Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị sản phẩm cao su Quảng Bình

Download

UED JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES, HUMANITIES AND EDUCATION

VOL.3, NO.3 (2013)

CHIẾN LƯỢC NÂNG CẤP CHUỖI GIÁ TRỊ SẢN PHẨM CAO SU QUẢNG BÌNH

THE STRATEGY OF UPGRADING THE RUBBER PRODUCT VALUE CHAIN IN QUANG BINH

Trần Tự Lực

Trường Đại học Quảng Bình

TÓM TẮT

Bài viết nghiên cứu đặc điểm cơ bản chuỗi giá trị sản phẩm cao su Quảng Bình, phân tích điểm mạnh,

điểm yếu và khái quát cơ hội, thách thức của chuỗi từ đó đề xuất các chiến lược nâng cấp chuỗi nhằm tăng giá

trị sản phẩm, tăng khả năng cạnh tranh của chuỗi, tăng mối liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi và nâng cao lợi

ích kinh tế - xã hội mà chuỗi có thể mang lại.

Từ khoá: chuỗi giá trị sản phẩm cao su Quảng Bình; cao su Quảng Bình; chuỗi giá trị; Quảng Bình; sản

phẩm cao su; chiến lược nâng cấp

ABSTRACT

The paper examines the basic characteristics of the rubber product value chain in Quang Binh, analyzes

the strengths, the weaknesses and generalizes opportunities and challenges in order to put forward upgrading

strategies, increase the value of products, the competitiveness, linkages among actors in the chain and improve

economic and social benefits.

Keywords: Quang Binh rubber product value chain; Quang Binh rubber; value chain; Quang Binh;

rubber products; upgrading strategy.

nhiều điểm yếu như khả năng cạnh tranh, liên

kết giữa các tác nhân trong chuꢀi còn lỏng lẻo,

không có tính ổn đꢁnh và bền vững trong dài

hạn; quy mô sản xuất và kỹ thuật canh tác

chưa đảm bảo; sản phẩm chưa tạo được

thương hiệu trên thꢁ trường,…. Để khắc phục

những điểm yếu và tồn tại trên, chúng tôi

nghiên cứu đề xuất các chiến lược nâng cấp

chuꢀi giá trꢁ sản phẩm cao su Quảng Bình.

1. Đặt vấn đề

Cây cao su đang là cây công nghiệp có

vai trò và ý nghĩa rất lớn về kinh tế, xã hội và

môi trường đối với Quảng Bình nói riêng và

Việt Nam nói chung. Sản phẩm chủ yếu của

cây cao su là mủ cao su với các đặc tính hơn

hẳn cao su tổng hợp về độ giãn, độ đàn hồi,…

là nguyên liệu không thể thiếu được trong đời

sống hàng ngày của con người thông qua các

đồ dùng sinh hoạt. Để đến với người tiêu dùng

trong nước và trên thế giới sản phẩm cao su

đều trải qua một chuꢀi các hoạt động, mꢀi hoạt

động này lại tạo ra một giá trꢁ mới cho sản

phẩm. Giá trꢁ chủ yếu của sản phẩm cao su

chính là việc khai thác và sử dụng mủ cao su

nên chuỗi giá trị sản phẩm cao su được xác

định là tổng thể các hoạt động liên quan đến

sản xuất và tiêu thụ sản phẩm cao su, nó bao

gồm các hoạt động của các tác nhân tham gia

như cung cấp giống, phân bón, đào hố, trồng

cây, chăm sóc, cạo mủ, thu gom, chế biến và

thương mại hóa sản phẩm. Chuꢀi giá trꢁ sản

phẩm cao su Quảng Bình có nhiều điểm mạnh

và cơ hội phát triển. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại

2. Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu chúng

tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau [1]:

- Phân tích định tính: Thu thập số liệu

và sử dụng công cụ sơ đồ hoá chuꢀi giá trꢁ để

đánh giá những tác nhân tham gia chuꢀi giá trꢁ

sản phẩm cao su.

- Phân tích định lượng: Khảo sát,

phỏng vấn chính thức và nghiên cứu tài liệu.

Trên cơ sở đó sử dụng công cụ phân tích chi

phí, lợi nhuận để đánh giá phân phối lợi ích

giữa những tác nhân tham gia trong chuꢀi.

- Phân tích SWOT: Dựa vào số liệu thu

thập chúng tôi tiến hành phân tích, xác đꢁnh

điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI, NHÂN VĂN VÀ GIÁO DỤC

TẬP 3, SỐ 3 (2013)

chuꢀi giá trꢁ sản phẩm cao su Quảng Bình.

Trên cơ sở cách tiếp cận chuꢀi giá trꢁ sản

phẩm cao su trình bày ở trên kết hợp với thực

tiễn khảo sát đặc điểm sản xuất kinh doanh cao

su Quảng Bình, chúng tôi xác đꢁnh chuꢀi giá trꢁ

sản phẩm cao su Quảng Bình qua Hình 1.

3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Đặc điểm chuỗi giá trị sản phẩm cao su Quảng

Bình

Cung cấp

đầu vào

Sản xuất

Chế biến

Tiêu thụ

Thương

mại

40%

60%

- Giống

- Phân bón

- Thuốc

Nhà

sản

xuất

nước

ngoài

Nhà

sản

xuất

trong

nước

Doanh

nghiệp

tư

Doanh

nghiệp

tư

Tiểu

K₁

K₂

35%

70%

điền (hộ

-Công cụ sx

nhân

nông

dân)

30%

65%

Đại điền (doanh nghiệp quốc doanh)

Hình 1. Chuỗi giá trị sản phẩm cao su Quảng Bình

Qua hình 1 cho thấy các doanh nghiệp

quốc doanh đồng thời là nhà sản xuất và là nhà

chế biến nên chuꢀi giá trꢁ sản phẩm cao su

Quảng Bình theo đối tượng được phân thành 2

kênh, kênh 1 (K₁) và kênh 2 (K₂). Trong đó các

tác nhân trong trong chuꢀi có đặc điểm như sau:

tác phân loại, chế biến và đóng gói bao gồm các

doanh nghiệp quốc doanh và các nhà máy chế

biến tư nhân đặt tại thành phố Đồng Hới và

huyện Bố Trạch. Cao su được thu mua mủ từ hộ

sản xuất và chế biến mủ thô thành SRV và RSS

để xuất khẩu [4].

+ Tác nhân cung cấp yếu tố đầu vào:

Gồm cung ứng giống, cung ứng phân bón, cung

ứng các công cụ phục vụ trồng cao su và cung ứng

nước. Giống cao su ở Quảng Bình có nhiều loại

giống như GT1, RIM 600, VM515 và PB 235.

Phân bón, thuốc và công cụ sản xuất thường mua

từ nhiều nhà cung ứng trên thꢁ trường tại đꢁa

phương [2].

+ Tác nhân thương mại: Thực hiện công

tác thu mua, lưu kho, đóng gói, vận chuyển đến

cửa khẩu Móng Cái để xuất sang Trung Quốc

(70%) hoặc bán cho công ty cao su Đà Nẵng.

+ Tác nhân tiêu thụ: Gồm nhà sản xuất

nước ngoài ở thꢁ trường Trung Quốc, Hàn Quốc,

Đức,.. chiếm khoảng 70% sản lượng; các nhà

sản xuất trong nước chủ yếu ở thꢁ trường Đà

Nẵng gồm các doanh nghiệp sản xuất lốp, đệm

cao su [2],…

+Tác nhân sản xuất: Thực hiện công tác

trồng, sản xuất, thu hoạch và bảo quản mủ cao su

bao gồm: các hộ sản xuất cao su tiểu điền chiếm

60% và cao su đại điền (các doanh nghiệp quốc

doanh) chiếm 40% . Cao su đại điền năng suất và

sản lượng khai thác cao hơn do cao su tiểu điền

đa số mới trồng nên diện tích đưa vào khai thác

còn ít, có ít kinh nghiệm, quy mô nhỏ, thiếu vốn,

thiếu kỹ thuật [4].

3.1. Phân tích SWOT chuỗi giá trị sản phẩm

cao su Quảng Bình.

3.1.1. Điểm mạnh

- Nguồn lực sản xuất cạnh tranh: Có

diện tích đất canh tác lớn, đất xám feralit chiếm

59,23% là loại đất phù hợp trồng cây cao su, cao

su đại điền đã có nhiều kinh nghiệm, nguồn lao

+ Tác nhân chế biến: Thực hiện công

UED JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES, HUMANITIES AND EDUCATION

VOL.3, NO.3 (2013)

động dồi dào [4].

- Hệ thống giao thông, thủy lợi hoàn

doanh và sản xuất, thiếu các luồng thông tin hai

chiều và thông tin tới các nhà chức trách.

chỉnh đảm bảo việc điều tiết nước, cơ giới hóa

trong sản xuất và khai thác.

3.1.3. Cơ hội

- Cao su có thꢁ trường xuất khẩu lớn,

- Cây cao su có giá trꢁ kinh tế cao hơn so

Việt nam tham gia WTO, kinh tế thꢁ trường.

với các loại cây công nghiệp khác trong tỉnh.

- Quảng Bình có nhiều dự án ưu tiên

phát triển cao su giai đoạn 2011 – 2020 như dự

án trồng cao su trên đất rừng chuyển đổi, dự án

xây dựng nhà máy chế biến sản phẩm cao su,…

3.1.2. Điểm yếu

- Sản xuất cao su đa số có quy mô nhỏ,

phân tán, vốn đầu tư thấp, chưa có kế hoạch

chung, bán qua nhiều tác nhân trung gian trong

chuꢀi nên nông dân chꢁu rủi ro và thiệt thòi

nhiều nhất [4].

- Được sự quan tâm của chính quyền đꢁa

phương các cấp về chính sách đất đai, kỹ thuật

và tài chính giúp nông dân cải thiện khả năng

canh tác; đầu tư lớn vào cơ sở hạ tầng giúp sản

xuất và chế biến sản phẩm dễ dàng, đã quy

hoạch tổng thể phát triển cao su Quảng Bình giai

đoạn 2010 – 2020.

- Chuꢀi cung các yếu tố đầu vào như

giống, phân bón,…có sự hợp tác chưa chặt chẽ

với hộ trồng cao su. Giống hꢀn hợp chiếm khá

nhiều trên tổng diện tích, điều này gây khó khăn

cho công tác chăm sóc cây cao su. Mặt khác, áp

dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật công nghệ về

giống chậm. Giá vật tư cao, không ổn đꢁnh và

chưa kiểm soát được chất lượng.

3.1.4. Thách thức

- Cây cao su còn trồng manh mún, đại

trà nên năng suất sản lượng và chất lượng chưa

đồng đều.

- Thꢁ trường trong nước còn nhiều bất

cập: Thꢁ trường nhỏ và chưa được quan tâm

thích đáng thể hiện qua nhu cầu tiêu thụ cao su

qua các năm thấp, việc tổ chức hệ thống kênh

tiêu thụ còn nhiều hạn chế. Tuy có nhu cầu về

cao su nhưng các doanh nghiệp chế biến các

sản phẩm công nghiệp làm từ mủ cao su khó

tiếp cận được nguồn hàng. Nhiều hộ nông dân

và doanh nghiệp phải lao đao theo sự biến động

của thꢁ trường [4].

- Sự phân công lao động giữa các mắt

xích trong chuꢀi chưa cao, các hình thức hợp tác,

liên kết giữa các thành phần trong chuꢀi chưa

phát triển mạnh dẫn đến năng lực thu gom hàng

của doanh nghiệp và việc huy động lượng hàng

theo hợp đồng hay gặp trục trặc.

- Khả năng cạnh tranh của chuꢀi giá trꢁ

sản phẩm cao su Quảng Bình đối với chuꢀi giá

trꢁ ngành, chuꢀi giá trꢁ toàn cầu chưa cao; giá trꢁ

gia tăng và lợi nhuận thu được của các tác nhân

trong chuꢀi còn thấp.

- Cạnh tranh về giá cả và chất lượng sản

phẩm cao su trên thế giới ngày càng gay gắt.

- Người nông dân còn thiếu vốn, kỹ

- Cao su chꢁu ảnh hưởng lớn của biến

đổi khí hậu; sự gia tăng thiên tai, dꢁch bệnh làm

tăng chi phí, giảm hiệu quả sản xuất và giảm

khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thꢁ

trường trong và ngoài nước.

thuật và kinh nghiệm trong sản xuất, khai thác.

- Hệ thống phân phối phần lớn vẫn còn

hoạt động theo kiểu "mạnh ai nấy làm". Phần lớn

tác nhân trong chuꢀi đều thiếu những kiến thức

cơ bản về kinh doanh hiện đại khiến chi phí cao,

chất lượng giảm và giá thành lớn [4].

- Phân phối lợi ích giữa các tác nhân

trong chuꢀi có sự chênh lệch, tác nhân chế biến

và tác nhân thương mại chꢁu rủi ro ít hơn so với

tác nhân sản xuất nhưng giá trꢁ gia tăng bình

quân lại cao hơn. Sự cam kết giữa khâu sản xuất

và tiêu thụ chưa cụ thể và không chặt chẽ nên

- Quan hệ buôn bán chưa được xây dựng

trên nền tảng pháp lí nên không đảm bảo nguồn

cung ứng và chất lượng như mong đợi. Thiếu sự

phản hồi từ người tiêu dùng đến các khâu kinh

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI, NHÂN VĂN VÀ GIÁO DỤC

TẬP 3, SỐ 3 (2013)

người trồng cao su còn bꢁ động trong khâu tiêu

thụ và giá cả luôn biến động [4].

Trong từng mắt xích của chuꢀi, tiến

hành giảm chi phí và gia tăng sản lượng nhằm

tăng thu nhập của các tác nhân tham gia qua đó

gia tăng đầu ra của chuꢀi, thể hiện qua Hình 2.

3.2. Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị sản

phẩm cao su Quảng Bình

3.2.1. Chiến lược cắt giảm chi phí nâng cao lợi

ích kinh tế chuỗi.

Hình 2. Mô hình cắt giảm chi phí sản xuất. Nguồn [3]

Để thực hiện chiến lược này, trước hết

phải cắt giảm chi phí sản xuất, muốn vậy hộ

trồng cao su cần hợp tác và hợp đồng với các

nhà cung ứng đầu vào để mua với sản lượng lớn

và chất lượng cao có chiết khấu trên doanh số

mua (ít nhất là 5%) điều này giảm được chi phí

lưu thông và còn được hưởng các chính sách ưu

đãi của nhà cung cấp đầu vào về việc trả dần.

Tiếp đến là tăng cường và quản lý tốt các

chương trình kỹ thuật sản xuất, khai thác nhằm

giảm lượng đầu vào cả về giống cũng như vật tư

và tăng sản lượng khai thác. Cuối cùng là hợp

đồng bán sản phẩm đầu ra nhằm giảm chi phí

lưu thông và chi phí giao dꢁch, tăng giá bán. Bên

cạnh đó cần tăng cường và phát triển liên kết dọc

giữa doanh nghiệp và hộ sản xuất nhằm rút ngắn

kênh thꢁ trường chuꢀi, giảm tác nhân trung gian

và chi phí trung gian (kể cả giảm chi phí đầu vào

và chi phí tăng thêm). Ngoài ra, giảm chi phí lưu

thông và tiếp thꢁ bằng cách tăng cường các liên

kết ngang giữa những nhà sản xuất qui mô nhỏ

với nhau, sản xuất tập trung qui mô lớn, giá

thành cạnh tranh.

3.2.2. Chiến lược đầu tư công nghệ

Công nghệ là công cụ quan trọng nhất để

nâng cao giá trꢁ gia tăng của nông sản khi mà các

động lực khác cho phát triển như đất đai, lao động,

và một phần chính sách đã phát huy hết hiệu lực.

Vì vậy, việc đầu tư vào công nghệ sẽ mang tính

quyết đꢁnh đến việc gia tăng giá trꢁ chuꢀi.

Hiện tại sản xuất kinh doanh cao su

Quảng Bình sử dụng công nghệ trong sản xuất,

thu hoạch và chế biến chưa cao do điều kiện đꢁa

hình, thiếu vốn, thiếu kỹ thuật. Vì vậy, cần đầu

tư công nghệ trong sản xuất, khai thác và chế

biến. Cụ thể, trong công đoạn sản xuất phải đầu

tư công nghệ để chọn tạo giống cao su thích ứng

với điều kiện bất thuận của biến đổi khí hậu,

chống chꢁu sâu bệnh, chất lượng đáp ứng yêu

cầu đa dạng của thꢁ trường và nâng cao hiệu quả

sử dụng phân bón. Bên cạnh đó, cần quan tâm

đến đầu tư công nghệ trong quản lý cây trồng, cơ

giới hóa canh tác và đặc biệt là ở khâu chế biến

UED JOURNAL OF SOCIAL SCIENCES, HUMANITIES AND EDUCATION

VOL.3, NO.3 (2013)

vì sản phẩm cao su Quảng Bình chưa được bảo

quản chế biến một cách khoa học nên tổn thất rất

cao cả về số lượng và chất lượng. Cụ thể, ở các

đꢁa phương thông qua mô hình liên kết dọc bao

tiêu sản phẩm bằng cách đầu tư các nhà máy chế

biến ở đꢁa phương để thu mua mủ, chế biến, dự

trữ và xuất khẩu, điều này sẽ góp phần đẩy mạnh

liên kết ngang và giảm thất thoát sau thu hoạch,

nâng cao chất lượng sản phẩm. Để thực hiện vấn

đề này tỉnh Quảng Bình cần có các cơ chế ưu đãi

về vốn vay để nâng cấp công nghệ chế biến,

giảm thuế trong giai đoạn sản xuất thử nghiệm

và chưa ổn đꢁnh thꢁ trường.

- Phát triển hệ thống thông tin thꢁ trường

và dự báo (cấp quốc gia và cấp vùng). Điều này

rất quan trọng vì dự báo “cầu” tốt sẽ giúp qui

hoạch và điều tiết nguồn “cung” ổn đꢁnh hàng

năm và phục vụ tốt mục tiêu phát triển bền vững.

- Các chính sách hꢀ trợ chuꢀi giá trꢁ sản

phẩm cao su cần tránh việc thực hiện chính sách

chỉ làm lợi cho một hay vài tác nhân trong chuꢀi,

tạo ra việc không công bằng trong phân phối lợi

ích giữa các tác nhân gây khó liên kết để sản

xuất bền vững.

- Phát triển các chính sách hợp tác và

liên kết trong chuꢀi giá trꢁ sản phẩm cao su: Cần

có những chính sách vĩ mô khuyến khích các

công ty xuất khẩu có điều kiện xây dựng các nhà

máy chế biến cao su tại các vùng quy hoạch

trồng cao su trong tỉnh để kết nối trực tiếp với

nông dân trồng cao su, cụ thể như chính sách

cho vay với lãi suất thấp hoặc 0% lãi suất trong

một số năm kinh doanh đầu tiên nhằm phát triển

các mô hình liên kết dọc và liên kết ngang một

cách hiệu quả.

3.2.3. Chiến lược xây dựng chuỗi giá trị theo

hướng thúc đẩy liên kết ngang, liên kết dọc giữa

các tác nhân trong chuỗi

Thực tiễn phân tích cho thấy quan hệ

liên kết giữa các tác nhân trong chuꢀi giá trꢁ sản

phẩm cao su Quảng Bình khá lỏng lẻo, không có

tính ổn đꢁnh và bền vững trong dài hạn. Vì vậy

cần xây dựng liên kết dọc giữa các tác nhân

trong chuꢀi, đặt trong khuôn khổ tổng thể về hợp

tác và điều phối hài hòa lợi ích giữa các nhà chế

biến về phân vùng nguyên liệu. Mꢀi doanh

nghiệp chế biến cần chủ động thiết lập liên kết

mạng lưới với các doanh nghiệp, hộ sản xuất

cung cấp nguyên liệu và đi dần đến hình thức

đồng sở hữu để đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn

đꢁnh về số lượng và có thể kiểm soát về chất

lượng. Liên kết ngang cần được duy trì và phát

triển, đặc biệt ở nhóm tác nhân sản xuất, nhằm

ổn đꢁnh vùng nguyên liệu căn bản cho nhà chế

biến, và hꢀ trợ xây dựng hệ thống quản lý chất

lượng tại nguồn. Liên kết ngang này có thể được

xây dựng kết hợp với các doanh nghiệp thành

lập Hiệp hội cao su Quảng Bình và các chương

trình hꢀ trợ kỹ thuật, chương trình đầu tư trồng

mới, cải tạo thâm canh vườn cao su của sở Nông

nghiệp và Phát triển nông thôn Quảng Bình.

- Tỉnh cần có chính sách tăng cường hꢀ

trợ tích cực và có hiệu quả thực hiện các liên kết

ngang và dọc trong chuꢀi; nâng cao năng lực các

tác nhân tham gia chuꢀi; nâng cao số lượng và

chất lượng cán bộ khuyến nông; nâng cao kiến

thức về cách tiếp cận chuꢀi giá trꢁ đến cán bộ

quản lý các ngành và các cấp, các tác nhân và hꢀ

trợ chuꢀi.

4. Kết luận

Xác đꢁnh vai trò của việc nâng cấp chuꢀi

giá trꢁ sản phẩm cao su Quảng Bình trong việc gia

tăng giá trꢁ và lợi nhuận thu được cho các tác

nhân trong chuꢀi, khả năng cạnh tranh của chuꢀi,

tạo thương hiệu sản phẩm trên thꢁ trường. Chúng

tôi tiến hành nghiên cứu phân tích, kết quả nghiên

cứu cho thấy chuꢀi giá trꢁ sản phẩm cao su Quảng

Bình có nhiều điểm mạnh và cơ hội phát triển, tuy

nhiên còn có nhiều điểm yếu, hạn chế và thách

thức như: Khả năng cạnh tranh của chuꢀi giá trꢁ

sản phẩm cao su Quảng Bình đối với chuꢀi giá trꢁ

ngành, chuꢀi giá trꢁ toàn cầu chưa cao; giá trꢁ gia

tăng và lợi nhuận thu được của các tác nhân trong

3.2.4. Chiến lược cải tiến và phát triển chính sách

Để phát triển bền vững chuꢀi sản phẩm

cao su Việt Nam nói chung và Quảng Bình nói

riêng cần phải thực hiện các chính sách sau:

TẠP CHÍ KHOA HỌC XÃ HỘI, NHÂN VĂN VÀ GIÁO DỤC

TẬP 3, SỐ 3 (2013)

chuꢀi còn thấp; phân phối lợi ích giữa các tác

nhân trong chuꢀi có sự chênh lệch khá lớn, hộ

trồng cao su tiểu điền được hưởng ít lợi ích nhất

trong chuꢀi; liên kết giữa các tác nhân trong chuꢀi

còn lỏng lẻo, không có tính ổn đꢁnh và bền vững

trong dài hạn; quy mô sản xuất và kỹ thuật canh

tác chưa đảm bảo; sản phẩm chưa tạo được

thương hiệu trên thꢁ trường,…Trên cơ sở đó

chúng tôi đề xuất các chiến lược nâng cấp chuꢀi

gồm: Chiến lược cắt giảm chi phí nâng cao lợi ích

kinh tế chuꢀi; chiến lược đầu tư công nghệ; chiến

lược xây dựng chuꢀi giá trꢁ theo hướng thúc đẩy

liên kết ngang, liết kết dọc giữa các tác nhân

trong chuꢀi; chiến lược cải tiến và phát triển

chính sách.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Trần Tiến Khai (2011), Phân tích chuỗi giá trị và ngành hàng nông nghiệp. Chương trình giảng

dạy kinh tế Fullbright.

[2] Hoang Thi Thanh Nga (2009), Upgrading strateging for the rubber value chain of smallholder in

Bo Trach Distric, Quang Bình Province.

[3] Võ Thꢁ Thanh Lộc (2009), Báo cáo phân tích chuỗi giá trị sản phẩm nông nghiệp, Trường Đại

học Cần Thơ.

[4] Trần Tự Lực (2013), Phân tích chuỗi giá trị sản phẩm cao su Quảng Bình. Đề tài khoa học công

nghệ cấp cơ sở, trường Đại học Quảng Bình.

[5] Kaplinsky, R. and M. Morris (2001), A Handbook for Value Chain Research. Brighton, United

Kingdom, Institute of Development Studies, University of Sussex.

6 trang yennguyen 10920 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị sản phẩm cao su Quảng Bình", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

chien_luoc_nang_cap_chuoi_gia_tri_san_pham_cao_su_quang_binh.pdf