIV/AIDS giai đoạn 2006

- 2010, Hà Nội.

6. Trung tâm truyền thông GDSK TW-Dự án Y tế Nông thôn (2010), “Thực trạng

công tác truyền thông giáo dục sức khoẻ tại 13 tỉnh dự án y tế nông thôn”, Kỷ yếu

các đề tài nghiên cứu khoa học về TT-GDSK giai đoạn 2001-2010, Nhà xuất bản

Khoa học Kỹ Thuật, Hà Nội, tr.294-300.

7. Hashim D.S, Al Kubais W. and Al DulaymeA (2003), “Knowledge, attitudes and

practices survey among health care workers and tuberculosis patients in Iraq”,

Eastern Mediterranean Health Journal, Vol. 9, No.4, 2003, p.718-731.

8. Malaria Research Lead Program of the South African Medical Research Council

(2008), Brief report Evaluation of Malaria Health Education Interventions using

Knownledge, Attitudes and Practices (KAP) in South Africa, pp.5.

9. Nighat Nisar, Muddasir Mirza, Majid Hafeez Qadri (2010), “Knowledge, Attitude

and Practices of mothers regarding immunization of one year old child at Mawatch

Goth, Kemari Town, Karachi”, Pak J Med Sci, 26(1), pp.183-186.

10. Nguyen Toan Tran, Richard Taylor, Song Il Choe, Hae Suk Pyo, Ok Suk Kim,

Hyon Chol So (2011), “Knowledge, Attitude and Practice (KAP) Concerning

Cervical Cancer and Screening among Rural and Urban Female Healthcare

Practitioners in the Democratic People’s Republic of Korea” Asian Pacific Journal

of Cancer Prevention, Vol 12, 2011, pp.3023-3028.

118

Khảo sát kiến thức, thái độ, thực hành về truyền thông giáo dục sức khoẻ của cán bộ y tế xã, phường – tỉnh Thừa Thiên Huế năm 2011