Bài giảng Điều tra, dự tính, dự báo sâu bệnh hại - Chương 1: Các phương pháp điều tra sâu bệnh

ĐIỀU TRA, DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

(Lý thuyết: 30 tiết )

TS. Bùi Văn Bắc

Bộ môn: Bảo vệ thực vật rừng

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

GIỚI THIỆU CHUNG

Tổng số tiết: 30

1. Mục tiêu và yêu cầu của môn học

1.1. Mục tiêu

Trang bị kiến thức chuyên sâu cho sinh viên ngành QLTNR&MT về

phương pháp điều tra, dự báo sâu bệnh hại trong lâm nghiệp

1.2. Yêu cầu

1. Nắm được các phương pháp điều tra sâu bệnh hại ở vườn ươm, rừng

trồng, rừng tự nhiên và bãi gỗ phục vụ nghiên cứu khoa học và dự tính

dự báo sâu bệnh hại;

2. Nắm được các phương pháp dự tính dự báo ngắn hạn và dài hạn

phục vụ cho công tác phòng trừ sâu bệnh hại;

3. Biết cách xác định các chỉ tiêu định hướng phục vụ cho việc xây dựng

phương án phòng trừ sâu bệnh hại;

4. Có khả năng tổ chức công tác điều tra dự tính dự báo sâu bệnh hại;

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

TÀI LIỆU THAM KHẢO

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG TRÌNH

I. CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH HẠI

II. CÁC PHƯƠNG PHÁP DỰ TÍNH DỰ BÁO SÂU HẠI

III. CÁC PHƯƠNG PHÁP DỰ TÍNH DỰ BÁO BỆNH HẠI

IV. TỔ CHỨC CÔNG TÁC ĐTDB SÂU BỆNH HẠI

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

1.1. MỤC ĐÍCH YÊU CẦU CHUNG

Điều tra sâu bệnh nhằm cung cấp thông tin về:

1. Đặc điểm khu hệ sâu bệnh

2. Đặc điểm của quần thể sâu bệnh: thành phần, mật độ, phân

bố và mức độ gây hại của từng loài sâu, từng loại bệnh hại ở

từng đối tượng kinh doanh,

1. Điều tra sâu bệnh giúp phát hiện các loài sâu bệnh mới

2. Tích lũy các tài liệu rút ra quy luật phát sinh phát triển của

sâu bệnh hại, xây dựng lịch và bản đồ sâu bệnh hại giúp cho dự

tính dự báo dài hạn

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

1.1. MỤC ĐÍCH YÊU CẦU CHUNG (tiếp)

Điều tra có các mục đích theo 3 bộ phân cơ bản sau:

1. Điều tra phục vụ dự tính dự báo: Đây là mục tiêu quan

trọng nhất

2. Điều tra phục nghiên cứu sinh học của một loài

3. Điều tra tổng thể khu hệ côn trùng, nấm: Chủ yếu xác

định thành phần và phân bố của chúng

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

MỤC TIÊU CỤ THỂ

Có được THÔNG TIN về sâu bệnh

 Xác định thành phần loài côn trùng hoặc vật gây bệnh

 Xác định mật độ sâu hại và thiên địch (M)

 Xác định tỷ lệ có sâu hoặc tỷ lệ có bệnh (P%)

 Xác định mức độ gây hại của sâu hoặc bệnh (R%)

Phục vụ cho

Công tác Dự báo và Phòng trừ sâu bệnh hại

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

YÊU CẦU CHUNG

 Chính xác

 Kịp thời

 Chi phí thấp – Hiệu quả kinh tế cao

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

1.2. CÔNG TÁC CHUẨN BỊ

1. Tìm hiểu về điều kiện tự nhiên, điều kiện xã hội

2. Xác định mục tiêu điều tra

3. Lập kế hoạch và chọn phương pháp điều tra hợp lý.

Chuẩn bị điều tra bao gồm

chuẩn bị nhân lực,

chuẩn bị phương tiện và

chuẩn bị kinh phí.

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

1.3. ĐIỀU TRA SƠ BỘ

Điều tra sơ bộ còn gọi là điều tra phát hiện để nắm bắt một cách

khái quát về tình hình sâu bệnh của khu vực điều tra và làm cơ

sở cho điều tra tỷ mỉ.

Xác định ra các nhóm sâu bệnh chính như sâu bệnh hại lá, thân

cành, hoa quả, hại rễ…và các loài cây bị hại chính của nhóm sâu

bệnh hại này.

Sau khi điều tra sơ bộ phải biết được loài cây nào, nhóm sâu bệnh

nào cần phải được tiến hành điều tra tỷ mỉ.

Chỉ tiêu dùng để xác định vấn đề này là tỷ lệ cây có sâu bệnh và/hay

mức độ gây hại của sâu bệnh.

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

1.3.1. ĐIỀU TRA SƠ BỘ Ở VƯỜN ƯƠM

 Với vườm ươm có diện tích dưới 5ha, quan sát toàn bộ vườn bằng

cách đi theo các rãnh luống.

 Với vườn ươm có diện tích trên 5ha, dùng tuyến điều tra.

o Tuyến điều tra song song với hướng luống, cách nhau 3 – 5 luống của

vườn ươm.

o Tuyến điều tra đi qua các loài cây, thời gian gieo cấy khác nhau.

 Quan sát lá, thân và trên mặt luống để phát hiện các loài sâu, dấu vết

ăn hại và các triệu chứng của bệnh cây, rồi ước lượng nhanh tỷ lệ

phần trăm số cây bị hại hay diện tích bị hại theo ba nhóm gây hại

chính như ở biểu mẫu.

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

1.3.1. ĐIỀU TRA SƠ BỘ Ở VƯỜN ƯƠM

Biểu 1-1: Điều tra sơ bộ ở vườn ươm

Tên vườn ươm :

Thời gian thành lập:

Ngày điều tra:

Diện tích vườn ươm:

Người điều tra:

Số cây hay diện tích bị hại tính theo %

Thời gian

gieo hoặc

cấy

Ghi chú (về

tình trạng

vệ sinh)

Loài

cầy

Hại mầm non và

rễ

Hại lá

Hại thân cành

Sâu Bệnh Sâu Bệnh

Sâu

Bệnh

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

1.3.2. ĐIỀU TRA SƠ BỘ Ở RỪNG TRỒNG

1. Mục tiêu chính: Xác định các địa điểm điều tra tỷ mỉ sau này.

2. Điều tra sơ bộ ở rừng trồng được tiến hành trên các tuyến điều tra,

3. Dựa vào quan sát bằng mắt thường hay sử dụng ống nhòm.

1.3.2.1. Phương pháp xác định tuyến điều tra

1. Nhanh chóng có được kết quả đại diện cho khu vực điều tra.

2. Không nên bố trí quá nhiều tuyến. Nếu có thể, chỉ bố trí 1 tuyến

3. Song song, chữ chi, nan quạt, xoắn trôn ốc…

4. Khoảng cách giữa các tuyến là 200500 m. Với một tuyến xoắn trôn ốc cần

bố trí khoảng cách giữa 2 vòng xoắn là 100 m.

5. Đặt tên hay đánh số thứ tự và vẽ trên bản đồ.

6. Lợi dụng các đường mòn, ranh giới lô khoảnh trong thiết kế tuyến điều tra

sẽ rất có lợi cho việc định hướng.

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

1.3.2. ĐIỀU TTRRAA SSƠ BBỘ Ở RRỪNNGG TTRRỒNNGG

1.3.2.1. Phương pháp xác định tuyến điều tra (tiếp)

1. Trên tuyến điều tra cứ cách 100m lại xác định một điểm điều tra.

2. Điểm điều tra phải nằm trên đất có rừng.

3. Nếu điểm điều tra rơi đúng vào đường mòn, ranh giới lô hay khoảng

trống, người điều tra phải rẽ sang phải hoặc trái vuông góc với tuyến

điều tra 20 m để xác định một điểm điều tra khác.

4. Tại điểm điều tra quan sát một diện tích rừng có bán kính 10m để

ước lượng về mật độ sâu bệnh hại, mức độ bị hại và tình hình phân

bố của những cây và cành bị hại.

5. Một phương pháp khác để chọn cây điều tra là đánh dấu điểm điều

tra rồi điều tra 30 cây nằm xung quanh điểm.

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

1.3.2. ĐIỀU TRA SƠ BỘ Ở RỪNG TRỒNG

1.3.2.1. Phương pháp xác định tuyến điều tra (tiếp)

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

1.3.2. ĐIỀU TRA SƠ BỘ Ở RỪNG TRỒNG

1.3.2.1. Phương pháp xác định tuyến điều tra (tiếp)

1.3.2.2. Phương pháp điều tra trên các điểm điều tra

Hệ thống bảng/biểu mẫu: xem giáo trình

1.3.3. ĐIỀU TRA SƠ BỘ Ở RỪNG TỰ NHIÊN

Xem giáo trình

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

1.4. ĐIỀU TRA TỶ MỈ

Điều tra tỷ mỉ nhằm cung cấp thông tin cho:

• Dự tính, dự báo và

• Nghiên cứu về đặc tính sinh học, sinh thái của sâu bệnh

Các thông tin cụ thể cần cung cấp là: Thành phần loài, mật độ sâu bệnh hại,

mức độ gây hại của sâu bệnh, mật độ thiên địch, các thông tin về cấu

trúc của quần thể như tỷ lệ sâu non, tỷ lệ cá thể cái, các thông tin về đặc

điểm của địa điểm điều tra.

Một số loại điều tra tỷ mỉ

• Điều tra thành phần sâu bệnh

• Điều tra mật độ sâu

• Điều tra mức độ gây hại của sâu/bệnh

• Điều tra tỷ lệ có sâu bệnh

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

Mật độ: là số lượng cá thể trung bình của một loài sâu trên một đơn vị điều tra

Một đơn vị điều tra có thể là một đơn vị diện tích (1m², 1 ô dạng bản, ha…),

một đơn vị thể tích (1 m³, lít nước) hay một cây điều tra, một cành điều tra,

một điểm điều tra, một ô tiểu chuẩn

Đơn vị điều tra cơ bản trong điều tra sâu bệnh là cây hay m².

n

Trong đó

M = Mật độ

1

M  . S

_n

i

n = Tổng số đơn vị điều tra (cây)

S_i= Sô sâu thu được trên cây thứ i

i1

Tỷ lệ có sâu hoặc tỷ lệ có bệnh (chỉ số P%)

Tỷ lệ có sâu hay tỷ lệ có bệnh là tỷ lệ phần trăm số đơn vị điều tra có loài sâu

hoặc bệnh cần tính trên tổng số đơn vị điều tra. Ví dụ:

Trong đó n = số đơn vị điều tra có loài sâu hoặc bệnh

n

P% .100

cần tính

N

N = tổng số đơn vị điều tra

Mức độ gây hại (Chỉ số R%): Tỷ lệ % bộ phận của cây bị sâu hoặc bệnh gây

hại

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

- Mật độ (M)

- Tỷ lệ có sâu hoặc tỷ lệ có bệnh (P%)

- Mức độ gây hại (R%)

Số trung bình

Nên phương pháp thích hợp để có được các giá trị này là

Phương pháp ước lượng số trung bình

Để ước lượng cần xác định Mẫu và dung lượng Mẫu

Mẫu điều tra là một bộ phận của ô tiêu chuẩn hay tuyến điều tra

được chọn ra để thực hiện phương pháp ước lượng số trung

bình là mật độ, tỷ lệ có sâu hoặc tỷ lệ có bệnh và mức độ gây

hại của sâu hoặc mức độ gây hại của bệnh

ĐIỀU TRA DỰ TÍNH, DỰ BÁO SÂU BỆNH HẠI

CHƯƠNG 1: CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA SÂU BỆNH

1.4. ĐIỀU TRA TỶ MỈ

1.4.1. ĐIỀU TRA TỶ MỈ Ở VƯỜN ƯƠM

a. Điều tra thành phần, số lượng sâu bệnh hại lá, thân cành

Các loài cây ở vườn ươm nếu được gieo hoặc cấy theo hàng trong luống

dùng phương pháp ngẫu nhiên hệ thống để chọn đơn vị điều tra là 1 cây

theo các bước sau đây:

1 Cách k luống điều tra 1 luống;

1 k 5

2 Trong luống được chọn cách m hàng điều tra 1 hàng; 1 m 5

3 Trong hàng được chọn cách n cây điều tra 1 cây;

Chỉ số k, m, n được chọn sao cho với mỗi một cấp tuổi, một phương thức

chăm sóc của 1 loài cây có tổng số cây điều tra  30.

Bài giảng Điều tra, dự tính, dự báo sâu bệnh hại - Chương 1: Các phương pháp điều tra sâu bệnh - Bùi Văn Bắc