Thái độ của người chăm sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt đang điều trị tại nhà

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

THꢀI Đꢁ CỦA NGƯỜI CHĂM SÓC ĐꢂI VꢃI BỆNH NHÂN

TÂM THẦN PHÂN LIỆT ĐANG ĐIꢄU TRꢅ TẠI NHÀ

Lê Hoàng Nhân*

TÓM TẮT

Mục tiêu: Nghiên cứu nhằm tìm hiểu thái độ của người chăm sóc đối với bệnh nhân

tâm thꢀn phân liệt đang điꢁu trꢂ tại nhà và những yếu tố tác động đến thái độ của họ.

Phương pháp: Nghiên cứu được thực hiện trên 100 người đang chăm sóc cho bệnh

nhân tâm thꢀn phân liệt tại nhà. Phương pháp bảng hỏi được sử dụng để thu thập dữ liệu

đꢂnh lượng và dữ liệu đꢂnh tính được thu thập bằng phỏng vấn sâu và quan sát.Thông tin

thu thập được xử lý bằng phꢀn mꢁm thống kê.

Kết quả: Qua nghiên cứu cho thấy thái độ của người chăm sóc đa phꢀn ở mức độ

trung lập, trong đó 14% người chăm sóc có thái độ tiêu cực đối với bệnh nhân TTPL,

17% có thái độ tích cực và 69% người chăm sóc có thái độ trung lập. Có một số yếu tố

tác động đến thái độ trên như: Học vấn; nơi sống; hình thức chăm sóc; trải nghiệm chăm

sóc; số năm chăm sóc và nhu cꢀu thỏa mãn các chức năng của người chăm sóc.

Kết luận: Người chăm sóc đa phꢀn có thái độ trung lập đối với bệnh nhân tâm thꢀn

phân liệt, qua đó cho thấy người chăm sóc đã có cái nhìn “thoáng” hơn đối với bệnh

nhân tâm thꢀn phân liệt khi chăm sóc tại nhà.

Từ khóa: Thái độ, người chăm sóc, bệnh nhân, tâm thꢀn phân liệt.

ABSTRACT

Attitudes of caregivers on home care of patient with schizophrenia

Objective: This study aimed to investigate the attitudes of caregivers of patient with

schizophrenia in home setting and the related factors which affect to their attitudes.

Methods: The study was carried out on 100 the caregivers on home care of patient

with schizophrenia. Questionnaire method was used to collect quantitative and qualita-

tive data by depth-interview and observation method. The collected data were analyzed

by software SPSS Statistical Software.

Results: The results showed that most of caregivers had neutral attitudes, in that 14%

of primary caregivers has negative attitudes to the schizophrenic patient, 17% had posi-

tive attitudes and 69% had neutral attitudes. There are a number of factors impact on

attitudes: Education level; habitat; forms of care; experience in care; number of year

care and satisfy the demand of caregiver.

Conclusions: Most of caregivers had neutral attitudes indicated that they had a

“open” view to the patient with schizophrenia in home care setting.

Keywords: attitude, caregiver, patient, schizophrenia, home care setting.

1. Đặt vấn đề

ta cũng đã có nhiều chính sách liên quan đến vấn

đề chăm sóc cho người bꢁnh tâm thꢀn như: Nghị

định số 136/2013/NĐ-CP của Chính phủ, Thông

tư 115/2012/TTLT-BTC-BLDTBXH, trong đó

Quyết định số 1215/QĐ-TTG năm 2011 của Thủ

tướng Chính phủ đã nhấn mạnh tꢀm quan trọng

của gia đình trong vấn đề chăm sóc và phục hồi

chức năng cho người bꢁnh tâm thꢀn. Chủ đề

của ngày Sức khỏe Tâm thꢀn thế giới năm nay

(10/10/2014) được Liên đoàn Sức khỏe Tâm thꢀn

Tâm thꢀn phân liꢁt (TTPL) là bꢁnh loạn thꢀn

nặng chưa rõ nguyên nhân, có khuynh hướng

tiến triển mãn tính, dꢀn dꢀn gây sa sút các mặt

hoạt động tâm thꢀn làm cho người bꢁnh không

thể hoà nhập với cuộc sống gia đình cũng như xã

hội. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bꢁnh

TTPL chiếm tỷ lꢁ 0,7-1% dân số và ước tính toàn

cꢀu có ít nhất 26 triꢁu người đang sống chung

với TTPL năm 2014 [23, tr.4]. Đảng và nhà nước

* Bệnh viện tâm thần Đồng Tháp

SỐ 09 - THÁNG 11/2015 77

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

2.2. Khách thể nghiên cứu: Khách thể

nghiên cứu chính: 100 người chăm sóc cho

người bꢁnh tâm thꢀn phân liꢁt tại nhà

Thế giới chọn là “Sống chung với tâm thꢀn phân

liꢁt” [24], trong đó nhấn mạnh đến vai trò của

viꢁc chăm sóc bꢁnh nhân TTPL tại nhà. Nhưng

trên thực tế người nhà thường đưa bꢁnh nhân đi

“thꢀy cúng” để trị trước khi đưa đến bꢁnh viꢁn,

hoặc sợ ảnh hưởng đến danh tiếng của gia đình

nên che giấu, nhốt người bꢁnh lại. Bên cạnh đó là

thái độ chán nản, bỏ mặc, hắt hủi, những điều đó

đã làm cản trở quá trình chăm sóc và điều trị cho

người bꢁnh, vì thế để viꢁc chăm sóc tại nhà đạt

hiꢁu quả tốt thì thái độ là một trong những yếu

tố quan trọng cꢀn được quan tâm. Trong những

năm gꢀn đây, thái độ được nhiều nhà nghiên cứu

trong và ngoài nước quan tâm trên các chuyên

ngành và đối tượng khác nhau như: tâm lý học, y

tế công cộng, xã hội học, giáo dục học, tuy nhiên

tại Viꢁt Nam hiꢁn nay chúng tôi vẫn chưa tìm

thấy có một nghiên cứu nào về thái độ của người

chăm sóc đối với người bệnh TTPL đang điều trị

tại nhà dưới góc độ tâm lý học. Từ những lý do

trên, trước những đòi hỏi của thực tiễn, chúng tôi

nghiên cứu đề tài Thái độ của người chăm sóc

đối với bệnh nhân tâm thꢀn phân liệt đang điꢁu

trꢂ tại nhà là rất cꢀn thiết.

Mục đích nghiên cứu: Tìm hiểu thái độ của

người chăm sóc đối với bꢁnh nhân tâm thꢀn phân

liꢁt đang điều trị tại nhà và những yếu tố tác động

đến thái độ của họ. Trên cơ sở đó, đề xuất một

số biꢁn pháp nhằm giảm thiểu một số biểu hiꢁn

thái độ tiêu cực của người chăm sóc đối với bꢁnh

nhân tâm thꢀn phân liꢁt đang điều trị tại nhà.

2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

2.1. Đối tượng nghiên cứu: Mức độ và các

mặt biểu hiꢁn thái độ của người chăm sóc đối

với bꢁnh nhân tâm thꢀn phân liꢁt đang điều trị

tại nhà.

2.3. Phương pháp nghiên cứu

2.3.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận:

Tổng quan những nghiên cứu của các tác giả

trong và ngoài nước về vấn đề liên quan đến thái

độ của người chăm sóc đối với bꢁnh nhân TTPL.

Hꢁ thống hóa một số vấn đề lý luận cơ bản. Xác

định biểu hiꢁn, mức độ, tiêu chí đo và yếu tố tác

động đến thái độ được nghiên cứu.

2.3.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Thiết kế nghiên cứu: Xây dựng công cụ nghiên

cứu: thiết kế bảng hỏi, bảng câu hỏi phỏng vấn

sâu, bảng định hướng dành cho quan sát; Điều

tra thử và phân tích độ tin cậy của thang đo; Điều

tra chính thức thái độ của người chăm sóc đối

với bꢁnh nhân tâm thꢀn phân liꢁt đang điều trị tại

nhà, các yếu tố ảnh hưởng đến thái độ; Sử dụng

phꢀn mềm Excel 2007 và SPSS 20.0 để phân tích

và xử lý số liꢁu để kiểm nghiꢁm các giả thuyết.

Tiêu chí đánh giá: Thái độ của người chăm

sóc đối với bꢁnh nhân TTPL được đánh giá theo

mức độ biểu hiꢁn của các mặt nhận thức, xúc

cảm và hành vi bằng cách tính điểm trung bình

của các mặt biểu hiꢁn thái độ ± một độ lꢁch

chuẩn (ĐTB ± 1 Std deviation). Từ đó chúng tôi

chia mức độ của thái độ như sau: Có thái độ tiêu

cực: nằm trong khoảng < ĐTB – 1 ĐLC; Có thái

độ trung lập: trong khoảng ĐTB ± 1 ĐLC; Có

thái độ tích cực: nằm trong khoảng > ĐTB +1

ĐLC.

3. Kết quả nghiên cứu

3.1. Thực trạng thái độ của người chăm

sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt đang

điều trꢆ tại nhà

Bảng 3.1. Thái độ chung của người chăm sóc đối với bệnh nhân TTPL

đang điều trꢆ tại nhà (tính theo %)

STT

Các mặt

ĐTB ĐLC

Tiêu cực

Trung lập

Tích cực

(<ĐTB-ĐLC) (<ĐTB±ĐLC) (>ĐTB+ĐLC)

1

2

3

Nhận thức

Xúc cảm

Hành vi

Chung

2,02

2,71

2,27

2,33

0,36

0,18

0,10

0,15

16

20

22

14

65

69

68

69

19

11

10

17

78 SỐ 09 - THÁNG 11/2015

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Kết quả thu được ở bảng 3.1 cho thấy điểm

Khi xem xét điểm trung bình của từng mặt

trung bình thái độ của người chăm sóc là 2,33 xếp biểu hiꢁn thái độ (biểu đồ 3.1) chúng tôi thấy có

ở mức trung lập; những người chăm sóc có thái sự chênh lꢁch điểm trung bình giữa 3 mặt, khi

độ tiêu cực đối với bꢁnh nhân TTPL chiếm 14% so sánh ĐTB của từng mặt với ĐTB chung cho

; 17% có thái độ tích cực và 69% người chăm sóc thấy biểu hiꢁn của mặt xúc cảm có điểm trung

có thái độ trung lập với bꢁnh nhân, mặc dꢀu tỷ lꢁ bình cao nhất (ĐTB=2,71) xếp ở mức tích cực,

thái độ tiêu cực của công trình chúng tôi (14%) kế đến là mặt hành vi (ĐTB=2,27) xếp ở mức

chênh lꢁnh khá nhiều so với những nghiên cứu trung lập và xếp ở mức tiêu cực là biểu hiꢁn mặt

khác, đơn cử như nghiên cứu của Economou M nhận thức (ĐTB=2,02). Qua đó cho thấy người

có tỷ lꢁ thái độ tiêu cực đến 60,5% [35]. Tuy chăm sóc đã có xúc cảm tích cực với bꢁnh nhân

nhiên, chúng tôi cho rằng kết quả trên là phù hợp mặc dù nhận thức còn hạn chế và hành vi còn

với thực tế ở địa phương, lý giải vì sao đa số chưa phù hợp lắm, kết quả nghiên cứu định tính

người chăm sóc có thái độ trung lập chúng tôi cũng cho thấy người chăm sóc đã dành nhiều

thấy trong nghiên cứu này đa số là cha mẹ, anh tình cảm cho bꢁnh nhân “dù sao nó cũng là con

chị em ruột và không có ai là người được thuê mình, thương nó còn không hết, sao bỏ nó được”

mướn về chăm sóc, vì thế giữa khách thể nghiên và chấp nhận như là một điều không thể chối bỏ

cứu và bꢁnh nhân TTPL có mối quan hꢁ đặc biꢁt được “nó cũng đâu có muốn bꢂ bệnh này đâu”,

hơn so với những nghiên cứu khác và đồng thời nhưng nhận thức vẫn còn hạn chế “khùng cũng

82% khách thể sống ở vùng nông thôn miền Tây là phꢀn số của nó” hay “trời kêu ai nấy dạ”.

Nam Bộ, vì thế sự kết hợp giữa văn hóa truyền Khi đến nhà trực tiếp quan sát, chúng tôi vẫn

thống gia đình người Viꢁt và những đặc điểm ghi nhận người chăm sóc vẫn để bꢁnh nhân hút

tâm lí đáng quý của người miền Tây chất phác, thuốc lá, và chưa dọn dẹp những vật cứng, sắc

hào sảng, trọng tình thân gia đình “một giọt máu nhọn như phụ tùng, vật dụng sửa xe, dao, kéo…

đào hơn ao nước lã” thì dù cho con em mình

Tóm lại mặc dꢀu người chăm sóc đã gặp rất

(bꢁnh nhân TTPL) bị tâm thꢀn đi nữa vẫn không nhiều khó khăn trong quá trình chăm sóc, tuy

đành lòng ghét bỏ được. Thiết nghĩ từ những lẽ nhiên họ vẫn dành khá nhiều tình cảm vì dù sao

đó người chăm sóc đã hình thành thái độ trung đó cũng là người thân của mình, và họ chọn giữ

lập “bỏ thì thương, vương thì tội” đối với người một thái độ trung lập để có nghị lực hơn trong

bꢁnh. Đồng thời nghiên cứu của Maluo Magaru cuộc đồng hành cùng với bꢁnh nhân TTPL chống

(2012) cũng cho thấy 52,5% người chăm sóc đã lại căn bꢁnh mãn tính này.

chấp nhận bꢁnh nhân TTPL là một phꢀn của gia

3.2. Thực trạng thái độ của người chăm

đình mình [39]. Cũng cố thêm cho điều này xin sóc đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt đang

trích dẫn chia sẻ của một người chăm sóc là mẹ điều trꢆ tại nhà biểu hiện qua ba mặt

của bꢁnh nhân bà PTC, 54 tuổi nói rằng: “nó

3.2.1. Mặt nhận thức của người chăm sóc

cũng đâu có muốn bꢂ bệnh này đâu, dù sao nó đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt

cũng là con mình, thương nó còn không hết, sao

bỏ nó được, với lại trời kêu ai nấy dạ chú ơi”.

Biểu hiꢁn mặt nhận thức có 4 nhóm tiêu chí,

nhóm nào có điểm trung bình càng thấp thì biểu

hiꢁn nhận thức càng tiêu cực (bảng 3.2), xét theo

thứ bậc nhóm tiêu chí “những quyꢁn con người

của bệnh nhân TTPL” có điểm trung bình thấp

nhất (ĐTB= 1,89) cho thấy người chăm sóc có

nhận thức chưa đúng về quyền con người của

bꢁnh nhân, đáng quan tâm là trong nhóm tiêu

chí này có vấn đề “làm chứng minh nhân dân và

thẻ bảo hiểm y tế cho người bꢁnh tâm thꢀn”có

điểm trung bình thấp nhất (1,76), bꢁnh TTPL

là một bꢁnh mãn tính, cꢀn điều trị lâu dài, hơn

Biểu đồ 3.1. Điểm trung bình các mặt biểu hiện

thái độ của người CS đối với BN TTPL

SỐ 09 - THÁNG 11/2015 79

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Bảng 3.2. Biểu hiện mặt nhận thức của người chăm sóc đối với bệnh nhân TTPL

STT

Nhóm những vấn đề nhận thức

ĐTB

SD

Thứ bậc

1

2

3

4

Những quan niꢁm của người chăm sóc về bꢁnh nhân TTPL

Những nhận thức chưa đúng, buộc tội bꢁnh nhân TTPL

Những quyền con người của bꢁnh nhân TTPL

Những kiến thức cơ bản trong chăm sóc người bꢁnh TTPL

Điểm trung bình chung mặt nhận thức

2,04

2,12

1,89

2,03

2,02

0,60

0,75

0,57

0,37

0,36

3

4

1

2

nữa đa số những gia đình có người bꢁnh đều thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức

gặp khó khăn về kinh tế, nếu có BHYT sẽ đỡ khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm”, thế cho

tốn kém chi phí điều trị rất nhiều, tuy nhiên nên dù là bꢁnh nhân tâm thꢀn thì chúng ta cũng

khi mua bảo hiểm cho người bꢁnh thì phải có phải đảm bảo cho họ được như hiến pháp quy

CMND, theo số liꢁu được báo Phụ nữ thống kê định, nhất là những người chăm sóc cho bꢁnh

vào tháng 6/2014 tại Bꢁnh viꢁn Tâm thꢀn Đồng nhân lại càng phải nhận thức được điều này: phải

Tháp cho thấy trong 87 bꢁnh nhân TTPL đang đảm bảo nhân quyền cho người bꢁnh mà trước

điều trị đã có đến 11 người không có CMND/thẻ hết là cho người bꢁnh được tôn trọng, được đối

bảo hiểm. Theo Thông tư số 04/1999/TT-BCA xử công bằng, được chăm sóc tại nhà, được phục

ngày 19/4/1999 bꢁnh nhân tâm thꢀn thuộc đối hồi chức năng để tái hòa nhập xã hội.

tượng tạm thời chưa được cấp chứ không phải

Nhóm tiêu chí “những kiến thức cơ bản

là không được cấp, thế nhưng người chăm sóc trong chăm sóc người bệnh TTPL” cũng có

khi đi làm một lꢀn, hai lꢀn không được thì bỏ điểm trung bình khá thấp (ĐTB= 2,03) do trong

luôn không làm nữa. Chính điều đó lại gây rất nghiên cứu của chúng tôi đa số người chăm sóc

nhiều khó khăn về quyền lợi, chế độ, tài chính có trình độ học vấn thấp (42% cấp 1, 39% cấp

cho người bꢁnh và gia đình khi đi khám chữa 2) vì thế kiến thức của người chăm sóc về bꢁnh

bꢁnh. Cũng trong nhóm này có một nhận định TTPL chưa cao, kiến thức mà người chăm sóc có

cũng có điểm trung bình tương đối thấp (1,81) được chủ yếu dựa vào kinh nghiꢁm và trao đổi

đó là viꢁc “tôn trọng và đảm bảo nhân quyền cho giữa những người nuôi bꢁnh với nhau cho nên

người bꢁnh”, chúng tôi thấy phꢀn người dân nói họ khó phát hiꢁn sớm được những triꢁu chứng

chung và người chăm sóc nói riêng thường nghĩ tái phát bꢁnh,chưa biết cách ứng phó đúng khi

rằng bꢁnh nhân tâm thꢀn là người mất năng lực bꢁnh nhân lên cơn kích động như khi bꢁnh nhân

hành vi dân sự, không biết gì, không bênh vực lên cơn thì chỉ biết trói lại và chở vào bꢁnh viꢁn,

nếu có ai đó xúc phạm đến bꢁnh nhân, hoặc đôi một số người còn hay than vãn, tức giận, chửi

khi có những lời lẽ không hay đối với bꢁnh nhân, mắng, la hét bꢁnh nhân. Điều dưỡng LTTĐ 29

vì người chăm sóc không nhận thức được dù bị tuổi cũng cho biết thêm “người nhà hiện nay

bꢁnh tâm thꢀn nhưng họ không bị mất đi quyền phꢀn lớn không đủ kiến thức do không có người

con người, nhân quyền là quyền tự nhiên của con tư vấn, hướng dẫn, tuyên truyꢁn chưa mang lại

người và không bị tước bỏ bởi bất cứ ai và bất cứ hiệu quả, còn mang tính hình thức,thiết nghĩ cái

chính thể nào, theo Chương II Quyꢁn con người mà người nhà cꢀn những thông tin chuyên môn

trong Hiến pháp của nước Cộng hòa Xã hội Chủ từ nhân viên y tế”, chúng tôi sẽ lưu tâm đến điều

nghĩa Viꢁt Nam năm 2013 mà cụ thể là khoản 2 này và có một số đề xuất ở phꢀn sau.

Điều 16 “Không ai bị phân biꢁt đối xử trong đời

Bên cạnh đó người chăm sóc cũng có những

sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội” “quan niệm vꢁ bệnh nhân TTPL” chưa đúng

và điều 20 nêu rõ “Mọi người có quyền bất khả (ĐTB= 2,04), một bộ phận người chăm sóc

xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về vẫn còn quan niꢁm bꢁnh tâm thꢀn phân liꢁt là

sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm; không bị tra do một thế lực nào đó gây ra, viꢁc đưa đi thꢀy

tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình cúng, thꢀy pháp để trị trước cũng không sao, bà

80 SỐ 09 - THÁNG 11/2015

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

LTM 58 tuổi chia sẻ “tui chưa thấy ma quỷ bao

Tóm lại người chăm sóc có biểu hiꢁn mặt

giờ, nhưng mấy người hàng xóm nói coi chừng nhận thức vẫn còn ở mức thấp như nhận thức

con tui bị vong theo (vong hồn người chết theo- chưa đꢀy đủ về những quyền con người của

NNC) nên tui đi thử, có bꢁnh thì vái tứ phương người bꢁnh, vẫn còn những quan niꢁm tâm linh

chứ biết sao”.

trong chăm sóc, kiến thức về chăm sóc cho bꢁnh

Có điểm trung bình cao nhất trong mặt nhận TTPL còn hạn chế do trình độ học vấn chưa cao,

thức là nhóm tiêu chí “nhận thức chưa đúng, bên cạnh đó vẫn còn những nhận thức tương đối

buộc tội bệnh nhân TTPL” (ĐTB= 2,12) cho tích cực về sự hữu ích của người bꢁnh.

thấy người chăm sóc đã có nhận thức tương đối

3.2.2. Mặt xꢇc cảm của người chăm sóc đối

đúng, và phꢀn nào không còn buộc tội bꢁnh nhân với bệnh nhân tâm thần phân liệt

là vô dụng, là đồ bỏ đi như xưa, điều này thể

Trong ba mặt biểu hiꢁn của thái độ chúng

hiꢁn qua nhận định khá tích cực (ĐTB= 2.23) là tôi thấy điểm trung bình của mặt xúc cảm cao

người bꢁnh vẫn còn hữu ích cho gia đình và xã nhất (ĐTB= 2,71) ở mức tích cực so với điểm

hội, hiꢁn nay nếu người bꢁnh đã ổn định cũng trung bình chung của thái độ, điều này cũng

có thể tham gia lao động, làm các viꢁc trong nhà được chúng tôi tạm lý giải ở phꢀn thái độ chung,

chứ không còn thu rút, thụ động như ngày trước, tuy nhiên để hiểu rõ hơn nữa về biểu hiꢁn của

một số bꢁnh nhân còn phụ vợ chở rau bán, phụ mặt này chúng tôi tiến hành đi vào từng nhóm

bán như trường hợp em của chị PXD 40 tuổi, chị biểu hiꢁn của xúc cảm và nhận thấy nhóm những

nói:“nuôi nó còn có lợi hơn thằng con tui nữa, trạng thái cảm xúc khi chăm sóc cho người bꢁnh

sáng nó phụ tui bưng hủ tiếu, rửa chén phà phà có điểm trung bình cao nhất (ĐTB= 2,83) những

(rửa chén nhanh nhẹn như người bình thường - xúc cảm lo lắng xếp thứ 2 (ĐTB= 2,73) và có

NNC) còn thằng con làm biếng nhớt thây” [phụ điểm trung bình thấp nhất là những biểu hiꢁn xúc

lục phỏng vấn].

cảm trong quá trình chăm sóc (ĐTB= 2,56).

Bảng 3.3. Biểu hiện mặt xꢇc cảm của người chăm sóc đối với bệnh nhân TTPL

STT

Nhóm những biểu hiện mặt xꢇc cảm

ĐTB SD

Thứ

bậc

2

3

1

2

3

4

Xúc cảm lo lắng trong quá trình chăm sóc bꢁnh nhân TTPL

Trạng thái cảm xúc của người chăm sóc khi CS cho bꢁnh nhân TTPL 2,83 0,48

Biểu hiꢁn xúc cảm đối với chăm sóc bꢁnh nhân TTPL

Điểm trung bình chung mặt xꢇc cảm

2,73 0,45

2,56 0,72

2,27 0,10

chứng lo âu, trꢀm cảm” [24]. Chính vì thế đôi

khi trong quá trình chăm sóc họ thường hay “cáu

gắt với bꢁnh nhân” (ĐTB= 2,38), “cảm thấy bực

bội và không muốn nghe bꢁnh nhân TTPL nói

chuyꢁn” (ĐTB= 2,42),điều này cũng có thể hiểu

được vì thực tế khi chăm sóc người bꢁnh tại nhà

người chăm sóc đã rất vất vả trong viꢁc hướng

dẩn chỉ bảo bꢁnh nhân làm viꢁc nhẹ trong nhà,

nếu người bꢁnh cứ theo nói liên tục những điều

rất vô lý hoặc những điều không liên quan thì

người chăm sóc làm sao không cáu, sao muốn

nghe,tuy nhiên đây vẫn là biểu hiꢁn chưa tích

cực của người chăm sóc.

Qua bảng 3.3 cho thấy nhóm tiêu chí biểu hiꢁn

xúc cảm của người chăm sóc có điểm trung bình

thấp nhất (ĐTB= 2,56). Trong nhóm tiêu chí này

ĐTB của nhận định “cảm thấy mꢁt mỏi khi phải

chăm sóc cho người bꢁnh tâm thꢀn phân liꢁt”

(ĐTB= 2,24) là thấp nhất, trên thực tế điều này

hoàn toàn có thể hiểu được vì khi chăm sóc cho

những người mắc các bꢁnh nội khoa bình thường

đã cảm thấy rất mꢁt mỏi, đằng này phải chăm sóc

cho người bꢁnh tâm thꢀn, khả năng nhận thức và

hành vi đều hạn chế và đôi khi không kiểm soát

được thì sự mꢁt mỏi đó còn hơn gấp nhiều lꢀn

cả về thể chất lẫn tinh thꢀn, theo báo cáo của tổ

chức tâm thꢀn thế giới “những người chăm sóc

thường xuyên cảm thấy nặng nề, căng thẳng, mꢁt

mỏi, một số trường hợp còn xuất hiꢁn các triꢁu

Nhóm xúc cảm lo lắng có điểm trung bình

(ĐTB= 2,73) thấp thứ 2 trong 3 nhóm biểu hiꢁn

mặt xúc cảm.Trong nhóm này điều mà người

SỐ 09 - THÁNG 11/2015 81

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

con mình hồi nào tới giờ bình thường tự nhiên

giờ nó phát lên bꢁnh vậy, nếu không giờ này nó

có vợ con đàng hoàng hết rồi”, với lời chia sẻ

này chúng tôi chợt nhận ra rằng, các trạng thái

cảm xúc của người chăm sóc không chỉ do người

bꢁnhtrực tiếp gây ra như kích động hay gây nguy

hiểm mà cũng có thể làdo chính người chăm sóc

đã dành quá nhiều tình cảm cho người bꢁnh.

Khi hỏi về cảm giác căng thẳng khi chăm sóc

người bꢁnh. Ông TVT 64 tuổi cha bꢁnh nhân cho

biết:“có gì đâu căng thẳng, tui thấy cũng bình

thường khi nó khỏe nó y như mình chỉ khi nó

lên cơn mới thấy sợ”, các trạng thái cảm xúc khi

chăm sóc cho người bꢁnh mang tính nhất thời, có

thể thay đổi tùy vào nhiều tình huống khác nhau.

Tóm lại mặc dù điểm trung bình mặt xúc cảm

của người chăm sóc cao nhất so với hai mặt còn

lại, tuy nhiên khi đi sâu phân tích chúng tôi thấy

người chăm sóc vẫn có những biểu hiꢁn xúc cảm

tiêu cực như cảm thấy mꢁt mỏi, một số thì cáu

gắt, bực bội không muốn nói chuyꢁn với bꢁnh

nhân, lo lắng người bꢁnh sẽ tái phát và tấn công

bất ngờ, hay cảm thấy buồn và lo về kinh tế gia

đình sẽ ngày càng khó khăn.

chăm sóc lo lắng nhất là “bị người bꢁnh tấn công

và gây nguy hiểm đến tính mạng bất cứ lúc nào”

(ĐTB= 2,40) do bꢁnh nhân lên cơn bất ngờ,

nhưng điều này cũng có thể hạn chế được nếu

người chăm sóc cho bꢁnh nhân uống thuốc đều

đặn đúng giờ và đừng cho bꢁnh nhân tự uống vì

bꢁnh nhân sẽ giấu thuốc. Điều thứ hai mà họ vẫn

canh cánh trong lòng không yên khi phải chăm

sóc suốt đời cho bꢁnh nhân. Mẹ bꢁnh nhân cô

TTMT 60 tuổi chia sẻ: “tui có sống đời để lo cho

nó được đâu, lỡ mai mãn phꢀn ai lo cho nó”, một

số người chăm sóc khác thì không biết bꢁnh của

con, của chồng mình có hết không, uống thuốc

hoài tiền đâu mà lo (2,62), tuy nhiên người chăm

sóc đã không lo khi chăm sóc lâu ngày sẽ bị bꢁnh

tâm thꢀn, vì họ biết bꢁnh này không lây.

Nhìn chung người chăm sóc có trạng thái

cảm xúc khá tích cực trong quá trình chăm sóc

(ĐTB= 2,83), sở dĩ người chăm sóc có trạng thái

cảm xúc tích cực như thế là vì đối với những

người chăm sóc trong nghiên cứu này dù người

thân của họ có bꢁnh tâm thꢀn thì vẫn “thương

nó còn không hết, sao bỏ nó được”. Bên cạnh

sự thương yêu đó người chăm sóc vẫn còn một

chút buồn. Cô NTP 63 tuổi mẹ của bꢁnh nhân

nói“ buồn chứ sao không, nhìn thấy nó tui buồn,

3.2.3. Mặt hành vi của người chăm sóc đối

với bệnh nhân tâm thần phân liệt

Bảng 3.5. Biểu hiện mặt hành vi

trong quá trình chăm sóc bệnh nhân TTPL

STT

Nhóm những vấn đề hành vi

ĐTB

SD Thứ

bậc

1

2

3

4

Những hành vi sẵn sàng giúp bꢁnh nhân trong các hoạt động hàng

ngày để tái hòa nhập

Những hành vi ứng xử phù hợp trong quá trình chăm sóc

Những hành vi ứng xử không phù hợp trong quá trình chăm sóc

Điểm trung bình chung mặt hành vi

2,70 0,31

2,18 0,13

1,94 0,27

2,27 0,10

1

2

3

Kết quả cho thấy điểm trung bình chung biểu

hiꢁn mặt hành vi là 2,27 ở mức trung lập so với

điểm trung bình chung thái độ. Chúng tôi xem xét

biểu hiꢁn mặt hành vi của thái độ trên các nhóm

biểu hiꢁn hành vi như: giúp bꢁnh nhân trong

các hoạt động hàng ngày để tái hòa nhập xã hội,

hành vi ứng xử phù hợp và hành vi ứng xử không

phù hợp trong quá trình chăm sóc cho bꢁnh nhân

tâm thꢀn phân liꢁt. Trong các nhóm tiêu chí,

nhóm các hành vi giúp đỡ bꢁnh nhân trong các

hoạt động hàng ngày có điểm trung bình cao

nhất 2,70 cụ thể là người chăm sóc đã biết trò

chuyꢁn với bꢁnh nhân hàng ngày, cho bꢁnh nhân

xem tivi, đọc sách báo, tạo cho bꢁnh nhân những

thói quen hàng ngày để bꢁnh nhân có thể tập làm

theo, điều này khá quan trọng trong viꢁc phục

hồi chức năng cho người bꢁnh tâm thꢀn, hơn thế

nữa nhóm điểm trung bình của các hành vi ứng

xử phù hợp với bꢁnh nhân (ĐTB= 2,18) cũng cao

hơn so với những hành vi không phù hợp (ĐTB=

2,18), người chăm sóc đã giúp bꢁnh nhân vꢁ sinh

hàng ngày, cho người bꢁnh uống thuốc đúng giờ

82 SỐ 09 - THÁNG 11/2015

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

không lẽ bây giờ tui sửa xe mà kêu tui giấu hết

đồ nghꢁ rồi mỗi lꢀn sửa chạy đi kiếm sao”. Tiếp

theo những hành vi không phù hợp đó chúng tôi

thấy người chăm sóc còn tranh cãi với bꢁnh nhân

(ĐTB= 1,09) hoặc la hét, than vãn, kể khổ trước

mặt bꢁnh nhân (ĐTB= 1,37), hoặc vì làm kinh

tế hay bận rộn mà bỏ mặc không quan tâm đến

bꢁnh nhân (ĐTB= 1,52).

Tóm lại người chăm sóc cũng đã có những

biểu hiꢁn mặt hành vi tương đối phù hợp khi

chăm sóc tuy nhiên cũng còn 1 số trường hợp

có những ứng xử chưa phù hợp do nhiều yếu tố

trong đó có do tâm linh, do thực tế tình trạng của

người bꢁnh và hoàn cảnh của từng gia đình nên

họ có cách biểu hiꢁn hành vi cũng khác nhau,

nhưng xét tổng thể thì người chăm sóc đã có

những biểu hiꢁn hành vi tương đối phù hợp với

người bꢁnh

và kiểm tra viꢁc giấu thuốc của bꢁnh nhân, khi

bꢁnh nhân tái phát đưa ngay vào bꢁnh viꢁn, tạo

công viꢁc nhẹ nhàng cho bꢁnh nhân làm như rửa

chén, quét nhà, khen ngợi bꢁnh nhân nếu bꢁnh

nhân làm được những công viꢁc đơn giản. Tuy

nhiên bên cạnh đó một số người chăm sóc còn

để bꢁnh nhân hút thuốc (ĐTB= 1,54) hay chưa

dọn dẹp các vật sắc nhọn khỏi bꢁnh nhân (ĐTB=

1,06), để rõ hơn thực trạng vì sao người chăm

sóc vẫn chưa sẵn sàng ngăn cản người bꢁnh hút

thuốc chúng tôi sử dụng kết quả định tính để lý

giải điều này. Người chăm sóc NTP, 63 tuổi cho

biết: “tui biết là cho nó hút thuốc là nó lâu hết

bệnh, nhưng mà không cho nó hút là nó quậy

lên chꢂu không nổi, nên kệ”. Điều đó chúng tôi

không mấy ngạc nhiên vì tại cơ quan công tác và

tham quan một số bꢁnh viꢁn tâm thꢀn tỉnh bạn

chúng tôi vẫn bắt gặp bꢁnh nhân xin tiền để lén

mua thuốc lá, một số thân nhân bꢁnh nhân còn

giấu thuốc lá đem vào mặc dꢀu nhân viên y tế

đã nhắc nhở nhiều lꢀn. Bên cạnh đó khi đi quan

sát thực tế chúng tôi cũng thấy người chăm sóc

vẫn có hành vi không phù hợp như vẫn để bꢁnh

nhân tiếp xúc với những vật cứng, sắc nhọn như

phụ tùng, vật dụng sửa xe, dao, kéo; đáng quan

ngại hơn là người chăm sóc thậm chí kêu bꢁnh

nhân lấy dùm vật dụng sửa xe khi đang bận, kêu

lấy bình thủy rót châm trà, khi được hỏi thì anh

ĐVL 26 tuổi người chăm sóc cho biết “trời đất

3.2.4. Tương quan giữa các mặt biểu hiện

thái độ của người chăm sóc đối với bệnh nhân

tâm thần phân liệt

Khi xem xét hꢁ số tương quan giữa ba mặt

biểu hiꢁn của thái độ của người chăm sóc đối với

bꢁnh nhân tâm thꢀn phân liꢁt ở bảng 3.2 chúng

tôi thấy không có mối tương quan giữa mặt nhận

thức và mặt hành vi. Tuy nhiên hai mặt nhân thức

và mặt hành vi đều có tương quan tỷ lꢁ thuận có

ý nghĩa thống kê với mặt xúc cảm.

Bảng 3.6. Tương quan giữa các mặt biểu hiện thái độ của người chăm sóc

đối với bệnh nhân tâm thần phân liệt

STT Nhóm những vấn đề hành vi Nhận thức Xꢇc cảm Hành vi

1

2

3

Nhận thức

Xúc cảm

Hành vi

1

0,260**

1

0,228*

0,260**

0,228*

1

Ghi chú: Các ô trống thể hiện không có sự tương quan; * khi p<0,05; **khi p<0,01

Cụ thể hꢁ số tương quan giữa cặp biến số mức tương đối thấp, và thấp hơn so với cặp biến

nhận thức và xúc cảm r=0,260** cho biết hai số mặt nhận thức và mặt xúc cảm. Cho thấy nếu

mặt này có sự tương quan nhưng vẫn ở mức vừa điểm trung bình mặt xúc cảm của người chăm

phải. Điều này có thể lý giải nếu điểm trung bình sóc cho bꢁnh nhân TTPL thay đổi thì điểm trung

mặt nhận thức của người chăm sóc cho bꢁnh bình mặt hành vi của họ cũng thay đổi tương ứng.

nhân TTPL thay đổi thì điểm trung bình mặt xúc Trong nghiên cứu này chúng tôi không thấy có

cảm của họ cũng thay đổi tương ứng, hoặc cùng sự tương quan giữa mặt nhận thức và mặt hành

tăng hoặc cùng giảm. Tương tự như vậy hꢁ số vi, giải thích điều này chúng tôi cho rằng mối

tương quan giữa cặp biến số giữa mặt xúc cảm quan hꢁ giữa các mặt biểu hiꢁn của thái độ khá

với mặt hành vi r=0,228* vẫn có sự tương quan ở phức tạp, chịu tác động từ nhiều yếu tố. Nhận

SỐ 09 - THÁNG 11/2015 83

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

tâm thꢀn phân liꢁt vì hiꢁn nay các tuyên truyền

của chúng ta chưa mang lại hiꢁu quả, còn mang

tính hình thức. Tuyên truyền muốn thu hút và có

dấu ấn sâu đậm cꢀn phải đꢀu tư về nhân lực và

kinh tế để có những chiến lược tiếp cận, tuyên

truyền, giúp đỡ, chăm sóc sớm cho người bꢁnh

tâm thꢀn, nhất là những bꢁnh nhân mới mắc còn

khả năng hồi phục cao.

Thứ hai: là nhân viên y tế cꢀn cung cấp thông

tin và kiến thức về bꢁnh cho người nhà, nâng

đỡ và động viên tinh thꢀn cho người chăm sóc

để người chăm sóc xem bꢁnh nhân như những

người bꢁnh khác, không khinh thường, xa lánh

người bꢁnh.

Thứ ba: các cấp chính quyền và Nhà nước

cꢀn đưa ra những chính sách, những dự án hỗ trợ

giúp đỡ cho người bꢁnh tâm thꢀn nhất là chính

sách dành cho bꢁnh nhân và người chăm sóc tại

nhà, các dự án hỗ trợ cho nhân viên y tế ngành

tâm thꢀn để chương trình tâm thꢀn cộng đồng

ngày càng phát triển.

thức tốt đôi khi không đồng nghĩa với viꢁc sẽ có

biểu hiꢁn hành vi tích cực.

4. Kết luận và kiến nghꢆ

Kết luận

Đa số người chăm sóc đã có cái nhìn “thoáng”

hơn đối với bꢁnh nhân tâm thꢀn phân liꢁt khi

chăm sóc tại nhà cụ thể 14% người chăm sóc có

thái độ tiêu cực đối với bꢁnh nhân TTPL, 17% có

thái độ tích cực và 69% người chăm sóc có thái

độ trung lập. Trong ba mặt biểu hiꢁn đó điểm

trung bình của mặt cảm xúc là cao nhất và có

tương quan có ý nghĩa thống kê với hai mặt nhận

thức và hành vi. Có nhiều yếu tố tác động đến

thái độ của người chăm sóc như học vấn, trãi

nghiꢁm chăm sóc, hình thức chăm sóc và nhu

cꢀu của người chăm sóc, trong đó nhu cꢀu của

người chăm sóc có tác động nhiều nhất.

Kiến nghꢆ

Thứ nhất: đẩy mạnh công tác tryền thông để

nâng cao nhận thức cho người chăm sóc về bꢁnh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt

[1] Lâm Xuân Điền, Lâm Hiếu Minh (2011), Sức khỏe tâm thꢀn, Trường Đại học Văn Hiến, Tài

liꢁu lưu hành nội bộ.

[2] Vũ Dũng (2004), “Thái độ và hành vi của người dân đối với môi trường”, Tạp chí Tâm lý học,

Số 2/2004, tr.12-16.

[3] Phạm Minh Hạc (chủ biên, 1997), Tâm lý học, NXB Giáo dục, Hà Nội.

[4] Đỗ Thị Thanh Hà (2013), Thái độ kì thꢂ của cộng đồng dân cư đối với người nhiễm HIV/AIDS,

Luận án Tiến sĩ Tâm lý học, Học viꢁn Khoa học Xã hội Viꢁt Nam.

[5] Đinh Quốc Khánh, Trꢀn Hữu Bình, Nguyễn Thanh Hương (2011), “Kiến thức - thái độ - thực

hành của người chăm sóc chính người bꢁnh tâm thꢀn phân liꢁt tại nhà và một số yếu tố liên quan

ở huyꢁn Bình Xuyên,Vĩnh Phúc, năm 2010”, Tạp chí Y tế Công Cộng, số 21, 10-2011.

[6] Huỳnh Văn Sơn, Lê Thị Hân (chủ biên, 2013), Giáo trình Tâm lý học đại cương, NXB Đại học

Sư phạm TP.HCM, TP.HCM.

[7] Ngô Ngọc Tản, Nguyễn Văn Ngân, Nguyễn Sinh Phúc (2007), Tâm thꢀn học và Tâm lý Y học,

NXB Quân đội nhân dân, Hà Nội.

[8] Dương Thiꢁu Tống (2005), Phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục tâm lý, NXB Khoa học

Xã hội, TP.HCM.

[9] Nguyễn Minh Tuấn (2004), Các rối loạn tâm thꢀn: Chẩn đoán & điꢁu trꢂ, NXB Y học, Hà Nội.

84 SỐ 09 - THÁNG 11/2015

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

[10] Đào Trꢀn Thái và cộng sự (2005), Tâm thꢀn học, NXB Y học, TP.HCM.

[11] Nguyễn Văn Thọ (2011), Giáo trình Tâm lý bệnh học, Trường Đại học Văn Hiến, Tài liꢁu lưu

hành nội bộ.

Tiếng Anh

[12] Allport, G.W, Attitudes. In C.Murchison (Ed.) (1935), A Handbook of Social Psychology,

Worcester, Mass.: Clark University Press.

[13] Aronson, E., Willson, T.D, Akert, R.M (1999), Social Psychology, Longman.

[14] Argyriou, Andreas A (2011): “Quality of Life and Emotional Burden of Primary Caregivers:

A Case-control Study of Multiple Sclerosis Patients in Greece”, Quality of Life Research 20.10

p1663-1668.

[15] Economou M, Richardson C, Gramandani C, StalikasA, Stefanis C (2009), “Knowledge about

schizophrenia and attitudes towards people with schizophrenia in Greece”, International Jour-

nal of Social Psychiatry, 2009 Jul; 55(4): p361-71.

[16] Fillmore, H. Sanford (1965), Psychology: A Scientiﬁc Study of Man, Wadsworth Publishing

Company.

[17] Kee-Lee Chou, Ki-Yan Mak, Po-Kin Chung, David Chan, Kimmy Ho (1996), “Attitudes To-

wards Mental Patients in Hong Kong”, International Journal of Social Psychiatry 42: p213-219.

[18] M Shinde, A Desai, S Pawar (2012), “Knowledge, Attitudes and Practices among Caregivers

of Patients with Schizophrenia in Western Maharashtra”, International Journal of Science and

Research Volume 3 Issue 5, May.

[19] Magaru M. (2012), “Knowledge, Attitudes And Practices Of Caregivers of Patients With

Schizophrenia In Port Moresby, Papua New Guinea”, Paciﬁc Journal of Medical Sciences:

Vol.10, No.1, June 2012.

[20] Markku Ojanen (1992), “Attitudes Towards Mental Patients”, International Journal of Social

Psychiatry 38: p120-130.

[21] Nazan Aydin(2003), “Attitudes of Hospital Staff Toward Mentally Ill Patients in a Teaching

Hospital, Turkey”, International Journal of Social Psychiatry, March 2003 49: p17-26.

[22] Oskamp. S, Attitudes and Opinions, Prentice-Hall, INC. Englewood Cliffs, New Jersey 07632,

1997.

[23] World Federation for Mental Health (2014), Caregiving and Mental Illness, Occoquan, VA

22125 USA.

[24] World Federation for Mental Health (2014), Living with Schizophrenia, Occoquan, VA 22125

USA.

SỐ 09 - THÁNG 11/2015 85