Kết quả xây dựng mô hình thâm canh tổng hợp cà phê đạt hiệu quả, bền vững và được chứng nhận tại Tây Nguyên

KẾT QUẢ XÂY DỰNG MÔ HÌNH THÂM CANH TỔNG HỢP CÀ

PHÊ ĐẠT HIỆU QUẢ, BỀN VỮNG VÀ ĐƢỢC CHỨNG NHẬN TẠI

TÂY NGUYÊN

Trần Vinh, Bùi Văn Khánh, Bùi Thị Ngọc Thơ

Viện Khoa học kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Cà phê là cây công nghiệp xuất khẩu quan trọng của Việt Nam, với diện tích

hiện nay khoảng 645.382 ha, sản lƣợng 1,47 triệu tấn và kim ngạch xuất khẩu đạt 3,3

tỷ USD (Cục Trồng trọt - Bộ Nông nghiệp và PTNT 2016). Tuy nhiên, việc sản xuất

cà phê của Việt Nam đang tiềm ẩn nhiều yếu tố rủi ro và thiếu bền vững, cụ thể: Quy

mô sản xuất nhỏ, phân tán; cơ cấu giống chƣa hợp lý (khoảng 20% diện tích sử dụng

giống mới); bón phân không cân đối và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật quá mức; tƣới

nƣớc vƣợt so với quy trình khuyến cáo (vƣợt 450 m³/ha/năm); vƣờn cà phê có cây che

bóng, chắn gió ít (17,4%); Chƣa có biện pháp bảo vệ đất chống xói mòn ở những vùng

đất dốc; thu hái cà phê lẫn quả xanh còn nhiều (10 - 15%); diện tích cà phê có chứng

nhận nhìn chung còn ít (40%); Việc tái canh cà phê đang gặp nhiều khó khăn, nhiều

nơi chƣa tuân thủ nghiêm ngặt quy trình tái canh cà phê; Bên cạnh đó tình hình diễn

biến thời tiết ngày càng bất lợi cho ngƣời sản xuất cà phê, đặc biệt là hạn hán đã làm

cho nhiều vùng trồng cà phê ở Tây Nguyên thiếu nƣớc tƣới trong mùa khô dẫn đến sụt

giảm năng suất nghiêm trọng. Chính vì vậy, từ năm 2014 đến năm 2016 đƣợc sự phê

duyệt của Bộ Nông nghiệp và PTNT, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây

Nguyênchủ trì và thực hiện Dự án Khuyến nông Trung ƣơng: "Xây dựng mô hình

thâm canh tổng hợp cà phê đạt hiệu quả, bền vững và được chứng nhận tại Tây

Nguyên".

II. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

- Xây dựng mô hình sản xuất cà phê vối theo tiêu chuẩn chứng nhận, quy mô

308 ha tại 5 tỉnh Tây Nguyên (Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng, Gia Lai, Kon Tum).

- Xây dựng mô hình trồng tái canh cà phê vối, quy mô 80 ha tại 4 tỉnh Tây

Nguyên (Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng, Gia Lai).

- Xây dựng mô hình tƣới tiết kiệm nƣớc, quy mô 27 ha tại 3 tỉnh Tây Nguyên

(Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai).

III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1. Mô hình sản xuất cà phê vối theo tiêu chuẩn chứng nhận

Bảng 1: Kết quả thực hiện bộ quy tắc

Quy

mô

(ha)

Bộ quy tắc

Tổ chức chứng

nhận

Địa điểm

Đơn vị thu mua cà phê

4C UTZ RFA

Tỉnh Đắk Lắk

50

Công ty Cổ phần -Hợp tác xã cà phê

giám định và

chứng nhận hàng Nguyên Trƣờng Thịnh.

hóa Việt Nam.

-Công ty TNHH Olam

Việt Nam.

Tỉnh Đắk Nông

50

- Công ty Cổ -Hợp tác xã Công Bằng

phần giám định Thuận An.

và chứng nhận

hàng hóa Việt

Nam.

-Công ty TNHH MTV

Xuất nhập khẩu Trang

Thịnh Vinh.

-Công ty cổ

phần giám định

cà phê và hàng

hóa xuất nhập

khẩu.

Tỉnh Gia Lai

50

Công ty TNHH -Công ty Nestlé Việt

SCB Việt Nam. Nam.

-Công ty TNHH Vĩnh

Hiệp.

Tỉnh Lâm Đồng

50

Công ty cổ phần -Công ty TNHH MTV

giám định và Xuất Nhập Khẩu 2-9.

chứng nhận hàng

hóa Việt Nam.

-Doanh nghiệp tƣ nhân

Hồ Phƣợng.

Tỉnh Kon Tum

Tổng công

108

108 Công ty thanh Công ty TNHH MTV

tra

Biocert Nguyên Huy Hùng

International.

308

50

150 108

Từ năm 2014 đến năm 2016 Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây

Nguyên cùng với các đơn vị thực hiện nhánh (Trung tâm Khuyến nông các tỉnh Tây

Nguyên, Công ty TNHH Hồng Giang) phối hợp với chính quyền địa phƣơng, đơn vị

thu mua, đơn vị kiểm tra độc lập triển khai đƣợc 308 ha mô hình sản xuất cà phê theo

tiêu chuẩn chứng nhận tại 5 tỉnh Tây Nguyên. Kết quả là 308 ha/422 hộ đều đƣợc cấp

giấy chứng nhận. Trong đó: 50 ha/90 hộ đƣợc cấp giấy chứng nhận 4C (Gia Lai), 150

ha/224 hộ đƣợc cấp giấy chứng nhận UTZ Certified (Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng)

và 108 ha/108 hộ đƣợc cấp giấy chứng nhận Rainforest Alliance (Kon Tum). Nhƣ vậy

100% diện tích mô hình đều đƣợc cấp giấy chứng nhận, đạt mục tiêu Dự án đề ra.

Bảng 2: Hiệu quả kinh tế của mô hình so với sản xuất đại trà

ĐVT: 1000 đồng

NS

Tổng

thu

Thu

nhập

Chênh

lệch

Năm

Mô hình Tổng chi

Đơn giá

(kg/ha)

Mô hình

110.973

4.640

4.350

4.236

4.000

4.116

3.886

4.331

4.072

40,2

40,0

31,7

31,4

42,6

42,3

38,0

186.528

174.000

134.241

125.545

175.341

163.766

165.370

154.437

75.555

57.730

56.663

41.862

98.103

74.796

76.774

58.129

2014

2015

2016

TB

SX đại trà 116.270

17.825

14.801

23.307

18.644

Mô hình

SX đại trà

Mô hình

77.578

83.683

77.238

88.970

88.596

96.308

SX đại trà

Mô hình

SX đại trà

Hiệu quả kinh tế của mô hình sản xuất cà phê có chứng nhận cao hơn sản xuất

đại trà năm 2014 là 17,8 triệu đồng/ha, năm 2015 là 14,8 triệu đồng/ha và năm 2016 là

23,3 triệu đồng/ha do 3 yếu tố: chi phí đầu vào giảm từ 5,0-11,4 triệu đồng/ha, cộng

thƣởng giá cà phê 200 - 300 đồng/kg, năng suất cà phê tăng 283 kg/ha.

Mô hình sản xuất cà phê theo tiêu chuẩn chứng nhận đã làm tăng thu nhập, cải

thiện đời sống kinh tế cộng đồng, góp phần ổn định trật tự an toàn xã hội và góp phần

vào sự phát triển bền vững cây cà phê tại địa phƣơng.

Mô hình còn giúp bảo vệ môi trƣờng đất, môi trƣờng nƣớc, góp phần bảo tồn

nguồn tài nguyên thiên nhiên, hạn chế phát triển của dịch hại.

3.2. Mô hình tái canh cà phê

Từ năm 2014 - 2016 Viện KHKT Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên cùng với các

đơn vị thực hiện nhánh là Trung tâm Nghiên cứu Đất, Phân bón và Môi trƣờng Tây

Nguyên; Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Hồ tiêu; Trung tâm Nghiên cứu Thực

nghiệm Nông Lâm nghiệp Lâm Đồng phối hợp với địa phƣơng triển khai 80 ha mô

hình tái canh cà phê vối tại 4 tỉnh Tây Nguyên là Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai và Lâm

Đồng. Mô hình tái canh sử dụng các giống cà phê có năng suất cao, chất lƣợng tốt

(TR4, TR9, TR11...) đã đƣợc Bộ Nông nghiệp và PTNT công nhận chính thức. Đồng

thời áp dụng Quy trình tái canh cà phê vối do Cục Trồng trọt, Bộ Nông nghiệp và

PTNT ban hành. Sau 3 năm thực hiện mô hình đã đạt đƣợc một số kết quả sau:

Bảng 3: Tỷ lệ cây sống và cây vàng lá tại các mô hình (%)

Tỷ lệ cây sống (%)

Tỷ lệ cây vàng lá (%)

TT

Mô hình

2014

2015

96,7

97,5

96,8

97,0

92,3

2016

2014

2,7

2015

3,5

2016

5,2

1

2

3

Không luân canh

Luân canh 1 năm

Luân canh ≥ 2 năm

TB Mô hình

95,4

96,6

97,1

96,4

90,7

93,6

94,5

95,0

94,4

90,0

2,6

3,2

3,8

2,5

3,4

3,6

2,6

7,3

3,4

7,5

4,2

8,1

TB đại trà

Qua bảng 3 cho thấy: Tỷ lệ cây sống trung bình ở các mô hình năm 2016 trên

94% cao hơn sản xuất đại trà (90-92%). Chƣa thấy có sự khác biệt rõ về tỷ lệ sống

giữa các vƣờn có thời gian luân canh và không luân canh. Tỷ lệ cây vàng trung bình ở

các mô hình từ 2,6-4,2% thấp hơn so với sản xuất đại trà (7,3-8,1%). Nhƣ vậy tại thời

điểm năm thứ ba (2016) tỷ lệ cây sống trung bình của mô hình tái canh là 94,4%, tỷ lệ

cây vàng lá là 4,2%, đạt mục tiêu Dự án đề ra.

Bảng 4: Năng suất cà phê mô hình tái canh sau 30 tháng trồng

Năng suất (tấn nhân/ha)

TT

Mô hình

Đắk Lắk

1,14

Đắk Nông

0,54

Gia Lai

1,36

Lâm Đồng

0,78

1

2

3

Không luân canh

Luân canh 1 năm

Luân canh ≥ 2 năm

TB mô hình

1,15

0,59

1,38

-

1,20

0,60

1,45

0,88

1,16

0,58

1,40

0,83

TB đại trà

1,02

0,48

1,23

0,62

Sau 30 tháng trồng năng suất trung bình của mô hình khá cao (0,58 - 1,16 tấn

nhân/ha). Nhìn chung năng suất cà phê trên vƣờn có luân canh cao hơn so với vƣờn

không luân canh, đặc biệt cao hơn nhiều so với vƣờn sản xuất đại trà.

3.3. Mô hình tƣới nƣớc tiết kiệm

Từ năm 2014 đến năm 2016, Viện KHKT Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên phối

hợp với địa phƣơng đã xây dựng đƣợc 27 ha mô hình tƣới tiết kiệm nƣớc tại 3 tỉnh Tây

Nguyên là Đắk Lắk (9 ha), Gia Lai (9 ha) và Đắk Nông (9 ha). Mô hình tƣới nƣớc tiết

kiệm đƣợc xây dựng trên vùng khó khăn về nguồn nƣớc tƣới và sử dụng hệ thống tƣới

phun mƣa cục bộ tại gốc do Viện KHKT Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên thiết kế.

Bảng 5: Hiệu quả kinh tế của mô hình tƣới tiết kiệm nƣớc

ĐVT: 1000 đồng

Chênh

lệch so

với đối

chứng

Năng

suất

(kg/ha)

Tổng

chi

Tổng

thu

Thu

nhập

Năm

Mô hình

Đơn giá

Mô hình

63.390

3.383

3.350

3.590

3.650

3.383

3.350

3.452

3.450

40,2

31,3

43,2

38,2

136.010 72.080

134.670 64.712

112.315 41.802

114.192 36.295

146.280 77.403

144.840 69.147

131.535 63.762

131.234 56.718

2014

2015

2016

SX đại trà 69.958

Mô hình 70.513

SX đại trà 77.897

Mô hình 68.877

SX đại trà 75.693

7.368

5.506

8.257

7.044

TB mô hình

TB SX đại trà

67.773

74.516

Mô hình sử dụng công nghệ tƣới tiết kiệm của Viện KHKT Nông Lâm nghiệp

Tây Nguyên đã giảm đƣợc 20% lƣợng nƣớc tƣới, 22,9% lƣợng phân bón và 16,1% chi

phí công lao động. Hiệu quả kinh tế của mô hình cao hơn so với sản xuất đại trà trung

bình 7 triệu đồng/ha.

3.4. Khả năng nhân rộng của các mô hình

Hiện nay các mô hình “Sản xuất cà phê theo tiêu chuẩn chứng nhận”, “Trồng

tái canh cà phê vối”, “Tƣới tiết kiệm nƣớc” đã tác động mạnh mẽ đến các hộ nông dân

sản xuất trên địa bàn của các xã thực hiện dự án và các xã lân cận thuộc 5 tỉnh Tây

Nguyên. Theo kết quả điều tra tại các điểm xây dựng mô hình thì khả năng nhân rộng

của Dự án nhƣ sau: Mô hình sản xuất cà phê theo tiêu chuẩn chứng nhận khả năng

nhân rộng là 2.113 ha, mô hình tái canh cà phê vối khả năng nhân rộng là 1.244 ha và

mô hình tƣới tiết kiệm nƣớc khả năng nhân rộng là 180 ha.

V. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ

4.1. Kết luận

- Đã xây dựng đƣợc 308 ha mô hình sản xuất cà phê theo tiêu chuẩn chứng

nhận với 422 hộ tham gia tại 5 tỉnh Tây nguyên. Tất cả các diện tích mô hình đƣợc cấp

chứng theo tiêu chuẩn 4C, UTZ và RFA. Năng suất cà phê của mô hình đạt trung bình

4,2 tấn nhân/ha, hiệu quả cao hơn 31% so với sản xuất đại trà.

- Đã xây dựng đƣợc 80 ha mô hình tái canh cà phê tại 4 tỉnh Tây Nguyên là

Đắk Lắk, Đắk Nông, Lâm Đồng và Gia Lai. Cây cà phê trong mô hình sinh trƣởng

phát triển tốt. Tỷ lệ cây sống đạt trên 94%, tỷ lệ cây vàng lá thấp biến động từ 2,6-

4,2%. Trong khi sản xuất đại trà tỷ lệ sống chỉ đạt 90%, tỷ lệ cây vàng lá từ 7,3-8,1%.

- Đã xây dựng đƣợc 27 ha mô hình tƣới tiết kiệm nƣớc tại 3 tỉnh Tây Nguyên

là Đắk Lắk,Đắk Nông và Gia Lai, mỗi tỉnh 9 ha. Mô hình sử dụng công nghệ tƣới tiết

kiệm của Viện KHKT Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên đã giảm đƣợc 20% lƣợng nƣớc

tƣới, 22,9% lƣợng phân bón và 16,1% chi phí công lao động. Hiệu quả kinh tế của mô

hình cao hơn so với sản xuất đại trà từ 5 đến 8 triệu đồng/ha.

4.2. Đề nghị

Các địa phƣơng cho nhân rộng mô hình:“Sản xuất cà phê theo tiêu chuẩn chứng

nhận”, mô hình “Tái canh cà phê vối” và mô hình “Tƣới tiết kiệm nƣớc”để nâng cao

hiệu quả sản xuất cà phê và bền vững trên địa bàn Tây Nguyên.

MỘT SỐ HÌNH ẢNH VỀ MÔ HÌNH KHUYẾN NÔNG

Hình 1: Mô hình sản xuất cà phê có chứng nhận tại Kon Tum

Hình 2: Mô hình tái canh cà phê tại Gia Lai

Hình 3: Mô hình tƣới tiết kiệm nƣớc tại Đắk Lắk