Giáo trình mô đun Lập kế hoạch khuyến nông - Ngành/nghề: Khuyến nông lâm

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH LÀO CAI

TRƯỜNG CAO ĐẲNG LÀO CAI

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN: LẬP KẾ HOẠCH KHUYẾN NÔNG

NGÀNH/NGHỀ: KHUYẾN NÔNG LÂM

TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG

(Ban hành kèm theo Quyết định sô: /QĐ-CĐLC ngày........tháng........năm.........

của Hiêu trưởng Trường Cao đẳng Lào Cai)

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Lào Cai, năm 2020

1

TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN

Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có

thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho mục đích về đào

tạo và tham khảo.

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích

kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.

2

LỜI GIỚI THIỆU

Việt Nam hiện có 65% dân số sống ở nông thôn. Trong sự phát

triển của nước ta, nông nghiệp luôn giữ vị trí quan trọng, góp phần

vào tăng trưởng trong bức tranh chung của nền kinh tế quốc dân.

Cùng với sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, nền nông

nghiệp của nước ta cũng cần phải áp dụng nhiều kỹ thuật tiên tiến,

công nghệ cao vào sản xuất mới có thể đáp ứng được nhu cầu ngày

càng cao của thị trường, đặc biệt là xuất khẩu. Để thực hiện được điều

này, vai trò của người cán bộ Khuyến nông là rất quan trọng trong

việc chuyển giao và thúc đẩy người dân tích cực tham gia vào nền

nông nghiệp tiên tiến.

giáo trình mô đun “Lập kế hoạch khuyến nông” là một trong

những mô đun của nghề Khuyến nông lâm trình độ Cao đẳng, Trung

cấp của trường Cao đẳng Lào Cai. Mô đun “Lập kế hoạch khuyến

nông” sẽ trang bị cho sinh viên chuyên ngành Khuyến nông lâm những

kiến thức và kỹ năng cần thiết như sử dụng thành thạo phương pháp

PRA, thu thập thông tin nông thôn, xác định mục tiêu, lập kế hoạch

tiến độ, họp dân và thúc đẩy người dân vùng nông thôn cùng tham gia

vào hoạt động lập kế hoạch khuyến nông nhằm thực hiện tốt công tác

khuyến nông lâm tại cơ sở.…Bố cục của giáo trình mô đun gồm có 6

bài, trong mỗi bài bao gồm 2 phần: phần kiến thức lý thuyết và phần

hướng dẫn thực hành.

Bài 1: Đánh giá nông thôn bằng phương pháp Đánh giá nông

thôn có người dân tham gia (PRA)

Bài 2: Xác định và thu thập thông tin

Bài 3:Xác định mục tiêu kế hoạch và những hoạt động ưu tiên

Bài 4: Lập kế hoạch tiến độ và lựa chọn phương pháp thực hiện

Bài 5: Họp dân thông qua kế hoạch và viết báo cáo PRA

Bài 6: Thúc đẩy, lôi cuốn sự tham gia của người dân trong lập kế

hoạch

Trong quá trình biên soạn, chúng tôi đã tham khảo nhiều tài liệu

của các tác giả có chuyên môn sâu về những lĩnh vực có liên quan. Tuy

có nhiều cố gắng nhưng không tránh khỏi có những thiếu xót, chúng

tôi rất mong muốn nhận được những ý kiến tham gia, đóng góp của

các chuyên gia và đông đảo bạn đọc.

3

Xin trân thành cảm ơn./.

Tác giả

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN

Tên mô đun: Lập kế hoạch khuyến nông

Mã mô đun: MĐ15

Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của mô đun:

- Vị trí: Mô đun Lập kế hoạch khuyến nông được bố trí giảng dạy

sau khi sinh viên đã tích lũy đủ các kiến thức cơ sở, ngành như: nhân

giống cây trồng, đất và dinh dưỡng cây trồng, phòng trừ dịch hại…

- Tính chất: Mô đun Lập kế hoạch khuyến nông là mô đun chuyên

môn bắt buộc trong chương trình đào tạo nghề Khuyến nông lâm trình

độ Trung cấp và Cao đẳng.

- Ý nghĩa và vai trò của mô đun: mô đun Lập kế hoạch khuyến

nông trang bị cho người học những kiến thức và kỹ năng cần thiết như

sử dụng thành thạo phương pháp PRA, thu thập thông tin nông thôn,

xác định mục tiêu, lập kế hoạch tiến độ, họp dân và thúc đẩy người

dân vùng nông thôn cùng tham gia vào hoạt động lập kế hoạch khuyến

nông nhằm thực hiện tốt công tác khuyến nông lâm tại cơ sở.

Mục tiêu của mô đun: Sau khi học xong mô đun “Lập kế hoạch

khuyến nông”, người học có khả năng:

- Về kiến thức:

+ Trình bày quy trình và cách thức thực hiện thu thập thông tin lậ kế

hoạch khuyến nông.

+ Trình bày được phương pháp xác định mục tiêu, xác định mục

tiêu lập kế hoạch, các bước tiến hành xây dựng hoạt động khuyến

nông lâm.

+ Trình bày được các yếu tố ảnh hưởng đến thúc đẩy sự tham gia

của người dân trong lập kế hoạch khuyến nông

- Về kỹ năng:

4

+ Sử dụng thành thạo một số công cụ trong phương pháp PRA

+ Xác định được mục tiêu lập kế hoạch và những hoạt động ưu

tiên.

+ Lập được kế hoạch tiến độ và lựa chọn được phương pháp thực

hiện.

- Năng lực tự chủ và chịu trách nhiệm:

+ Làm việc độc lập hoặc làm việc theo nhóm, giải quyết công việc,

vấn đề phức tạp trong điều kiện làm việc thay đổi.

+ Hướng dẫn, giám sát những người khác thực hiện nhiệm vụ xác

định; chịu trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm đối với nhóm.

+ Đánh giá chất lượng công việc sau khi hoàn thành và kết quả

thực hiện của các thành viên trong nhóm.

BÀI 1: ĐÁNH GIÁ NÔNG THÔN BẰNG PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ

NÔNG THÔN CÓ NGƯỜI DÂN THAM GIA (PRA)

Mục tiêu:

- Giải thích được vai trò, đặc điểm và ưu, nhược điểm của phương

pháp đánh giá nông thôn có người dân tham gia (PRA).

- Sử dụng được một số công cụ đánh giá nông thôn có người dân

tham gia để thu thập số liệu về dân sinh, kinh tế và quản lý tài nguyên

rừng phục vụ lập kế hoạch hoạt động khuyến nông lâm.

- Có tinh thần trách nhiệm với công việc, đoàn kết, chia sẻ kinh

nghiệm, khiêm tốn học hỏi lẫn nhau.

Phần 1: KIẾN THỨC LÝ THUYẾT

1.1. Khái niệm về PRA

1.2.1. Khái niệm phương pháp đánh giá nông thôn có người

dân tham gia-PRA

PRA (Participatory Rural Appraisal) là phương pháp đánh giá nông

thôn có sự tham gia của người dân. PRA bao gồm một loạt các cách

tiếp cận và phương pháp khuyến khích, lôi cuốn người dân nông thôn

cùng tham gia chia sẻ, thảo luận và phân tích kiến thức của họ về đời

sống và điều kiện nông thôn để họ lập kế hoạch và thực hiện.

5

PRA là phương pháp giúp cho cán bộ khuyến nông có thể: Học hỏi

từ người dân, cùng người dân và bằng người dân; Là người thúc đẩy để

giúp người dân địa phương tự phân tích, lập kế hoạch và thực hiện.

Những đặc điểm chủ yếu của của phương pháp PRA:

- Phương pháp luận PRA được xây dựng dựa trên kiến thức và

năng lực vốn có của nông dân về xác định vấn đề, ra quyết định, huy

động nguồn lực, tổ chức thực hiện... để cùng phát triển cộng đồng.

- PRA sử dụng các kỹ thuật thu hút sự tham gia của người dân và

kỹ năng thúc đẩy và tạo điều kiện của cán bộ khuyến nông.

- PRA tạo điều kiện cho người dân địa phương tham gia tự nguyện,

sáng tạo vào mọi quá trình từ việc xác định vấn đề, xác định mục tiêu,

ra quyết định đến việc thực hiện, giám sát và đánh giá.

- Các hoạt động của PRA chủ yếu tập trung vào phát triển cộng

đồng một cách bền vững thông qua sự nỗ lực của chính cộng đồng.

- PRA luôn đề cao thái độ học hỏi, chia sẻ, trao đổi và thúc đẩy của

cán bộ khuyến nông.

1.2.2. Khi nào cần thực hiện phương pháp đánh giá nông

thôn có người dân tham gia?

Trong công tác khuyến nông lâm, PRA cần được thực hiện khi:

- Người dân cần có các giải pháp thực tiễn, cùng tham gia để phát

triển cộng đồng của họ.

- Cần xác định lại các nhiệm vụ và nội dung hoạt động của công

tác khuyến nông.

- Cần có các chủ đề, đề tài nghiên cứu phát triển có sự tham gia

của người dân.

- Cần có các biện pháp để khắc phục những khó khăn sẽ xảy ra

hoặc kế hoạch của các hoạt động tiếp theo.

PRA là công cụ cần dùng cho nhiều lĩnh vực có cùng điểm xuất

phát từ người dân lấy dân làm gốc, lấy cộng đồng thôn bản làm cơ sở.

PRA có thể áp dụng cho tất cả các lĩnh vực liên quan đến phát triển

nông thôn như: trồng trọt, lâm nghiệp, chăn nuôi, thú y, y tế, giáo dục,

giới, an toàn lương thực, tín dụng, kế hoạch hoá gia đình...

6

1.2.3. Ưu điểm của phương pháp đánh giá nông thôn có

người dân tham gia

Ưu điểm chính của PRA so với nghiên cứu bằng cách điều tra

thông thường là có sự tham gia ở mức độ cao của cộng đồng, thời gian

ngắn và chi phí thấp. Trong khi cách thu thập thông tin bằng phiếu

điều tra đôi khi đòi hỏi nhiều thời gian hơn, và việc phân tích số liệu

cũng luôn tốn nhiều thời gian hơn. Trong phương pháp này, các số

liệu phải được mã hoá, đưa vào máy vi tính, rồi phân tích qua những

bước riêng biệt ở những nơi xa các địa điểm nghiên cứu và thưòng chỉ

một vài cá nhân phân tích. Các chi phí cho các cuộc điều tra chính quy

thường cao.

Bảng 1.1: Sự so sánh PRA với các phương pháp nghiên cứu khác

7

PRA đặc biệt thích hợp cho việc áp dụng trong phát triển cộng

đồng vì có nhóm công tác và các thành viên cộng đồng tham gia vào

tất cả các khía cạnh của cuộc nghiên cứu. Mức độ tham gia cao của

cộng đồng vào suốt tiến trình của cuộc nghiên cứu sẽ đảm bảo rằng

các thông tin thu thập là phù hợp. Phân tích tại chỗ giúp phát hiện

những thiếu sót và được bổ sung ngay.

PRA có thể giúp các cộng đồng tự huy động nguồn lực của họ để

xác định những vấn đề khó khăn, xem xét lại những thành quả trước

đó, đánh giá năng lực các cơ quan địa phương, xếp ưu tiên các cơ hội,

và chuẩn bị một kế hoạch rõ ràng một cách hệ thống cho hành động.

8

PRA làm thay đổi thái độ và phương pháp luận về đánh giá và

phát triển nông thôn trước đây. Đồng thời, phương pháp này tạo ra

quá trình cùng học hỏi của cả hai phía: cán bộ khuyến nông và người

dân.

PRA cho phép mỗi nhóm người sống trong làng bản tự đề ra các

giải pháp phù hợp với chính họ để có thể thực hiện và đạt được lợi ích.

Thông qua PRA, mỗi thành viên trong làng bản nhận thấy tiếng nói

của mình được lắng nghe và ghi nhận để cùng thúc đẩy sự đóng góp

chung, cả người dân và cán bộ khuyến nông đều được thử thách để

cùng phát triển thôn bản.

Những người nghèo, ít được học hành hoặc những nhóm người

"thấp kém" trong thôn, bản được thu hút một cách tích cực tham gia

vào lập kế hoạch, thực hiện, giám sát và đánh giá, tạo ra sự công bằng

dân chủ trong việc tham gia phát triển nông thôn.

Có thể nói PRA là một công cụ ưu việt đem lại: một mặt những yêu

cầu cho sự phát triển được xác định bởi các nhóm cộng đồng, mặt khác

các nguồn lực, kỹ thuật kỹ năng của các tổ chức thuộc chính phủ, phi

chính phủ (NGOs) và các cơ quan tài trợ. Bằng cách làm như vậy, nó sẽ

kết hợp được những kỹ thuật ưu tú của dân gian và kiến thức kỹ thuật

bên ngoài trong tiến trình phát triển.

1.2. Thực tế áp dụng PRA tại Việt Nam

PRA được sử dụng như là một phương pháp chủ yếu của cán bộ

khuyến nông để tìm kiếm và hiểu biết điều kiện thôn, bản trước khi họ

thực hiện các hoạt động hỗ trợ. Cán bộ khuyến nông cùng nông dân

học sử dụng PRA và họ sẽ có được sự hiểu biết cao hơn sau mỗi lần

như vậy.

Cuối mỗi đợt PRA, một bản kế hoạch phát triển thôn, bản được xây

dựng dựa trên điều kiện thực tế và mong muốn của cộng đồng. Điều

này tạo cho người dân cảm nhận sâu sắc về nghĩa vụ và lợi ích của họ

trong thực hiện.

PRA được sử dụng cho phân tích chủ đề của từng lĩnh vực cụ thể

như: trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, tín dụng, thị trường... PRA còn

được sử dụng như là các yếu tố gián tiếp làm thay đổi cách suy nghĩ

của mỗi cá nhân hay tổ chức cộng đồng như phải làm gì và làm thế nào

cho thôn, bản.

9

PRA được sử dụng cho giám sát và đánh giá hàng năm để chỉ ra

điểm mạnh, điểm yếu của hoạt động tại thôn, bản, từ đó điều chỉnh và

lập các hoạt động chi tiết trong năm sau.

PRA được sử dụng như một quá trình học hỏi của người dân thôn,

bản. Quá trình này tạo ra khả năng tự quản lý, điều hành và thực hiện

bằng chính năng lực của cộng đồng.

Tuy nhiên, PRA cũng có một số khó khăn khi tổ chức thực hiện

như sau:

- Thời gian thực hiện PRA tương đối dài kể từ khi chuẩn bị, thực

hiện dưới thôn, bản đến khi tổng hợp và viết báo cáo.

- Khi thực hiện PRA tại thôn, bản đòi hỏi nhiều nông dân tham gia

có thể làm ảnh hưởng đến sản xuất nếu PRA được tổ chức vào đúng

mùa vụ gieo trồng hay thu hoạch.

- Tổ cán bộ PRA gồm nhiều người cho nên gặp khó khăn trong việc

tổ chức thực hiện PRA dưới thôn, bản.

- Thời tiết, mùa vụ, những sự kiện kinh tế xã hội, phong tục tập

quán trong thôn, bản luôn là những trở ngại khi thực hiện PRA tại

thôn, bản.

1.3. Bộ công cụ đánh giá nông thôn có người dân tham gia

1.3.1. Bộ công cụ đánh giá nông thôn có người dân tham

gia là gì?

Công cụ đánh giá nông thôn có người dân tham gia là cách làm

hay kỹ năng sử dụng các phương pháp khác nhau nhằm thu hút người

dân vào quá trình đánh giá, phân tích và lập kế hoạch phát triển cộng

đồng. Cho đến nay có khoảng gần 20 công cụ khác nhau thường được

cùng sử dụng khi thực hiện đánh giá nông thôn có người dân tham gia

gọi là bộ công cụ của đánh giá nông thôn có người dân tham gia. Mỗi

công cụ đánh giá nông thôn có người dân tham gia thường bao gồm 1

hay nhiều phương pháp khác nhau, Ví dụ: công cụ điều tra tuyến hay

đi lát cắt là sự kết hợp nhiều phương pháp trong cùng thời gian và địa

điểm như khảo sát hiện trường , phỏng vấn, thảo luận nhóm... Đây

chính là đặc điểm của công cụ đánh giá nông thôn có người dân tham

gia đòi hỏi người sử dụng phải có kinh nghiệm, kỹ năng sử dụng công

cụ đánh giá nông thôn có người dân tham gia.

10

Phân loại công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia: Có thể phân

chia các công cụ đánh giá nông thôn có người dân tham gia như sau:

- Các công cụ phân tích về không gian: xây dựng sa bàn, vẽ sơ đồ

thôn, bản, điều tra tuyến (đi lát cắt), ...

- Các công cụ phân tích theo thời gian: lập các biểu đồ hướng thời

gian (biểu đồ tròn, biểu đồ cột, biểu đồ dạng đồ thị...), lập bảng lược

sử thôn, bản...

- Các công cụ phân tích ảnh hưởng và quan hệ: lập biểu đồ hình

cây, biểu đồ quan hệ, xây dựng lịch mùa vụ, sơ đồ VENN, sơ đồ cơ

hội...

- Các công cụ phân tích quyết định: thảo luận nhóm, họp dân,...

1.3.2. Một số chỉ dẫn khi sử dụng công cụ đánh giá nông

thôn có người dân tham gia

Cán bộ khuyến nông sử dụng công cụ đánh giá nông thôn có người

dân tham gia để cùng người dân học hỏi, chia sẻ kiến thức và kinh

nghiệm. Vai trò của cán bộ khuyến nông khi sử dụng công cụ đánh giá

nông thôn có người dân tham gia là thực hiện chức năng thúc đẩy và

tạo điều kiện năng lực của người dân địa phương trong thu thập thông

tin, phân tích, lập kế hoạch và thực hiện. Vì vậy cán bộ khuyến nông

cần hiểu rõ những nguyên tắc sau đây khi sử dụng các công cụ đánh

giá nông thôn có người dân tham gia:

- Học hỏi trực tiếp từ người dân địa phương về kiến thức, kinh

nghiệm điều kiện sống và sản xuất của chính họ.

- Học hỏi nhanh và tích cực bằng sự khám phá, sử dụng mềm dẻo

các phương pháp, tạo cơ hội, tạo quan hệ và kiểm tra chéo.

- Loại bỏ các thành kiến bằng sự lắng nghe chứ không giảng dạy,

bằng sự thăm dò thay thế cho sự bỏ qua, quan tâm đến người nghèo và

phụ nữ và học hỏi từ họ những quan tâm và ưu tiên.

- Sử dụng tối ưu các phương pháp và công cụ, tức là phải cân nhắc

giữa số lượng, sự hợp lý, sự chính xác và thời gian.

- Sử dụng phép kiểm tra chéo thông tin.

- Luôn tìm kiếm mọi mặt từ phía người dân, nghĩa là tìm tòi và học

hỏi từ những điểm không hợp lý, những người không ủng hộ, những

người đứng ngoài cuộc ở mọi tình huống.

11

- Hãy để cho dân tự làm, nghĩa là tạo điều kiện cho người dân địa

phương tự điều tra, phân tích, trình bày và học hỏi từ đó họ tự đưa ra

kết quả và là chủ sở hữu của các kết quả đó.

- Hãy tự phê bình, nghĩa là cán bộ khuyến nông thôn tự kiểm tra

mình và tự phê bình về thái độ, phong cách và cách ứng xử khi cùng

làm việc với người dân địa phương.

- Hãy chịu trách nhiệm cá nhân, nghĩa là mỗi cán bộ khuyến nông

phải tự chịu trách nhiệm với chính công việc mình làm, không đổ lỗi

cho người khác

- Cùng chia sẻ, nghĩa là tạo ra cơ hội cùng làm việc, cùng chung

sống, chia sẻ suy nghĩ, tình cảm, tâm tư giữa người dân với nhau, giữa

người dân với cán bộ khuyến nông.

- Sử dụng các công cụ đánh giá nông thôn có người dân tham gia

một cách mềm dẻo, linh hoạt và sáng tạo, nghĩa là không lựa chọn và

sử dụng các công cụ một cách máy móc cho mọi nơi mọi lúc, bởi vì các

phương pháp và công cụ đánh giá nông thôn có người dân tham gia

không phải là công thức bất di bất dịch. Chính vì vậy cán bộ khuyến

nông phải học hỏi để có kinh nghiệm khi sử dụng các công cụ PRA vào

công việc của mình có hiệu quả.

1.3.3. Một số kỹ thuật cơ bản khi sử dụng công cụ đánh giá

nhanh nông thôn có người dân tham gia

Phương pháp PRA bao gồm một loạt các công cụ để thu thập và

phân tích thông tin (số liệu thứ cấp và số liệu thực địa). Những công

cụ chính bao gồm:

- Xem xét số liệu thứ cấp

- Quan sát trực tiếp

- Vẽ bản đồ: tài nguyên, bản đồ cơ sở hạ tầng, bản đồ xã hội, và

v.v.

- Mặt cắt (transect);

- Sơ lược lịch sử (các sự kiện quan trọng)

- Biểu đồ xu hướng (biến động theo thời gian), biểu đồ mối quan

hệ

nhân quả, biểu đồ lịch thời vụ;

12

- Phỏng vấn bán cấu trúc, phân loại giàu nghèo, biểu đồ Venn

(quan hệ các tổ chức), biểu đồ múi (bánh);

- Xếp hạng ưu tiên (cho điểm trực tiếp; bỏ phiếu, ..), xếp hạng

theo cặp (đôi);

- Xếp hạng ma trận trực tiếp, đánh giá giải pháp

Tùy theo mục đích và yêu cầu, nhóm thực hiện sẽ chọn lựa các kỹ

thuật phù hợp và hữu dụng nhất cho từng cuộc PRA. Phương pháp PRA

cũng rất linh hoạt, trong suốt quá trình thực hiện nhóm có thể vận

dụng một cách sáng tạo, thử nghiệm và điều chỉnh khi cần thiết.

Trong bất kỳ một cuộc PRA nào, trước khi đi đến thực địa, nhóm

thực hiện cần phải nhận thức rõ “vấn đề cần tìm hiểu là gì?”, “thông

tin gì cần thu thập”, sử dụng “phương pháp gì” để thu thập, và “ai”

cung cấp thông tin đó?

Hình 1.1: Thông tin cần thu thập và kỹ thuật PRA

* Thu thập tài liệu có sẵn

Tài liệu có sẵn bao gồm hệ thống thông tin, dữ liệu cơ bản của địa

phương, các kết quả nghiên cứu, hoạt động của dự án tại địa phương.

Tài liệu có sẵn là cơ sở dữ liệu ban đầu cho các hoạt động đánh giá

nông thôn có người dân tham gia và là nguồn thông tin định hướng và

kiểm tra chéo.

- Các nguồn cung cấp tài liệu:

+ Các cơ quan chính quyền địa phương (xã, huyện).

+ Các cơ quan chuyên môn liên quan cấp huyện.

13

+ Các tổ chức, dự án, chương trình đã có các hoạt động tại địa

phương (thôn, bản, xã).

+ Các tài liệu xuất bản liên quan đến địa phương.

- Phương pháp thu thập tài liệu:

+ Liệt kê các số liệu thông tin cần thiết có thể thu thập, hệ thống

hóa theo nội dung hay địa điểm thu thập và dự kiến địa điểm cơ quan

cung cấp thông tin.

+ Liên hệ với các cơ quan cung cấp thông tin.

+ Tiến hành thu thập bằng ghi chép, sao chụp.

+ Kiểm tra tính thực tiễn của thông tin thông qua quan sát trực

tiếp và kiểm tra chéo.

* Tạo lập mối quan hệ

Các hoạt động đánh giá nông thôn có người dân tham gia đều

thông qua quá trình giao tiếp. Vì vậy việc tạo lập mối quan hệ với

người dân là cần thiết và được xem như là sự trao đổi tương quan bình

đẳng giữa cán bộ khuyến nông với người dân địa phương và có sự

thông hiểu nhau. Do vậy tạo lập mối quan hệ để đạt được sự tin tưởng,

sự liên kết, hoà hợp và cùng chung một số điểm tương đồng. Để tạo

lập mối quan hệ cần có các kỹ năng giao tiếp như: chú ý, quan sát,

lắng nghe, phản ảnh, trao đổi và thu thập thông tin. Sau đây là một số

kỹ năng cơ bản trong tạo lập mối quan hệ khi thực hiện đánh giá nông

thôn có người dân tham gia:

- Gặp lãnh đạo thôn và các nhà chức trách địa phương khi bắt đầu

công việc tại địa phương để giải toả mọi nghi ngờ.

- Hãy bắt đầu công việc với những người dân có khả năng tiếp cận

nhanh và ít mặc cảm với người ngoài cộng đồng.

- Giải thích thật rõ cho mọi người dân lý do đoàn đánh giá nông

thôn có người dân tham gia đến thôn, bản và công việc mà đoàn sẽ

cùng làm với dân.

- Hãy tự chỉ ra sự chân thành của mình đối với thôn, bản.

- Lựa chọn thời gian và địa điểm mà người dân làm việc thuận tiện.

* Làm việc với nhóm sở thích

14

Nhóm sở thích bao gồm một số nông dân có cùng nguyện vọng

được làm việc hay hợp tác về một hoạt động hay lĩnh vực nào đó như:

làm vườn, trồng cây ăn quả, chăn nuôi, trồng cây... Nhóm sở thích còn

có thể được xây dựng trên sự tự nguyện dựa trên tuổi tác, giới tính,

nhóm dân tộc, sự giầu nghèo, tôn giáo...

Mục đích của làm việc với các nhóm sở thích là để thu thập thông

tin và có được sự thấu hiểu cần thiết về nhu cầu sở thích và những vấn

đề của họ. Khi làm việc với các nhóm sở thích cán bộ khuyến nông

cần:

- Chuẩn bị bảng danh sách về các nhóm sở thích có thể thành lập.

- Ghi rõ các tên nhóm sở thích, tên và địa chỉ của các cá nhân để

liên hệ.

- Tập trung vào quá trình tạo mối quan hệ với các nhóm sở thích.

- Sắp đặt các thành viên của các nhóm sở thích vào việc thực hiện

các công cụ RRA.

- Thu hút họ vào việc kiểm tra tính thực tiễn của thông tin đã được

thu thập thông qua quan sát trực tiếp và kiểm tra chéo.

* Sử dụng phương pháp phỏng vấn linh hoạt

Phỏng vấn linh hoạt là một phương pháp được sử dụng trong quá

trình thực hiện các công cụ đánh giá nông thôn có người dân tham gia.

Phương pháp này được sử dụng với cá nhân nông dân, với các thông

tin viên chính từ thôn, bản, với các nhóm sở thích hay với các nhóm

nông dân khác... Kỹ năng của phỏng vấn linh hoạt là đặt người dân vào

quá trình đàm thoại thông qua một loạt các câu hỏi mở và thích hợp

giữa cán bộ khuyến nông với người dân. Trong phỏng vấn linh hoạt

cán bộ khuyến nông phải sử dụng thành thạo 7 dạng câu hỏi: ai, cái gì,

ở đâu, khi nào, tại sao, như thế nào và bao nhiêu? Để thực hiện phỏng

vấn linh hoạt cán bộ khuyến nông cần:

- Chuẩn bị danh mục chủ đề để phỏng vấn và ghi rõ từng chủ đề

vào sổ theo dõi công việc hiện trường

- Lựa chọn cá nhân, thông tin viên chính, nhóm sở thích hay các

nhóm nông dân để phỏng vấn. Phải đảm bảo rằng những người này có

khả năng cung cấp thông tin sâu rộng và có quan điểm rõ ràng.

- Lựa chọn thời gian và địa điểm để cuộc phỏng vấn ít bị ảnh

hưởng vì những lý do ngoại cảnh.

15

- Sử dụng danh mục chủ đề và danh sách kiểm tra, nhưng cho

phép mềm dẻo trong đàm thoại từ đó có thể khám phá ra những vấn

đề mới hay những ý tưởng mới được xuất hiện.

- Hỏi những câu hỏi thích hợp với từng cá nhân hay nhóm đang

được phỏng vấn.

- Sử dụng câu hỏi mở để đạt được giải thích và quan điểm của

nông dân hơn là câu hỏi: có hoặc không ?

- Ghi chép chi tiết các cuộc phỏng vấn lên sổ theo dõi công việc

hiện trường

- Hãy điều chỉnh danh mục và câu hỏi để nổi lên những vấn đề

mới.

- Kiểm tra tính thực tiễn của thông tin thông qua quan sát trực

tiếp và kiểm tra chéo.

* Họp dân

Họp dân thể hiện sự tham gia đóng góp đầy đủ nhất của người dân

trong quá trình thực hiện các đợt đánh giá nông thôn có người dân

tham gia. Trong đánh giá nông thôn có người dân tham gia nhiều cuộc

họp dân được tổ chức nhằm:

- Kiểm tra lại thông tin và bổ sung thông tin.

- Bổ sung và thống nhất các giải pháp cho thôn bản.

- Thống nhất chương trình hành động và cam kết thực hiện.

- Trong một đợt đánh giá nông thôn có người dân tham gia phải tổ

chức nhiều cuộc họp dân. Có thể tổ chức các cuộc họp sau:

Họp dân lần 1: Cuộc họp này thường được tổ chức vào tối ngày thứ

nhất của đợt PRA dưới thôn bản nhằm mục đích:

+ Giới thiệu chung về đợt đánh giá tại thôn, bản: Lý do, mục đích,

kế hoạch làm việc phương pháp và kêu gọi sự tham gia.

+ Trình bày và thảo luận kết quả làm việc của ngày 1.

+ Thông báo kế hoạch làm việc ngày 2.

Họp dân lần 2: (có thể bao gồm 2 đến 3 cuộc họp) Cuộc họp này

thường được tổ chức vào tối ngày thứ 2 hoặc ngày thứ 3 của đợt đánh

giá nông thôn có người dân tham gia nhằm mục đích:

+ Trình bày và thảo luận kết quả làm việc hàng ngày.

16

+ Thống nhất định hướng cho kế hoạch hành động.

Họp dân lần 3: Cuộc họp được tổ chức vào ngày cuối của đợt PRA

nhằm mục đích:

- Trình bày dự thảo kết quả đánh giá nông thôn có người dân tham

gia

- Đóng góp bổ, sung và thảo luận.

- Thống nhất kế hoạch hành động.

Để tổ chức cuộc họp dân thành công cần thực hiện các bước sau:

- Chuẩn bị:

+ Xác định mục tiêu cuộc họp dân.

+ Chuẩn bị nội dung: Các kết quả đánh giá cần viết lên giấy khổ

to, chữ to rõ ràng để mọi người có thể đọc.

+ Chuẩn bị địa điểm, và ánh sáng.

+ Thông báo rõ về thời gian họp cho mọi người.

- Tiến hành cuộc họp

+ Giới thiệu, nêu mục đích cuộc họp, giới hạn nội dung thảo luận.

+ Đại diện cộng tác viên thôn trình bày và điều hành thảo luận

theo từng nội dung

+ Tạo điều kiện cho người dân thảo luận, đóng góp, bổ sung ý

kiến.

+ Tổng hợp các ý kiến, thống nhất các kết luận và chốt lại các vấn

đề trước dân.

+ Kết thúc cuộc họp.

Lưu ý:

Cuộc họp dân lần 1 và 2 không kéo dài quá 2 giờ.

Cuộc họp dân thông qua kế hoạch hành động có thể kéo dài 2-3

giờ.

17

1.4. Giới thiệu và hướng dẫn sử dụng một số công cụ đánh

giá nông thôn có người dân tham gia trong hoạt động khuyến

nông.

1.4.1. Công cụ Lược sử thôn, bản

* Mục đích và ý nghĩa

Lược sử thôn, bản là 1công cụ được dùng chủ yếu trong đánh giá

nông thôn có người dân tham gia. Đây là một trong những công cụ để

tìm hiểu chung về thôn, bản. Thông qua công cụ này, người dân tự

nhìn nhận những sự kiện xảy ra trong quá khứ và ảnh hưởngcủa nó

đến đời sống, tình hình sản xuất, sử dụng các nguồn nhân tài vật lực...,

từ đó có thể đề ra được những giải pháp trong tương lai phù hợp với

địa phương mình (còn gọi là công cụ "phá băng" hoặc "làm quen" giữa

người trong cộng đồng và người ngoài cộng đồng).

* Nội dung

Người dân được cán bộ đánh giá nông thôn có người dân tham gia

Họ tự trao đổi, phân tích, đánh giá các sự kiện đó cuối cùng đưa ra

một bảng lược sử thôn, bản.

* Phương pháp và thời gian tiến hành

Xây dựng biểu đồ lược sử thôn, bản do một nhóm nông dân thực

hiện dưới sự hướng dẫn của cán bộ đánh giá nông thôn có người dân

tham gia. Quá trình thực hiện công cụ này bao gồm các bước sau:

- Thành lập nhóm nông dân ít nhất 5-7 người để thực hiện công cụ.

Họ phải là những người sống lâu năm ở thôn bản, có hiểu biết sâu sắc

về địa phương mình.

- Địa điểm thực hiện nên chọn tại một nơi đi lại thuận lợi, nhiều

người có khả năng tham gia.

- Các vật liệu như: phấn viết, giấy khổ lớn, bút viết và các vật liệu

khác cần được chuẩn bị đầy đủ.

- Cán bộ đánh giá nông thôn có người dân tham gia giải thích thật

rõ mục đích, ý nghĩa và các bước tiến hành thực hiện công cụ như sau:

+ Cán bộ đánh giá nông thôn có người dân tham gia hướng dẫn

khung mô tả lịch sử thôn, bản trên mặt đất và đề nghị họ thực hiện

công việc.

18

+ Nông dân tự tiến hành liệt kê từng sự kiện, trao đổi, thảo luận,

phân tích và đánh giá để đưa ra những thuận lợi, khó khăn, ảnh

hưởngvà nguyên nhân của từng sự kiện chính.

+ Cán bộ đánh giá nông thôn có người dân tham gia có thể tiến

hành phỏng vấn hoặc yêu cầu nông dân làm rõ hơn những điểm cần

thiết và ghi chép.

+ Kết quả của công cụ này được sao chép vào giấy khổ lớn.

Công cụ này thường được thực hiện ngày thứ nhất, ngay sau khi

đoàn đánh giá nông thôn có người dân tham gia xuống thôn, bản và

thường kéo dài từ 1,5 đến 2 giờ.

* Vai trò của cán bộ đánh giá nông thôn có người dân tham gia

Nhóm công tác đánh giá nông thôn có người dân tham gia gồm 2-3

người được phân công nhiệm vụ cụ thể với vai trò chính là hướng dẫn

nông dân cách làm, thúc đẩy và tạo điều kiện cho nông dân tự đánh

giá và ghi chép đầy đủ những ý kiến thảo luận của nông dân sau đó hệ

thống hoá lại.

1.4.2. Công cụ vẽ sơ đồ thôn, bản

* Mục đích, ý nghĩa

Vẽ sơ đồ thôn, bản là một công cụ quan trọng của đánh giá nông

thôn có người dân tham gia nhằm đánh giá, phân tích tình hình chung

của thôn, bản, đặc biệt là hiện trạng sử dụng đất đai, vật nuôi, cây

trồng... để đưa ra được những khó khăn giải pháp trong từng lĩnh vực

của thôn, bản từ đó phục vụ cho việc xây dựng kế hoạch thôn, bản

trong tương lai nhất là trong quá trình lập quy hoạch sử dụng đất và

giao đất lâm nghiệp có sự tham gia của người dân, là tài liệu quan

trọng làm cơ sở thảo luận trong hội nghị toàn thôn.

* Nội dung

Người dân được cán bộ đánh giá nông thôn có người dân tham

gia hướng dẫn để tự phác họa hiện trạng thôn, bản. Sơ đồ này mô tả

đầy đủ hiện trạng sử dụng đất đai, vật nuôi cây trồng, điều kiện cơ

sở vật chất và kinh tế xã hội của thôn, bản để họ cùng nhau thảo luận,

phân tích những thuận lợi, khó khăn để có thể đề ra các giải pháp của

thôn, bản trong tương lai.

19

Hình 1.2: Nông dân thực hiên việc đắp sa bàn thôn bản

* Phương pháp và thời gian tiến hành:

Vẽ sơ đồ thôn, bản do một nhóm nông dân thực hiện dưới sự

hướng dẫn, thúc đẩy của cán bộ đánh giá nông thôn có người dân tham

gia. Quá trình thực hiện công cụ này bao gồm các bước sau:

- Thành lập nhóm nông dân cả nam và nữ ít nhất từ 5-7 người

- Địa điểm thực hiện nên chọn tại một nơi cao trong thôn, bản dễ

quan sát toàn thôn, bản, đi lại thuận lợi để có nhiều người có khả năng

tham gia. 23

- Các vật liệu như: phấn viết, giấy khổ lớn, bút viết và các vật liệu

khác cần được chuẩn bị đầy đủ.

- Cán bộ đánh giá nông thôn có người dân tham gia giải thích thật

rõ mục đích, ý nghĩa và các bước tiến hành thực hiện như sau:

+ Đề nghị nông dân phác họa sơ đồ lên mặt đất.

+ Tạo điều kiện thúc đẩy người dân trao đổi, thảo luận, tranh luận

trong quá trình vẽ sơ đồ.

+ Chuyển sơ đồ đã được phác hoạ trên mặt đất vào giấy khổ lớn.

+ Tiến hành thảo luận: khó khăn, cơ hội và giải pháp chung cho cả

thôn, bản.

20