Tài liệu Hướng dẫn thực hành chăm sóc sức khỏe cộng đồng
for every child
VIET NAM
BỘ LAO ĐỘNG THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI
TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH
(Dành cho cán bộ xã hội cấp cơ sở)
CHĂM SÓC SỨC KHỎE
CỘNG ĐỒNG
Hà Nội, 2017
BÀI 1: CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG: KHÁI NIỆM CƠ BẢN,
MỤC TIÊU VÀ PHẠM VI HOẠT ĐỘNG .................................................................................4
1.1 Khái niệm hai trong một: Con người sinh học và con người xã hội....................................................4
1.2 Vai trò và phạm vi hoạt động của nhân viên công tác xã hội tuyến xã phường ...........................5
1.2.1 Vai trò của nhân viên công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng ...................7
1.2.2 Đối tượng và phạm vi hoạt động của nhân viên công tác xã hội
tuyến xã phường .....................................................................................................................................8
1.3 Các vấn đề sức khỏe cộng động ưu tiên trong giai đoạn 2012-2020 ................................................9
BÀI 2: CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG THỰC HÀNH CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG ............ 14
2.1 Khái niệm về sức khỏe cộng đồng và các yếu tố liên quan ............................................................... 14
2.1.1 Sự biểu hiện trạng thái sức khỏe của một cộng đồng cụ thể.............................................. 14
2.2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng ..................................................................... 15
2.2 Quy trình thúc đẩy và chăm sóc sức khỏe cộng đồng ......................................................................... 16
2.2.1 Xác định vấn đề của sức khỏe cộng đồng .................................................................................. 16
2.2.2 Lập kế hoạch can thiệp giải quyết vấn đề sức khỏe cộng đồng ........................................ 18
2.2.3 Các phương pháp giải quyết vấn đề sức khỏe cộng đồng ................................................... 19
BÀI 3. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VÀ BỆNH THƯỜNG GẶP TRONG CỘNG ĐỒNG................................... 36
3.1. Vấn đề dinh dưỡng và giáo dục về dinh dưỡng cho cộng đồng ...................................................... 36
3.1.1 Protid......................................................................................................................................................... 36
3.1.2 Lipid........................................................................................................................................................... 37
3.1.3 Glucid........................................................................................................................................................ 37
3.1.4 Vitamin ..................................................................................................................................................... 37
3.1.5 Chất khoáng........................................................................................................................................... 38
3.1.6 Chất xơ ..................................................................................................................................................... 38
3.1.7 Nước.......................................................................................................................................................... 38
2
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
MỤC LỤC
3.2. Vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm............................................................................................................... 39
3.2.1 Những nguyên nhân dẫn đến mất an toàn vệ sinh thực phẩm.......................................... 39
3.2.2 Một số hướng dẫn vệ sinh an toàn thực phẩm ......................................................................... 40
3.2.3 Phòng, chống ngộ độc thức ăn ...................................................................................................... 40
3.3 Vấn đề ô nhiễm môi trường với sức khoẻ của cộng đồng .................................................................. 42
3.3.1 Vấn đề ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường
tới sức khỏe của cộng đồng ............................................................................................................. 42
3.3.2 Một số biện pháp phòng chống ô nhiễm môi trường không khí ...................................... 43
3.3.2 Biện pháp bảo vệ môi trường nước .............................................................................................. 43
3.3.3 Biện pháp chủ yếu bảo vệ môi trường đất ................................................................................. 43
3.4 Vấn đề tai nạn thương tích và phòng, chống tai nạn thương tích ................................................... 44
3.4.1 Tai nạn thương tích trong cộng đồng........................................................................................... 44
3.4.2 Các biện pháp phòng ngừa tai nạn thương tích....................................................................... 45
3.5 Một số bệnh dễ lây nhiễm trong cộng đồng và cách phòng chống............................................... 45
3.5.1 Bệnh lỵ trực khuẩn............................................................................................................................... 45
3.5.2 Bệnh dịch tả............................................................................................................................................ 46
3.5.3 Bệnh quai bị............................................................................................................................................ 47
3.5.4 Bệnh thuỷ đậu ...................................................................................................................................... 48
3.5.5 Bệnh Rubella .......................................................................................................................................... 49
3.5.6 Bệnh cúm, cúm H5N1 và hội chứng hô hấp cấp tính (SARS)................................................ 49
3.5.7 Bệnh sốt rét ........................................................................................................................................... 52
3.5.8 Bệnh viêm gan virus............................................................................................................................ 53
3.5.9 Bệnh sốt nhiễm virus dengue ......................................................................................................... 55
3.5.10 Bệnh uốn ván.......................................................................................................................................... 56
3.5.11 Bệnh dịch hạch....................................................................................................................................... 57
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................................................ 59
3
CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG
CHĂM SÓC SỨC KHỎE
CỘNG ĐỒNG: KHÁI NIỆM
CƠ BẢN, MỤC TIÊU VÀ
PHẠM VI HOẠT ĐỘNG
Nhân viên công tác xã hội cần phải biết được vai trò, mục tiêu và phạm vi hoạt động của mình
trong công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nếu vai trò của ngành y tế chủ yếu chăm sóc “con
người sinh học”thì nhân viên công tác xã hội nói chung và tại tuyến cộng đồng nói riêng tập trung
vào nâng cao năng lực, hỗ trợ và chăm sóc “con người xã hội”.
1.1 Khái niệm hai trong một: Con người sinh học và con người xã hội
Trong mỗi con người chúng ta, thực chất bao gồm“con người tự nhiên”và“con người xã hội”. Nếu
con người tự nhiên là “có giới hạn”, “tĩnh”, “trực thị”, “thực thể” thì con người xã hội lại rất “phong
phú”,“động”“ hư ảnh”“ phần hồn”... tạo nên nét riêng-chung. Sự tồn tại của mỗi chúng ta luôn bao
gồm sự vận động của“hai con người”này, thông qua các chức năng sống sinh học-xã hội.
Trần Tuấn – Vai trò công tác xã hội trong chăm sóc y tế, 2010
- Con người sinh học
Con người sinh học, hay còn gọi là con người tự nhiên, được thể hiện thông qua các chức năng sinh
học như: Thở, ăn, uống, ngủ, vận động, tiêu hóa, bài tiết, chống nhiễm trùng, giải độc và tình dục.
4
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
- Con người xã hội
Con người xã hội chính là con người sinh học được đặt trong bối cảnh chịu sự tác động của các yếu
tố xã hội bao gồm các yếu tố như suy nghĩ, cảm xúc, quan hệ xã hội, ý chí, niềm tin. Trong các mối
quan hệ xã hội như quan hệ giai cấp, dân tộc, thời đại, quan hệ chính trị, quan hệ cá nhân, gia đình,
bạn bè, đồng nghiệp,... con người bộc lộ toàn bộ bản chất xã hội. Con người xã hội giúp phân biệt
con người với xã hội và thế giới động vật. Con người sinh học có sự tương đồng theo màu da, lứa
tuổi, dân tộc…, còn con người xã hội tạo nên sự riêng biệt, phong phú và đa dạng của mỗi cá nhân.
- Vì sao phải phân biệt giữa con người xã hội và con người sinh học?
Để có thể chăm sóc sức khỏe một cách toàn diện và hiệu quả, không thể tách rời con người sinh
học ra khỏi môi trường sống, chính là môi trường xã hội. Sức khỏe của con người bao gồm sức
khỏe của con người sinh học và con người xã hội. Do đó, cần phải biệt rõ giữa con người sinh học
và con người xã hội để giúp người nhân viên công tác xã hội xác định vai trò trong công tác chăm
sóc sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, trong quá trình chăm sóc đây là hai khía cạnh không thể tách
rời vì chỉ khi con người có đủ sức khoẻ của con người sinh học và cả con người xã hội thì con người
mới được coi là khoẻ mạnh.
1.2 Vai trò và phạm vi hoạt động của nhân viên công tác xã hội tuyến xã phường
- Thảo luận: Sự giống và khác nhau giữa đối tượng phục vụ của công tác xã hội (CTXH) so với đối
tượng phục vụ của các nhân viên y tế.
Nếu làm việc với “con người tự nhiên” phần “khoa học” là chủ đạo, thì với “con người xã hội”
những phán quyết đưa ra lấy tình thương, sự cảm thông, đạo lý.., làm nền tảng hành động.
Trần Tuấn – Vai trò công tác xã hội trong chăm sóc y tế, 2010
- Vai trò của cán bộ y tế tuyến xã phường
Như đã đề cập ở nội dung phần trước về khái niệm con người sinh học và con người xã hội, việc
chăm sóc sức khỏe trong thực tế đòi hỏi phương pháp, kỹ thuật khác nhau khi giải quyết những
vấn đề liên quan đến phần sức khỏe phản ánh hoạt động của“mỗi con người”này trong chúng ta.
Và do vậy, để giải quyết tốt công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân thực ra xã hội cần đến nhiều loại
người có kiến thức, kỹ năng, đặc thù, hay nói khác đi, cần đến nhiều loại hình nghề nghiệp tham
gia cùng chăm sóc sức khỏe.
Trong đó, có người làm công tác xã hội.
Trong chăm sóc sức khỏe ở tuyến cơ sở, nhân viên y tế thường được thường phải đảm trách tất cả
các nội dung liên quan đến phòng bệnh, khám bệnh, chẩn đoán, điều trị, và phục hồi chức năng
người bệnh. Nhưng thực tế, công tác phòng và điều trị bệnh không thể chỉ do nhân viên y tế thực
hiện. Phần việc mà cán bộ y tế tuyến xã phường làm chủ yếu chỉ xoay quanh chăm sóc “con người
sinh học”, nhằm đảm bảo cho sự vận hành các chức năng sống cơ bản (thở, ăn, uống, ngủ, vận
động, tiêu hóa, bài tiết, chống nhiễm trùng, giải độc và tình dục), bao gồm các hoạt động chính
như sau:
5
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
+ Khám chữa bệnh: Sơ cứu, cấp cứu ban đầu, khám chữa các bệnh thông thường;
+ Hoạt động dự phòng: Thực hiện chương trình tiêm chủng mở rộng, dinh dưỡng, phòng chống
dịch bệnh theo mùa, vệ sinh an toàn thực phẩm, …;
+ Phòng chống các bệnh xã hội: Triển khai hoạt động của chương trình mục tiêu quốc gia cho
các bệnh HIV/AIDS, chăm sóc sức khỏe tâm trí cộng đồng, ...;
+ Chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em;
+ Truyền thông giáo dục về sức khỏe cộng đồng.
Vai trò của nhân viên công tác xã hội trong lĩnh vực y tế
Khác với cán bộ y tế, vai trò của nhân viên công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe người dân ở
tuyến cơ sở hướng đến nâng cao khả năng chăm sóc, hỗ trợ và phục hồi “con người xã hội” thông
qua các trợ giúp xã hội, can thiệp vào môi trường sống và hướng dẫn sử dụng các phương pháp
chăm sóc sức khỏe không dùng thuốc.
Nếu giải phẫu, mô học, hóa sinh, vi sinh, chẩn đoán hình ảnh, nội, ngoại, sản nhi, đông y, vệ
sinh dịch tễ, tai mũi họng răng hàm mặt…là chủ đạo trong đào tạo người nhân viên y tế có kiến
thức và kỹ năng chẩn đoán, điều trị, tiên lượng diễn biến bệnh với“con người tự nhiên”, thì tâm
lý học, xã hội học, nhân chủng học, lý thuyết phát triển (cá nhân/gia đình/cộng đồng), luật học,
đạo đức học, tâm thần học, y tế công cộng, tâm lý lâm sàng… lại là chủ đạo trong cung cấp
kiến thức, kỹ năng, thái độ cho người nhân viên đương đầu với chăm sóc “con người xã hội” ở
bệnh nhân.
Trần Tuấn – Vai trò công tác xã hội trong chăm sóc y tế, 2010
Nhân viên công tác xã hội trong lĩnh vực y tế chủ yếu làm việc tại các cơ sở y tế và tại cộng đồng
nhằm hỗ trợ các vấn đề liên quan đến tâm lý xã hội để duy trì sức khỏe tốt cho người bệnh và
cộng đồng và giúp cho thân chủ tiếp cận được các dịch vụ chăm sóc y tế. Vai trò của nhân viên
CTXH cũng khác nhau giữa cơ sở điều trị và tại cộng đồng. Nếu tại cơ sở điều trị, vai trò của nhân
viên công tác xã hội chủ yếu hướng đến đảm bảo đầy đủ các nhu cầu của người bệnh và hỗ trợ
người bệnh, gia đình thực hiện kế hoạch điều trị và rời khỏi cơ sở điều trị theo kế hoạch. Còn tại
cộng đồng, vai trò của nhân viên CTXH hướng đến dự phòng bệnh tật, đảm bảo sức khỏe tốt cho
cộng đồng.
Tại các cơ sở điều trị, nhân viên công tác xã hội tham gia vào các giai đoạn điều trị từ đón tiếp người
bệnh, chẩn đoán, lên kế hoạch điều trị, thực hiện điều trị và hỗ trợ người bệnh và gia đình trở về
cộng đồng. Vì thế, vai trò này đòi hỏi người cán bộ cần có khả năng làm việc với nhóm điều trị từ
nhiều chuyên môn khác nhau, những người trực tiếp tham gia vào chăm sóc người bệnh. Nhân
viên CTXH chủ yếu tập trung vào các hỗ trợ tâm lý xã hội, bao gồm:
+ Đánh giá chức năng tâm lý xã hội của người bệnh và gia đình để có can thiệp nếu cần thiết;
+ Kết nối người bệnh và gia đình đến các dịch vụ cần thiết như dịch vụ hỗ trợ tài chính, nhà ở,
giáo dục, …;
6
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
+ Cung cấp các thông tin liên quan đến quá trình điều trị bệnh cho bệnh nhân và gia đình;
+ Tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe của người bệnh (yếu tố cá nhân, gia đình, môi
trường và cộng đồng) để hỗ trợ người bệnh giảm thiểu các yếu tố bất lợi và tăng cường các
yếu tố tích cực;
+ Hỗ trợ người bệnh và gia đình hoàn thành các thủ tục y tế cần thiết trong quá trình nhập viện,
điều trị, ra viện và chăm sóc sau khi ra viện.
Tại cộng đồng, vai trò của nhân viên CTXH thay đổi theo hướng dự phòng bệnh và phòng tránh
tái phát. Lúc này nhân viên CTXH có nhiệm vụ hỗ trợ người bệnh trong các mảng hoạt động sau:
+ Hỗ trợ sàng lọc các bệnh thường gặp (bệnh thực thể và rối nhiễu tâm trí) tại cộng đồng, đặc
biệt là nhóm nguy cơ cao;
+ Tìm hiểu và xác định các yếu tố nguy cơ, yếu tố tích cực ảnh hưởng đến sức khỏe của nhóm/
cộng đồng;
+ Huy động nguồn lực trong và ngoài cộng đồng để giải quyết các vấn đề sức khỏe cộng đồng;
+ Theo dõi, đánh giá kế hoạch can thiệp và nhân rộng các điển hình tích cực trong cộng đồng;
+ Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, phổ biến thông tin phòng, chống bệnh tật, lạm dụng,
ngược đãi, buôn bán người, chăm sóc sức khoẻ, phòng chống HIV/AIDs, nghiện ma tuý, mại
dâm, tránh kỳ thị, phân biệt đối xử với những đối tượng yếu thế trong cộng đồng.
1.2.1 Vai trò của nhân viên công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng
Để thực hiện các trách nhiệm nêu phần trên, thực tế vai trò của nhân viên công tác xã hội trong
chăm sóc sức khỏe cộng đồng cũng hết sức đa dạng như đánh giá, thúc đẩy, hòa giải, vận động,
tư vấn, tổ chức, trị liệu, lập kế hoạch, giám sát, nghiên cứu… Nhân viên CTXH được ví như“cầu nối”
giữa cộng đồng và các dịch vụ y tế xã hội nhằm hướng đến một sức khỏe thực thể và sức khỏe tâm
trí khỏe mạnh. Thông qua quá trình hợp tác với các nhóm chuyên gia từ nhiều chuyên ngành khác
nhau, nhân viên công tác xã hội chủ yếu tập trung vào can thiệp sớm, dự phòng và thúc đẩy sức
khỏe cộng đồng. Đây chính là các yếu tố chính trong chăm sóc sức khỏe ban đầu. Trong tài liệu này,
chúng tôi chỉ nêu các vai trò chính của nhân viên công tác xã hội tuyến xã phường:
+ Đánh giá: Nhân viên công tác xã hội triển khai các đánh giá sàng lọc sức khỏe của nhóm/
cộng đồng thông qua các bộ công cụ được thiết kế dành cho cộng đồng. Quá trình sàng
lọc cần được tiến hành thường kỳ nhằm phát hiện sớm các vấn đề sức khỏe của cộng đồng.
Ngoài ra, vai trò đánh giá còn hỗ trợ cho quá trình tìm hiểu và xác định các yếu tố liên quan
đến sức khỏe cộng đồng nhằm phục vụ cho quá trình lên kế hoạch giải quyết các vấn đề sức
khỏe cộng đồng.
+ Vận động: Trên cơ sở đại diện cho sức khỏe của cộng đồng, nhân viên công tác xã hội vận động
cho quyền lợi, lợi ích của cộng đồng. Ví dụ như vận động các ưu đãi chế độ hàng tháng, hỗ trợ
chăm sóc, công việc dành cho gia đình có người bệnh tâm thần tại cộng đồng.
+ Tư vấn: Tại cộng đồng, vai trò của nhân viên CTXH không phải là tư vấn cá nhân mà tư vấn cho
cộng đồng thông qua việc góp ý, phát triển kế hoạch cải thiện sức khỏe cộng đồng, cung cấp
thông tin về các yếu tố tích cực và yếu tố tiêu cực đối với sức khỏe cộng đồng, các dịch vụ thích
hợp hỗ trợ các nhóm yếu thế trong cộng đồng.
7
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
+ Tổ chức: Nhân viên CTXH cũng hoạt động với vai trò là người chịu trách nhiệm tổ chức các hoạt
động liên quan đến sức khỏe tại cộng đồng như tổ chức các cuộc họp cộng đồng để giải quyết
vấn đề sức khỏe cộng đồng, tổ chức các chiến dịch tuyên truyền sức khỏe, tổ chức các buổi
thảo luận và tư vấn nhóm, …
+ Giáo dục: Nếu cán bộ y tế cơ sở có nhiệm vụ cung cấp các thông tin cơ bản về các bệnh thường
gặp tại cộng đồng thì nhân viên công tác xã hội có nhiệm vụ tập huấn, phổ biến các thông
tin liên quan đến dự phòng các bệnh, các dịch vụ y tế cần liên quan. Đôi khi nhân viên công
tác xã hội sẽ là người hướng dẫn, cung cấp kiến thức đối với các bậc cha, mẹ trong chăm sóc,
nuôi dưỡng con cái, kỹ năng làm cha, mẹ. Trong một số trường hợp, nhân viên công tác xã hội
không phải là giảng viên, họ có thể hỗ trợ chuyên gia để cung cấp thông tin về sức khỏe cho
cộng đồng.
+ Giám sát: Đây là vai trò không thể thiếu đối với nhân viên CTXH. Các hoạt động hỗ trợ sức khỏe
cộng đồng cần được giám sát để nhằm đưa ra các hỗ trợ kịp thời cho gia đình, nhóm và cộng
đồng để đảm bảo các hoạt động đạt được hiệu quả.
+ Thúc đẩy: Đây là vai trò hết sức quan trọng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nhiệm vụ này
được thực hiện bởi nhân viên CTXH thông qua việc tạo điều kiện cho các thói quen tốt, giảm
thiểu các yếu tố bất lợi và hỗ trợ tối đa cho nhóm, cộng đồng để thực hiện sự thay đổi có lợi
cho sức khỏe và thực hành các hoạt động dự phòng, tăng cường sức khỏe.
1.2.2 Đối tượng và phạm vi hoạt động của nhân viên công tác xã hội tuyến xã phường
Theo mô hình dưới đây, đối tượng của nhân viên công tác xã hội tuyến xã phường chính là các cá
nhân, gia đình và cộng đồng. Phạm vi hoạt động của công tác xã hội tuyến xã phường bao gồm cả
hoạt động dự phòng, chăm sóc và phục hồi chức năng thông qua việc thúc đẩy tự chăm sóc cho
mỗi cá nhân đối tượng yếu thế, và hỗ trợ gia đình họ thực hiện chăm sóc người bệnh, đồng thời
huy động nguồn lực của cộng đồng để chăm sóc sức khỏe cho các nhóm đối tượng yếu thế trong
cộng đồng.
Thấp
Cao
Cơ sở điều
trị nội trú, chuyên
sâu tuyến tỉnh,
trung ương
CSYT tập trung
BV huyện hoặc
tương đương
Dịch vụ y tế
cộng đồng
Dịch vụ KCB thực hiện bởi YT cơ sở
Hoạt động chăm sóc sức khỏe bởi cộng đồng
Tự chăm sóc sức khỏe cho cá nhân, gia đình
LƯỢNG DỊCH VỤ CẦN THIẾT
Cao
Thấp
Hình 1: Mô hình chăm sóc sức khỏe định hướng cộng đồng, RTCCD (dựa theo mô hình
khuyến cáo của WHO-WONCA, 2008)
8
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
- Đối tượng của công tác xã hội tuyến xã phường:
+ Trẻ em (trẻ em khuyết tật, trẻ em bị rối nhiễu tâm trí/mắc các bệnh tâm thần thường gặp, trẻ
em mắc các bệnh thực thể, trẻ em nghèo);
+ Phụ nữ (phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con nhỏ, phụ nữ thuộc nhóm nguy cơ cao bị bạo
hành gia đình, phụ nữ nghèo, phụ nữ bị khuyết tật…);
+ Người mắc bệnh mạn tính (HIV/AIDS, tâm thần, tiểu đường, tim mạch,..;
+ Các đối tượng yếu thế khác: Người già không nơi nương tựa, đối tượng bị bạo hành, đối tượng
bị kỳ thị do bệnh tật…
- Hoạt động của nhân viên công tác xã hội tuyến xã phường
+ Xác định các vấn đề sức khỏe của cộng đồng;
+ Phân tích các yếu tố nguy cơ và yếu tố tích cực;
+ Lên kế hoạch giải quyết vấn đề bằng cách giảm thiểu các yếu tố nguy cơ và tăng các yếu tố
tích cực;
+ Giám sát và hỗ trợ các gia đình áp dụng các phương pháp có lợi cho sức khỏe.
1.3 Các vấn đề sức khỏe cộng động ưu tiên trong giai đoạn 2012-2020
Các vấn đề sức khỏe cộng đồng ưu tiên trong chính sách y tế hiện hành và giai đoạn 2012-2020
Hiểu và nhận biết được các vấn đề sức khỏe cộng đồng ưu tiên chung cho tất cả các xã phường
giúp người nhân viên công tác xã hội liên hệ tốt hơn đến việc giải quyết các nhu cầu cụ thể của đối
tượng yếu thế trong chăm sóc hỗ trợ phục hồi con người xã hội.
- “Bỏ quên” chăm sóc sức khỏe tâm trí
Cho đến khoảng năm 2005, hệ thống y tế Việt Nam gần như “quên” không đưa các bệnh tâm thần
phổ biến (như trầm cảm, lo âu, rối nhiễu hành vi, rối loạn giấc ngủ, rối nhiễu tâm trí ở phụ nữ có
thai, phụ nữ mới sinh, rối nhiễu tâm trí ở trẻ em, ...) vào chương trình chăm sóc sức khỏe tâm thần
cộng đồng. Cả cán bộ y tế và người dân đều không có được những kiến thức căn bản về chăm sóc
sức khỏe tâm trí, phòng chống các bệnh phổ biến nhất của mảng sức khỏe này. Cho đến khi nỗ lực
của các tổ chức phi chính phủ trong và ngoài nước, một số nhà nghiên cứu vận động sâu về tầm
quan trọng của các vấn đề sức khỏe tâm thần (ví dụ: nghiên cứu sức khỏe cộng đồng của trung
tâm RTCCD nêu ra: 20% trẻ đang học lớp 2, lớp 3 bị rối nhiễu tâm trí; 20% bà mẹ đang nuôi con nhỏ
1 năm tuổi bị rối nhiễu tâm trí…) thì Ủy ban các Vấn đề Xã hội của Quốc Hội và Ủy ban Dân Số-Gia
Đình & Trẻ em mới đưa vào nghị trình hành động. Tuy nhiên đến nay, chương trình chăm sóc sức
khỏe tâm thần cộng đồng do Bộ Y Tế vận hành vẫn chỉ giới hạn ở việc phát thuốc cho bệnh nhân
bị tâm thần phân liệt và trầm cảm, và chỉ thực hiện ở khoảng 70% tổng số xã trên toàn quốc. Các
bệnh tâm thần phổ biến vẫn chưa được quan tâm.
9
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
- Gần như bất lực trước thực trạng ngộ độc thực phẩm cấp và mạn tính
Một điểm nóng thường xuyên trên báo chí và nghị trình quốc hội trong suốt chục năm gần đây
là tình trạng ngộ độc thực phẩm, cả cấp tính và mạn tính, gây nỗi ám ảnh cho bất cứ gia đình nào
trong bữa ăn hàng ngày. Tình trạng sử dụng tràn lan các chất cấm trong chăn nuôi, trong rau củ
quả, và cả các phụ gia đưa vào trong bảo quản, chế biến thức ăn… là nguyên nhân trực tiếp dẫn
đến các vụ ngộ độc cấp trong dân chúng, và được chỉ ra có liên hệ với thực trạng gia tăng các bệnh
ung thư, suy thận… dẫn đến tình trạng quá tải của hệ thống y tế hiện nay. Trong suốt chục năm
qua, thực trạng này vẫn không thay đổi, và ngày càng nặng hơn.
- Quá tải ở hệ thống các bệnh viện tỉnh, tuyến trung ương do hệ thống y tế cơ sở còn yếu
Thực trạng bệnh nhân nằm ghép lên đến 4-5 người bệnh một giường, nằm chui cả dưới gầm
giường bệnh, góc phòng, hành lang… đã diễn ra thường xuyên trong nhiều năm qua, mặc dù
bệnh viện đã xây ngày càng nhiều, cả công và tư, số giường bệnh cũng tăng tương ứng. Nhưng bất
chấp những cố gắng ấy, bệnh nhân vẫn phải chịu thảm cảnh trên và ngày càng trầm trọng. Nguyên
nhân chính lý giải sự quá tải tại các cơ sở điều trị tuyến tỉnh và tuyến trung ương đó là việc người
dân bỏ qua tuyến xã và tuyến huyện. Trạm y tế xã được coi là cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu lại
phải thực hiện nhiều chương trình (từ 20 đến 30 chương trình quốc gia) trong khi nhân sự hết sức
hạn chế (trung bình có 5-8 cán bộ). Điều này dẫn đến sự quá tải hoạt động tại tuyến xã phường,
hoạt động khám chữa bệnh và dự phòng thực hiện chưa triệt để. Người dân mất niềm tin vào chất
lượng chẩn đoán và điều trị của tuyến y tế ban đầu, kể cả bệnh viện huyện và một số bệnh viện
tỉnh. Nhân lực y tế đổ xô về các trung tâm lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh.
- Dịch bệnh phát sinh, y tế dự phòng dường như không thể kiểm soát
Dịch bệnh nhiễm trùng phát sinh thường xuyên, bên cạnh các bệnh không truyền nhiễm như tiểu
đường, cao huyết áp, mỡ máu, béo phì, ung thư, suy thận, ... cũng gia tăng ngày càng nhanh. Các
“bệnh lạ” tiếp tục xuất hiện, và không có được các chẩn đoán xác định bởi cơ quan y tế. Dịch cúm
H5N1, chân-tay-miệng vẫn âm ỉ và bùng lên từng đợt, gây tâm lý hoang mang lo sợ trong các gia
đình. Vẫn không có được những chỉ dẫn cụ thể để lấy lại lòng tin cho mọi người.
10
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
- Nghèo đi vì chữa bệnh
Mặc dù bảo hiểm y tế được thúc đẩy phát triển, tình trạng có thẻ bảo hiểm vẫn phải bỏ tiền túi đi
khám chữa bệnh vẫn là phổ biến. Các nghiên cứu đã chỉ ra, trong chi phí cho chăm sóc sức khỏe ở
Việt Nam, người dân phải tự bỏ tiền túi ra khi đi khám chữa bệnh chiếm đến 40% tổng chi phí của
toàn quốc gia cho chăm sóc y tế. Đây chính là một nguyên nhân khiến nhiều gia đình khi lâm bệnh
từ không nghèo đã rơi xuống nhóm cận nghèo và nghèo. Nghiên cứu của ban Khoa Giáo Trung
Ương kết hợp với Trung tâm RTCCD đã chỉ ra, chỉ số “nghèo đi vì chữa bệnh” của Việt Nam (chỉ số
CATA) đứng vào hàng cao nhất thế giới (chỉ sau Brazin).
- Lạm dụng thuốc kháng sinh
Việc lạm dụng thuốc kháng sinh tràn lan của bản thân người bệnh, gia đình và bởi cả cán bộ y tế
dẫn đến những hậu quả nặng nề như tình trạng kháng thuốc đặc biệt đối với trẻ em. Ngoài ra,
việc quản lý bán thuốc kháng sinh còn hết sức lỏng lẻo. Thực tế, việc bán thuốc kháng sinh không
có đơn thuốc của bác sĩ hết sức phổ biến. Tổ chức y tế thế giới bày tỏ lo ngại về tình trạng kháng
thuốc kháng sinh và cho rằng đây là hậu quả khôn lường đối với người bệnh và xã hội. Bởi một khi
vi khuẩn gây các bệnh nhiễm khuẩn đã kháng thuốc thì phác đồ điều trị chuẩn trước đó sẽ không
còn hiệu quả, khiến việc chữa trị kéo dài và gia tăng nguy cơ tử vong cho người bệnh, gia tăng tình
trạng lây lan vi khuẩn kháng thuốc trong cộng đồng, trở thành mối đe dọa khi các bệnh nhiễm
khuẩn thường gặp cũng bị kháng thuốc.
- Thiếu hụt kiến thức chăm sóc sức khỏe
Tự chăm sóc là yếu tố nền tảng trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Đây cũng là nội dung ưu tiên
đầu tiên của công tác giáo dục chăm sóc sức khỏe ban đầu tại Việt Nam. Tuy nhiên, do người dân
thiếu hụt kiến thức đúng về chăm sóc sức khỏe cơ bản, dẫn tới người dân loay hoay trong các vấn
đề sức khỏe. Minh chứng đầu tiên của việc thiếu hụt các kiến thức chăm sóc sức khỏe là việc thiếu
hụt mang tính hệ thống về phòng chống rối nhiễu tâm trí, đặc biệt với phụ nữ và trẻ em, ở cả cán
bộ y tế và người dân (29,3% phụ nữ mang thai và nuôi con nhỏ ở Hà Nội bị mắc trầm cảm và lo âu
–RTCCD, 2010). Ngoài ra tình trạng sử dụng thuốc bừa bãi dẫn đến ngộ độc hàng loạt, ví dụ: lạm
dụng thuốc cam ở trẻ em, tình trạng lạm dụng xét nghiệm, siêu âm trong khi mang thai, ngộ độc
ăn uống xảy ra rộng khắp và thường xuyên trong nhiều năm qua trên cả nước, …
11
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
- Chăm sóc sức khỏe còn đơn lẻ, thiếu tính toàn diện
Cách tiếp cận điều trị hiện nay tại Việt Nam nặng về điều trị bệnh đơn lẻ, lấy bệnh làm trung tâm.
Điều này có nghĩa là khi thăm khám người bệnh, việc điều trị chỉ chú trọng đến bệnh mà người
bệnh đang gặp phải, không quan tâm đến các nhu cầu khác của bệnh nhân. Bản thân người bệnh/
cộng đồng là thực thể sống có mối tương quan qua lại với các yếu tố, môi trường liên quan trong
đó có bệnh. Do đó, khi điều trị cho một bệnh nhân/cộng đồng cần phải đặt người bệnh nằm trong
môi trường của họ, điều trị theo nhu cầu của bệnh nhân và hỗ trợ bệnh nhân dự phòng bằng các
can thiệp mang tính xã hội. Đây chính là nền tảng của chăm sóc sức khỏe cộng đồng hay vai trò
của chăm sóc sức khỏe ban đầu như đã nêu ở trên.
12
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
13
CÔNG TÁC XÃ HỘI
TRONG THỰC HÀNH
CHĂM SÓC SỨC KHỎE
CỘNG ĐỒNG
2
2.1 Khái niệm về sức khỏe cộng đồng và các yếu tố liên quan
Trên thị trường có nhiều bài viết đưa ra định nghĩa sức khỏe cộng đồng. Theo định nghĩa của trung
tâm RTCCD, “Sức khỏe cộng đồng là tập hợp của sức khỏe các cá nhân trong cộng đồng”. Định
nghĩa này được sử dụng để phân tích, đưa đến khái niệm liên quan đến đo lường “sự biểu hiện
trạng thái sức khỏe của một cộng đồng cụ thể”.
2.1.1 Sự biểu hiện trạng thái sức khỏe của một cộng đồng cụ thể
Từ sức khỏe cá nhân đi sang sức khỏe cộng đồng, thay đổi phạm vi, cách nhìn, kéo theo một loạt
thay đổi khác, hình thành nên một “cách tiếp cận sức khỏe cộng đồng, phương pháp làm việc sức
khỏe cộng đồng”. Trong phạm vi nội dung này, chúng tôi chỉ nêu một vấn đề cơ bản: Đó là nhìn
nhận thế nào về trạng thái sức khỏe của một cộng đồng?
Trong bất kỳ một cộng đồng cụ thể nào, cũng có người khỏe mạnh, người yếu; có người bệnh thực
thể, người tàn tật, người rối nhiễu tâm trí, người bệnh tâm thần, … Tóm lại, nếu bạn hiểu đơn giản
“sức khỏe cộng đồng là tập hợp của sức khỏe của tất cả các cá nhân trong cộng đồng”, thì trong
thực hành, bạn phải hiểu thế nào về “biểu hiện cụ thể tình trạng sức khỏe của một cộng đồng”?
Với cá nhân, ta có thể nói “tôi khỏe”, “người kia rất khỏe”, “người này bình thường”, “người kia ốm”,
“rất ốm”, … và mọi người đều dễ dàng hiểu điều ta nói. Liệu ta có thể nói như thế với “tình trạng
14
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
sức khỏe”của một cộng đồng cụ thể hay không? Chẳng hạn, sức khỏe của một xã A là như thế nào,
so với xã B là khỏe hay ốm yếu? …
Rõ ràng, với cá nhân, ta có thể so tình trạng sức khỏe của ta hôm nay so với hôm qua, hôm kia, để
nhận định khỏe, ốm, thông qua các triệu chứng, biểu hiện. Còn với cộng đồng, muốn có nhận định
về tình trạng sức khỏe so với hôm qua, tháng trước, hoặc so với xã bên… không thể đi so từng“cặp
người” với nhau được. Người ta dùng đến chỉ số sức khỏe. Gọi chung là tỷ lệ bệnh tật (A, B..) trong
cộng đồng, xét theo thời gian cụ thể.
2.2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng
Có bốn nhóm yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe của một cộng đồng dân cư. Do các yếu tố này khác
nhau đối với từng cộng đồng, sức khỏe của các cá nhân trong cộng đồng đó cũng khác nhau, nên
các các yếu tố này được xếp thành từng nhóm.
+ Nhóm 1: Các yếu tố vật lý, địa lý (bệnh kí sinh trùng), môi trường (các nguồn tài nguyên thiên
2
nhiên sẵn có), quy mô dân cư (đông đúc), và sự phát triển công nghiệp (ô nhiễm)…
+ Nhóm 2: Các yếu tố văn hóa và xã hội như niềm tin, truyền thống, quy định (hút thuốc nơi công
cộng, cách chế biến thức ăn, …), kinh tế (lợi ích chăm sóc sức khỏe của người lao động), chính
trị (hoạt động bầu cử vào Chính phủ), tín ngưỡng (niềm tin vào vào điều trị y tế), chuẩn mực xã
hội và tình trạng kinh tế xã hội…
+ Nhóm 3: Các tổ chức trong cộng đồng như các cơ sở y tế sẵn có (y tế tư nhân, y tế công), và khả
năng tổ chức để giải quyết vấn đề (vận động chính quyền thành phố),…
+ Nhóm 4: Hành vi cá nhân (các hành vi tăng cường sức khỏe như tập thể dục, tiêm chủng, tái
chế rác thải, …). (encyclopedia)
Yếu tố văn
hóa xã hội
Các tổ chức
trong cộng
đồng
Sức khỏe
cộng đồng
Yếu tố vật lý,
địa lý
Hành vi
cá nhân
Hình 2 – Các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe
15
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
Công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng
Khái niệm chăm sóc sức khỏe cho một cộng đồng cũng có những điểm tương đồng với chăm sóc
sức khỏe cho từng cá nhân. Khi nói đến chăm sóc sức khỏe cá nhân có nghĩa là nói đến các hoạt
động nhằm tăng cường sức khỏe của cá nhân đó. Tương tự, chăm sóc sức khỏe cho một cộng đồng
có thể hiểu là các hoạt động có kế hoạch theo thời gian nhằm tăng cường, cải thiện sức khỏe của
cộng đồng. Hay nói theo cách khác, các hoạt động chăm sóc được đánh giá thông qua việc cải
thiện các chỉ số sức khỏe của cộng đồng (tỷ lệ bệnh tật, tỷ lệ tử vong, ...). Đây chính là vai trò của
chăm sóc y tế ban đầu.
Chăm sóc sức khỏe ban đầu là những chăm sóc sức khỏe thiết yếu, dựa trên những phương pháp và kỹ
thuật thực hành, đưa đến tận cá nhân và từng gia đình trong cộng đồng, được mọi người chấp nhận
thông qua sự tham gia đầy đủ của họ, với giá thành mà họ có thể chấp nhận được nhằm đạt được mức
sức khỏe cao nhất có thể. Chăm sóc sức khỏe ban đầu nhấn mạnh đến những vấn đề sức khỏe chủ yếu
trong cộng đồng, đến tăng cường sức khỏe, phòng bệnh, chữa bệnh và phục hồi sức khỏe.
(Tổ chức y tế thế giới, 1978)
Tổ chức y tế thế giới cũng nêu ra 8 yếu tố thiết yếu trong chăm sóc sức khỏe ban đầu:
+ Giáo dục sức khỏe nhằm thay đổi lối sống và thói quen không lành mạnh;
+ Cung cấp đầy đủ thực phẩm và dinh dưỡng hợp lý, đây là yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến sức
khỏe;
+ Cung cấp nước sạch và vệ sinh môi trường;
+ Chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em trong đó có kế hoạch hóa gia đình;
+ Tiêm chủng phòng chống 6 bệnh nhiễm trùng phổ biến ở trẻ em;
+ Phòng chống dác bệnh dịch lưu hành phổ biến tại địa phương;
+ Điều trị hợp lý các bệnh thông thường;
+ Cung cấp các loại thuốc thiết yếu.
2.2 Quy trình thúc đẩy và chăm sóc sức khỏe cộng đồng
2.2.1 Xác định vấn đề của sức khỏe cộng đồng
- Bước 1: Xác định các vấn đề của cộng đồng
Thu thập thông tin các vấn đề nóng của cộng đồng
- Thu thập thông tin sẵn có về vấn đề nóng của sức khỏe cộng đồng thông qua báo cáo hàng quý/
năm của trạm y tế xã phường, báo cáo của ủy ban nhân dân xã phường, báo đài địa phương, …;
- Chọn nhóm đối tượng đại diện cho các vùng địa lý, kinh tế-xã hội trong xã phường để tiến hành
thảo luận nhóm nhằm thu thập thông tin đại diện cho toàn bộ cộng đồng trong xã phường;
- Tiến hành thảo luận nhóm thu thập thông tin về các vấn đề về sức khỏe mà cộng đồng quan
tâm, bức xúc.
16
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
Xác định vấn đề ưu tiên: Dựa trên các tiêu chuẩn như mức độ nghiêm trọng, tần suất, mức độ ảnh
hưởng đến sức khỏe cộng đồng, để các nhóm đưa ra quyết định lựa chọn.
- Bước 2: Xác định các yếu tố nguy cơ, yếu tố bảo vệ
+ Liệt kê các yếu tố nguy cơ, yếu tố bảo vệ;
+ Thảo luận với các nhóm tìm ra yếu tố nguy cơ chính;
+ Xác định nguyên nhân gây ra các yếu tố nguy cơ;
+ Thảo luận các biện pháp can thiệp.
Ví dụ: Tại một xã A, sau khi thực hiện một loạt các cuộc thảo luận nhóm thông qua các buổi họp
thôn, cộng với việc rà soát báo cáo cuối năm của trạm y tế xã, nhân viên CTXH tổng kết được 03
vấn đề tồn tại trong cộng đồng: (1) Suy dinh dưỡng trẻ em; (2) Trầm cảm ở bà mẹ có con nhỏ; (3)
Bệnh tiểu đường ở người cao tuổi.
Nhân viên CTXH tiến hành xác định vấn đề sức khỏe cộng đồng ưu tiên thông qua các cuộc họp
thôn/xã có kết quả như sau:
Mức độ
Nghiêm trọng
Tần suất
Suy dinh dưỡng TE
Trầm cảm sau sinh
Tiểu đường
X
X
X
x
Ảnh hưởng
x
Vấn đề suy dinh dưỡng trẻ em được cộng đồng đặt ưu tiên hàng đầu do tỷ lệ suy dinh dưỡng
trẻ em cao, mức độ suy dinh dưỡng chủ yếu ở kênh 2 và 3 và vấn đề suy dinh dưỡng ảnh hưởng
nghiêm trọng đến sự phát triển của trẻ. Cộng đồng thảo luận và vẽ được cây vấn đề của tình trạng
suy dinh dưỡng trẻ em (xem hình 2).
Suy dinh
dưỡng trẻ em
Nguyên nhân
Chế độ ăn không hợp lý
Bệnh tật
trực tiếp
Môi trường gia đình
không lành mạnh và
thiếu dịch vụ y tế
Chăm sóc
không đúng
An ninh lương thực
của gia đình
Nghèo đói: Thất nghiệp,
học vấn thấp, thiếu hỗ trợ xã hội
Nguyên nhân
gián tiếp
Hình 3 – Cây vấn đề về suy dinh dưỡng trẻ em
17
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
2.2.2 Lập kế hoạch can thiệp giải quyết vấn đề sức khỏe cộng đồng
Dựa trên cây vấn đề, liệt kê các giải pháp nhằm giải quyết vấn đề suy dinh dưỡng trẻ em
Thảo luận với các nhóm để lựa chọn giải pháp đồng bộ và hiệu quả nhất.
Ví dụ: Tại xã A, sau khi vẽ được cây vấn đề về suy dinh dưỡng trẻ em, nhân viên CTXH tổ chức các
cuộc họp thôn để phân tích tính khả thi của các giải pháp và khả năng lồng ghép với các hoạt động
khác.
Các giải pháp được đưa ra:
a. Hướng dẫn bà mẹ, gia đình cách nấu ăn và chế độ ăn cho trẻ theo độ tuổi thông qua câu lạc
bộ nấu ăn.
b. Cung cấp thông tin về triệu chứng các bệnh thông thường cần đưa trẻ đến trạm y tế khám.
c. Cải thiện an ninh lương thực của gia đình thông qua hướng dẫn trồng rau và nuôi gia cầm
trong vườn nhà.
d. Hướng dẫn bà mẹ cân đo trẻ hàng tháng tại trạm y tế để theo dõi tình trạng sức khỏe của trẻ
Trên cơ sở 4 giải pháp đưa ra, bảng phân tích tính khả thi được áp dụng để xác định tính hiệu quả
và thực tế của các giải pháp.
Tiêu chí
Lồng ghép
Giải pháp (a)
Giải pháp (b)
Giải pháp (c)
Giải pháp (d)
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
X
Thực tế
Chi phí
Bền vững
Kỹ thuật
X
X
Giải pháp (a), (b) và (d) được đánh giá có thể lồng ghép vào các hoạt động của trạm y tế, hội phụ
nữ, có khả năng làm được bằng cách sử dụng chính các nguồn lực của cộng đồng. Ba giải pháp
trên tạo ra tác động trực tiếp làm giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em tại cộng đồng. Riêng giải pháp
(c) mặc dù chi phí cao hơn so với ba giải pháp còn lại nhưng góp phần xóa đói giảm nghèo, có thể
lồng ghép thông qua các hoạt động quỹ tín dụng của hội phụ nữ, ngân hàng người nghèo. Riêng
về kỹ thuật, giải pháp này có thể tìm kiếm sự hỗ trợ từ hội nông dân để có thể trồng rau và nuôi gia
cầm theo mùa, đảm bảo an ninh lương thực của gia đình.
18
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
2.2.3 Các phương pháp giải quyết vấn đề sức khỏe cộng đồng
2.2.3.1. Giáo dục về truyền thông sức khoẻ
Giáo dục truyền thông tuyên truyền về sức khỏe là hoạt động không thể thiếu và thường được
thực hiện tại cộng đồng. Nếu thông tin chỉ là hình thức phổ biến thông tin đến các cá nhân, nhóm,
cộng đồng, thì truyền thông là một quá trình chia sẻ những hiểu biết, tình cảm, kinh nghiệm.
Một quá trình truyền thông đầy đủ gồm các yếu tố: Người gửi, người nhận, thông điệp, kênh
truyền thông và sự phản hồi. Trong truyền thông có sự trao đổi thông tin hai chiều, có sự chuyển
đổi vai trò giữa người gửi và người nhận. Sự phản hồi trong truyền thông giúp thông tin trao đổi
được chính xác hơn, có hiệu quả hơn.
Về mặt hình thức có hai kiểu truyền thông truyền thống trong giáo dục sức khỏe:
(1) Truyền thông trực tiếp: Thực hiện giữa người với người, đối mặt với nhau.
(2) Truyền thông gián tiếp: Được thực hiện qua các phương tiện truyền thông như sách báo, loa
đài, tivi…
Về mặt kỹ thuật, truyền thông lại được chia ra theo đối tượng người nhận:
- Truyền thông cho cá nhân
- Truyền thông nhóm
- Truyền thông đại chúng
Người gửi
Thông điệp
Mã hóa
Gửi đi
Kênh
Nơi tiếp nhận
Người nhận
(nơi đến)
Nguồn
thông điệp
Tín hiệu
trực tiếp
Giải mã
Nhiễu
Phản hồi
Hình 4: Tiến trình truyền thông
19
CHĂM SÓC SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG
Trong truyền thông giáo dục sức khỏe cộng đồng, hình thức truyền thông trực tiếp và gián tiếp
đều được áp dụng triệt để. Sau đây, tài liệu sẽ trình bày từng phương pháp truyền thông.
(1)Truyền thông gián tiếp
Truyền thông gián tiếp là phương pháp áp dụng phổ biến tại các cộng đồng, đặc biệt khu vực
nông thôn. Loa phóng thanh là phương tiện chủ yếu và phổ biến.
Truyền thông gián tiếp
- Chuẩn bị đơn giản, chỉ cần viết bài truyền thanh để đọc
Ưu điểm
- Cùng một lúc có thể có nhiều người nghe
- Người nhận không cần thiết phải tập trung vào một chỗ
- Đây là thông tin một chiều, không có sự trao đổi qua lại
- Ít hiệu quả do người nhận có thể không tập trung
- Thông tin dài không thể nhớ được, không cầm tay chỉ việc
Nhược điểm
- Chuẩn bị bài diễn thuyết (nói): Yêu cầu đối với một bài nói qua
loa phóng thanh là phải rõ ràng, ngắn gọn, đi thẳng vào vấn đề,
thông điệp hướng đến hành động.
Cách thức thực hiện một
buổi truyền thông qua
loa phóng thanh
- Người đọc: Nên chọn người có giọng đọc truyền cảm, to, rõ ràng,
nhằm thu hút người nghe. Đây là yếu tố quan trọng trong truyền
thông giáo dục sức khỏe qua loa phóng thanh.
- Thời gian phát: Chọn thời gian có nhiều người ở nhà, loa phóng
thanh thường phát vào buổi sáng sớm và buổi chiều.
Ví dụ: Các bước chuẩn bị cho một buổi giáo dục truyền thông về nuôi con phòng chống suy dinh
dưỡng cho trẻ dưới 5 tuổi. Giai đoạn từ 0 đến 5 tuổi là khoảng thời gian được chia làm nhiều giai
đoạn, mỗi giai đoạn có sự khác biệt về cách chăm sóc và dinh dưỡng. Do đó, bài truyền thông qua
loa phóng thanh nên chia thành các phần nhỏ: (1) Tầm quan trọng của dinh dưỡng đối với trẻ nhỏ
và các hậu quả của suy dinh dưỡng trong giai đoạn này; (2) Dinh dưỡng trong giai đoạn trẻ từ 0 đến
1 tuổi: Nuôi con bằng sữa mẹ; (3) Đối với trẻ từ 6 tháng tuổi: Phương pháp cho con ăn dặm; (4) Với
trẻ từ 2 tuổi: Cân bằng dinh dưỡng trong bữa ăn của trẻ; (5) Các bệnh thường gặp và dấu hiệu cần
đưa đến trạm y tế trong giai đoạn trẻ từ 0-5 tuổi.
Yêu cầu đối với bài trình bày: Nội dung rõ ràng, chỉ khoảng 2 trang A4 tương đương với thời lượng
phát khoảng 10 phút
Yêu cầu đối với người đọc: Tốt nhất nên chọn một người phụ nữ đã có con để đọc, khả năng hiểu,
chia sẻ cũng như truyền cảm sẽ tốt hơn so với giọng nam.
Thời gian: Các bài cần được phát vào một giờ nhất định, có thể phát lại nhiều lần.
20
Tải về để xem bản đầy đủ
1180 trang
16700
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tài liệu Hướng dẫn thực hành chăm sóc sức khỏe cộng đồng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tai_lieu_huong_dan_thuc_hanh_cham_soc_suc_khoe_cong_dong.pdf
