Xây dựng nông thôn mới khu vực ven đô vùng Đông Nam Bộ: Thực trạng, định hướng và giải pháp

XÂY DỰNG NTM KHU VỰC VEN ĐÔ VÙNG ĐNB: THỰC TRẠNG,

ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP

TS. Nguyễn Bạch Đằng; ThS. Trần Đức Luân³⁷

I. Đặt vấn đề

Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới (NTM) đã triển khai

thực hiện chính thức trên phạm vi cả nước từ năm 2010. Đây là một chương trình tổng

thể, bao gồm quy hoạch, phát triển hạ tầng kinh tế xã hội, chuyển dịch cơ cấu nông

nghiệp, tổ chức phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập, an sinh xã hội, phát triển y tế,

giáo dục, vệ sinh môi trường và nhiều hoạt động khác. Gần 10 năm qua, chương trình

này cơ bản làm thay đổi diện mạo nông thôn, mỗi vùng sinh thái có những đặc thù

riêng nên thực trạng xây dựng NTM có sự khác biệt. Đông Nam Bộ (ĐNB) là vùng

kinh tế trọng điểm ở phía Nam, có thế mạnh phát triển công nghiệp, thương mại và

dịch vụ. Tốc độ đô thị hóa nhanh của vùng tạo sức ảnh hưởng đến việc thực hiện và

xây dựng NTM, trong đó có khu vực ven đô. Có nhiều khái niệm và lý luận khác nhau

về khu vực ven đô. Khu vực ven đô này thường không ổn định như các khu vực thành

thị hoặc thuần nông thôn do chịu ảnh hưởng bởi quá trình đô thị hóa (Mc Granaham D

và cộng sự, 2004). Theo nghiên cứu của Nguyễn Duy Thắng (2009), khu vực ven đô có

thể được hiểu là nơi cận kề thành phố, là nơi vừa có các hoạt động nông thôn vừa có

các hoạt động đô thị, nghĩa là không hoàn toàn là đô thị cũng không thuần túy là nông

thôn. Khu vực này chịu tác động bởi đô thị hóa, biến đổi không gian do mở rộng các

khu đô thị mới ra đồng ruộng, đồng thời cũng ôm gọn trong lòng đô thị nhiều làng xã

nông nghiệp - tiểu thủ công nghiệp và làng nghề truyền thống. Như vậy, vùng ven đô là

một khái niệm mang tính đa dạng, mềm dẻo, tuỳ thuộc vào cấp, loại đô thị và tốc độ

phát triển của đô thị. Đối với thị trấn nó là vùng ven khu vực đô thị; đối với thị xã,

thành phố thuộc tỉnh, nó là các xã thuộc vùng ven khu vực nội thị; còn đối với thành

phố trực thuộc trung ương, đó là các xã, huyện vùng ven khu vực nội thị. Trong quy

hoạch xây dựng, vùng ven đô có thể được coi là khu vực mở rộng đô thị trong giai

đoạn quy hoạch. Xu thế phát triển công nghiệp, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn,

việc phát triển mở rộng xây dựng ra vùng ven đô ngày càng lớn và với tốc độ khá

nhanh. Nhiều dự án khu đô thị, khu dịch vụ và khu công nghiệp được hình thành tại

khu vực ven đô này. Do đó, việc xây dựng nông thôn mới ở các xã thuộc vùng ven đô

sẽ có những đặc trưng, khác với các xã thuộc vùng thuần nông. Bài tham luận này tập

trung vào việc phân tích thực trạng xây dựng NTM, định hướng và giải pháp xây dựng

NTM ở khu vực ven đô của vùng ĐNB nhằm cung cấp thông tin cho việc xây dựng

NTM trong tương lai.

2. Tổng quan vùng Đông Nam Bộ và đặc trƣng của khu vực ven đô

Vùng ĐNB có 6 đơn vị tỉnh thành, gồm tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu, Bình Dương, Bình

Phước, Đồng Nai, Tây Ninh và thành phố Hồ Chí Minh. Theo tổng cục thống kê Việt

Nam, tính đến ngày 31/12/2017, toàn vùng Đông Nam Bộ có 5 thành phố trực thuộc

tỉnh, 19 quận, 8 thị xã, 40 huyện, 374 phường, 33 thị trấn và 465 xã. ĐNB nằm trên vùng

bình nguyên rộng, chuyển tiếp từ cao nguyên Nam Trung Bộ đến Đồng bằng sông Cửu

³⁷Đại học Nông Lâm thành phố Hồ Chí Minh

87

Long. Địa hình thuận lợi cho phát triển nông nghiệp, công nghiệp đô thị và giao thông

vận tải. Về hiện trạng sử dụng đất, theo số liệu tổng hợp từ niên giám thống kê 2018 của

các tỉnh, tính đến ngày 31/12/2017, vùng ĐNB có diện tích tự nhiên 2.394,68 nghìn ha

chiếm gần 7% tổng diện tích đất cả nước. Trong phạm vi của vùng ĐNB, đất dành cho

sản xuất nông nghiệp là 1.361,01 nghìn ha (chiếm 56,8%), đất lâm nghiệp là 506,59

nghìn ha (chiếm 21,2%), đất chuyên dùng là 223,54 nghìn ha (chiếm 9,4%) và đất ở là

82,12 nghìn ha (chiếm 3,4%).Trong vùng ĐNB, tỉnh Bình Phước và Đồng Nai có diện

tích đất tự nhiên, đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp và đất chuyên dùng lớn nhất

vùng. Ngược lại, tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu và thành phố Hồ Chí Mính là hai địa phương có

diện tích đất tự nhiên và đất sản xuất nông nghiệp nhỏ nhất khu vực. Thành phố Hồ Chí

Minh có diện tích đất ở là 28,17 nghìn ha, cao nhất vùng ĐNB.

ĐNB có khí hậu cận xích đạo, tổng lượng bức xạ cao và ổn định, nhiệt độ cao

đều quanh năm với mức bình quân là 27,65^oC, số giờ nắng là 2.311 giờ/năm, độ ẩm

không khí là 80,31% và lượng mưa 2.312 mm/năm. Tính đến ngày 31/12/2017, dân số

toàn vùng ĐNB gần 16,94 triệu người. Trong đó, thành phố Hồ Chí Minh là nơi đông

dân nhất với số lượng là 8,64 triệu người, chiếm 51% tổng dân số cả vùng ĐNB. Tiếp

theo, tỉnh Đồng Nai có dân số là 3,03 triệu người (chiếm 18% tổng dân số cả vùng),

tỉnh Bình Dương là 2,07 triệu người (chiếm 12% tổng dân số cả vùng), riêng tỉnh Bình

Phước thì có số lượng dân số ít nhất, chỉ chiếm khoảng 6% dân số cả vùng. Thành phố

Hồ Chí Minh có mật độ dân số 4.126 người/km², cao hơn lần lượt từ 5 - 8 lần so với

tỉnh Bình Dương, Bà Rịa Vũng Tàu và Đồng Nai, cao hơn 15 lần so với Tây Ninh và

cao hơn 29 lần so với tỉnh Bình Phước. Năm 2002, vùng ĐNB có thu nhập bình quân

đầu người theo giá hiện hành là 667 nghìn đồng/người/năm. Đến năm 2012, chỉ tiêu

này tăng gần 5 lần và đến năm 2016 thì tăng gấp 7 lần. Nhìn chung, giai đoạn 2002-

2016, thu nhập bình quân đầu người của vùng ĐNB cao hơn 1,6 lần nếu so với cả

nước. Vùng ĐNB có tỷ lệ hộ nghèo giảm dần qua các năm, cụ thể năm 2002 là 8,2%,

năm 2012 là 1,3% và đến hết năm 2016, tỷ lệ hộ nghèo chỉ còn 0,6% (so với cả nước

thì thấp hơn 5 lần). Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) cả năm 2017 của vùng ĐNB

là 1.987.330 tỷ đồng. Trong đó, thành phố Hồ Chí Minh là cao nhất, chiếm 54% tổng

giá trị của cả vùng; thấp nhất là tỉnh Bình Phước và Tây Ninh, lần lượt chiếm tỷ lệ

2,6% và 3,2% tổng giá trị vùng ĐNB. Xét về cơ cấu giá trị tổng sản phẩm, vùng ĐNB

có sự đóng góp chủ yếu từ ngành công nghiệp xây dựng và dịch vụ, chiếm tỷ lệ trên

83,5%. Riêng lĩnh vực nông nghiệp, thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm đô thị nên

đóng góp của nông, lâm, ngư nghiệp chỉ 0,81% tổng sản phẩm toàn thành. Còn tỉnh

Bình Phước và Tây Ninh, lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp đóng góp khoảng ¼ tổng sản

phẩm trên địa bàn của chính địa phương của mình. Cơ cấu kinh tế vùng ĐNB phụ

thuộc nhiều vào lĩnh vực công nghiệp, xây dựng và dịch vụ, sự phát triển mạnh mẽ các

khu công nghiệp và trung tâm thương mại đô thị. Ngay cả tỉnh Đồng Nai có ngành

nông nghiệp phát triển hàng đầu của cả nước thì tỷ lệ đóng góp của ngành này cũng chỉ

8,87% tổng sản phẩm của tỉnh.

Đặc trưng của khu vực ven đô của vùng ĐNB như thế nào? Hiện nay, các tỉnh

thành vùng ĐNB chưa có văn bản chính thức nào phân loại xã thuần nông hoặc xã ven

đô. Tỉnh thành nào có tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh thì hầu hết các đơn

vị hành chánh cấp xã đều nằm lân cận trung tâm đô thị. Khi đặt vấn đề cần xác định

cho rõ, xã nào là xã thuộc khu vực ven đô, thì các cán bộ chuyên trách tại VPĐPNTM

của tỉnh Đồng Nai, Tp.HCM và Bình Dương còn lúng túng, chưa biết phải dựa trên căn

cứ nào để xác định vùng ven đô. Do đó, việc xác định xã ven đô chỉ mang tính tương

đối bằng cách nhìn vào vị trí của các xã trên bản đồ, kết hợp quan sát thực địa, xã nào

88

gần các khu đô thị lớn, trung tâm thị xã, trung tâm thị trấn, gần phường đô thị, khu

công nghiệp và trung tâm thương mại thì xếp vào nhóm xã ven đô; ngược lại nếu xã

nào xa các vùng trên, còn nhiều quỹ đất cho nông nghiệp hay ít dân nhập cư thì xếp

vào xã thuần nông. Nếu dựa theo quan điểm phân tích này thì ở vùng ĐNB, thành phố

HCM, tỉnh Đồng Nai và tỉnh Bình Dương là có nhiều xã ven đô, còn 3 tỉnh còn lại là

Bình Phước, Tây Ninh và BRVT sẽ có nhiều xã thuần nông hơn.

Bảng 1. Đặc trưng vùng ven đô và thuần nông trong xây dựng NTM

Tiêu chí

Vùng ven đô

Vùng thuần nông

1.Bối cảnh Tốc độ đô thị hóa nhanh, mật độ và Tốc độ đô thị hóa hay bị ảnh hưởng

quy mô dân số cao; các khu công bởi đô thị hóa còn chậm. Mật độ dân

nghiệp, mạng lưới giao thông… đang số chưa cao. Ít có sự xuất hiện của các

phát triển nhanh ở bên trong xã hay khu công nghiệp trên địa bàn.

các khu vực lân cận

2.Cơ

cấu Thuận lợi cho phát triển công nghiệp Nhiều hoạt động nông nghiệp, chưa

ngành nghề và dịch vụ. Cơ cấu giá trị sản phẩm phát triển mạnh về công nghiệp và

chủ yếu từ công nghiệp, thương mại dịch vụ

và dịch vụ.

3.Thu nhập Thu nhập phần lớn từ làm công phi Thu nhập phần lớn còn dựa vào nông

nông nghiệp, rồi đến dịch vụ và nông nghiệp.

nghiệp

4.Lao động Nhiều cơ hội việc làm, thu hút được Ít cơ hội việc làm hơn, dân nhập cư

nhiều lao động. Dân nhập cư đông, đa chiếm tỷ lệ ít hơn. Ngược lại, có sự di

dạng thành phần.

dân từ khu vực này sang các vùng đô

thị.

5. Nhu cầu Nhu cầu cao về cơ sở hạ tầng (trường Không bị áp lực nhiều về phát triển cơ

CSHT

học, y tế, điện nước…) nên dễ dẫn đến sở hạ tầng xã hội phục vụ nhu cầu dân

tình trạng thiếu hụt/quá tải cư.

6. Xã hội

Nhiều khu dân cư đô thị và dân cư Người dân “bản địa” nhiều, ít dân

nông thôn đan xen nhau trên cùng địa nhập cư nên dễ kiểm soát, tuyên

bàn một xã. Đa dạng thành phần dân truyền, vận động trong công tác triển

cư.

khai NTM.

7.Môi

Vấn đề an ninh trật tự, vệ sinh môi Công tác quản lý, kiểm soát an ninh

trường và trường gặp khó khăn trong quản lý và trật tự và môi trường dễ hơn

an ninh trật kiểm soát.

tự

9.Sản xuất Diện tích đất nông nghiệp, lao động

nông nông nghiệp đang có xu hướng giảm

Diện tích đất nông nghiệp giảm chậm,

có khả năng tích tụ ruộng đất sản xuất.

nghiệp và mạnh

định hướng

Phát triển theo hướng hàng hóa, sản

Chuyển hướng phát triển nông nghiệp xuất tập trung, quy mô lớn

đô thị, nông nghiệp công nghệ cao

Nguồn: Tổng hợp từ các tài liệu nghiên cứu và ý kiến tham vấn chuyên gia

89

3. Thực trạng xây dựng nông thôn mới ở khu vực ven đô của vùng Đông

Nam Bộ

Xuất phát từ chủ trương lớn của Ban chấp hành Trung ương Đảng về nông

nghiệp, nông dân, nông thôn tại Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 5 tháng 8 năm 2008 tại

Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp hành Trung ương Khóa X, ngày 4 tháng 6 năm 2010,

Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 800/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình

mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM giai đoạn 2010 – 2015 và Quyết định số

1600/QĐ-TTg ngày 16/8/2016 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mục

tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016-2020. Ngoài ra, Trung ương đã

ban hành nhiều chính sách xây dựng nông thôn mới khác. Từ các chính sách và thể chế

của Thủ tướng chính phủ và Bộ ngành trung ương, vùng ĐNB đã triển khai, ban hành

thêm nhiều nghị quyết, quyết định và văn bản hướng dẫn thực hiện. Hệ thống các văn

bản thật sự là rất lớn³⁸, nhằm hướng dẫn cho cán bộ các cấp từ TW đến địa phương

trong xây dựng NTM, hướng đến hoàn thành mục tiêu của chương trình. Sau gần 10

năm triển khai chương trình NTM trên địa bàn ĐNB, xây dựng nông thôn mới đã trở

thành phong trào rộng khắp với sự chung sức của toàn dân, quán triệt tư tưởng, phối

hợp hành động, triển khai từ phía các cán bộ lãnh đạo địa phương và cơ quan ban

ngành các cấp mà diện mạo nông thôn từng bước thay đổi, cảnh quan môi trường cải

thiện, hoạt động sản xuất nâng cao, giúp đời sống của nhân dân được cải thiện tích cực,

rút ngắn khoảng cách giữa nông thôn và thành thị, đáp ứng tốt hơn như cầu sản xuất và

dân sinh. Hầu hết các cơ sở hạ tầng thiết yếu như hệ thống điện, giao thông, trường

học, trạm y tế, thiết chế văn hóa, hệ thống bảo vệ môi trường của xã, ấp, huyện đã có

bước phát triển đáng kể. Tính đến cuối năm 2018, vùng ĐNB có 452 xã tham gia

chương trình (chiếm 5,06% số xã của cả nước) thì có 322 xã đạt được chuẩn xã NTM

(chiếm 71,23% số xã của ĐNB). Tỉnh Đồng Nai có 133/133 xã được công nhận NTM,

Bình Dương về cơ bản có 46/46 xã hoàn thành (có 3 xã chờ xét công nhận), TP.HCM

(54/56 xã), BRVT (27/43 xã), Bình Phước (35/92 xã) và Tây Ninh (27/82 xã). Xét về

tiêu chí bình quân mỗi xã đạt được tại khu vực ĐNB tính đến năm 2018 là 16,58/19

tiêu chí/xã (cả nước 14,57 tiêu chí/xã). Hiện nay, các tiêu chí như quy hoạch, thủy lợi,

thông tin và truyền thông, cơ cấu lao động, giáo dục, quốc phòng và an ninh có mức độ

các xã đạt chuẩn cao nhất của toàn vùng (đều trên 90% số xã đạt). Tuy nhiên, các tiêu

chí còn vướng gồm giao thông (có 73,5% xã đạt), tiêu chí trường học (78,4%), cơ sở

vật chất văn hóa (76,3%), môi trường và an toàn thực phẩm (83%). Nguyên nhân do

xuất phát điểm thấp của các tiêu chí này thấp, ví dụ như tiêu chí giao thông (từ 4,05%

xã hoàn thành năm 2010, lên 73,5% xã đạt năm 2018), kế đến là cơ sở vật chất văn hóa

(từ 5,33% xã hoàn thành năm 2010, lên 76,3% xã đạt năm 2018) và trường học (từ

8,32% xã hoàn thành năm 2010, lên 78,4% xã đạt năm 2018). Nhìn chung, vùng ĐNB

còn 130 xã (chiếm 28,76%) chưa hoàn thành xây dựng NTM; Đồng Nai là tỉnh dẫn đầu

vì đã hoàn thành mục tiêu xây dựng NTM sớm nhất, tỉnh này đang trong giai đoạn triển

khai nông thôn mới kiểu mẫu và nông thôn mới nâng cao.

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa mạnh mẽ tại khu vực ven đô của vùng ĐNB đã

thúc đẩy nông nghiệp phát triển theo hướng hiện đại. Xu hướng chung của các địa

phương là phát triển sản xuất gắn với thực hiện tái cơ cấu ngành nông nghiệp được tỉnh

tập trung chỉ đạo. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn theo hướng sản

³⁸Ngoài các văn bản được Trung ương ban hành, danh mục các văn bản được của các tỉnh thành vùng Đông Nam

Bộ ban hành là rất nhiều (Dựa theo minh chứng phụ lục của các Báo cáo sơ kết 5 năm, sơ kết 3 năm thực hiện

NTM, sơ kết 3 năm thự hiện xây dựng NTM).

90

xuất hàng hóa, nâng cao giá trị gia tăng và lợi thế cạnh tranh, phát triển nông nghiệp

nông thôn bền vững, gắn với bảo vệ môi trường. Tại một số nơi, các cây, con chủ lực

đã được sắp xếp và hình thành các vùng sản xuất tập trung, vùng cây chuyên canh, phù

hợp với điều kiện tự nhiên của từng địa phương. Hơn nữa, cơ cấu cây trồng, vật nuôi

chuyển dịch theo hướng nông nghiệp đô thị, nông nghiệp công nghệ cao. Ví dụ như, tại

Tây Ninh, tổng diện tích chuyển đổi cây trồng đến nay 3.419,6 ha từ các cây trồng kém

hiệu quả sang trồng các loại cây ăn trái. Thành phố Hồ Chí Minh chuyển đổi từ các mô

hình trồng lúa sang rau, hoa, cây kiểng và cá cảnh. Tại Bình Dương, ban hành chính

sách khuyến khích phát triển nông nghiệp theo hướng nông đô thị- nông nghiệp ứng

dụng công nghệ cao giai đoạn 2016-2020. Bình Phước có điều, tiêu, ca cao, heo, gà là

những đối tượng nuôi trồng chủ lực và hướng đến sản xuất theo chuỗi. Một số địa

phương như Bà Rịa Vũng Tàu hay Đồng Nai Phát đang phát triển nhanh nghiên cứu,

chuyển giao và ứng dụng khoa học, công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực, tạo đột phá để

hiện đại hóa nông nghiệp, công nghiệp hóa nông thôn.

Có ít bài nghiên cứu liên quan đến xây dựng NTM vùng ven đô để tham khảo,

nên bài tham luận này chủ yếu sử dụng các thông tin thứ cấp (các báo cáo sơ kết thực

hiện NTM của các tỉnh thành) và thông tin tham vấn trực tiếp Lãnh đạo và cán bộ

chuyên trách NTM tại 3 xã ven đô, làm đại diện cho thành phố HCM, Bình Dương và

Đồng Nai. Các xã ven đô được khảo sát bao gồm: xã An Điền (thị xã Bến Cát, tỉnh

Bình Dương), xã Hố Nai 3 (huyện Trảng Bom, tỉnh Đồng Nai) và xã Vĩnh Lộc A

(huyện Bình Chánh, TP.HCM). Các xã này đều được VPĐPNTM các tỉnh thành đồng

làm đại diện cho xã ven đô. Nội dung khảo sát xoay quanh việc thực hiện xây dựng

NTM trong thời gian qua, đặc biệt là nhận dạng những ảnh hưởng của qúa trình công

nghiệp hóa và đô thị hóa đến công tác xây dựng NTM.

Đầu tiên là xã An Điền (tỉnh Bình Dương). Xã này bắt đầu xây dựng NTM vào

năm 2012. Lúc ban đầu đạt được 5/19 tiêu chí, đến năm 2015 gần như hoàn thành các

tiêu chí NTM (18/19 tiêu chí). Đến cuối năm 2016, xã được công nhận đạt NTM theo

bộ tiêu chí mới. Tuy nhiên, đến nay xã chưa hoàn thành Bộ tiêu chí nâng cao của tỉnh,

hiện chỉ đạt 37/43 tiêu chí nâng cao và đăng k đến năm 2020 sẽ hoàn thành các tiêu

chí NTM nâng cao của tỉnh. Xét về vị trí, xã An Điền giáp ranh với vùng sản xuất cây

cao su tiểu điền và nông trường (huyện Dầu Tiếng, huyện Bàu Bàng). Xã nằm gần khu

công nghiệp Mỹ Phước (thuộc phường Mỹ Phước) và gần khu công nghiệp Rạch Bắp.

Ngoài ra, xã An Điền còn giáp phường Thới Hòa (khu dân cư, khu đô thị, dịch vu mua

bán); giáp xã Phú An có cụm dân cư nhỏ lẻ, công ty nhỏ lẻ nằm rãi rác. Thu nhập của

người dân trong xã chủ yếu từ hoạt động làm công nhân, tiếp theo là thu nhập từ dịch

vụ (buôn bán nhỏ lẻ, cho thuê nhà trọ) và cuối cùng là từ nông nghiệp. Khi xây dựng

NTM, hệ thống cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội, phát triển sản xuất đạt được một số thành

tựu cơ bản.

Bảng 2. Thông tin các xã ven đô đại diện cho vùng ĐNB khi xây dựng NTM

Chỉ tiêu

Xã An Điền, thị xã Bến Xã Hố Nai 3, huyện Xã Vĩnh Lộc A, huyện

Cát, tỉnh Bình Dƣơng

Trảng Bom, tỉnh

Đồng Nai

Bình Chánh, TP.HCM

1.Thời điểm Năm 2012

bắt đầu xây

Năm 2011

Năm 2013

dựng NTM

91

2.Kinh tế

Đang chuyển dịch từ nông Phát triển về công Công nghiệp - tiểu thủ

nghiệp truyền thống sang nghiệp, tiểu thủ công công nghiệp (60,5%),

công nghiệp, dịch vụ, nông nghiệp

nghiệp kỹ thuật cao

thương mại – dịch vụ

(17,3%) và nông nghiệp

(22,2%).

Nông nghiệp: có 1 tổ

Nông nghiệp: có tổ liên kết hợp tác về sản xuất

hoa lan, bò sữa, bò vàng; rau an toàn, có 1 Nông nghiệp: có 4 tổ hợp

không có HTX nông HTX dịch vụ nông tác gồm Bò Sữa Xuân

nghiệp

Hòa, Bò vàng, Rau Thới

Hòa, Hoa Lan và 1 câu lạc

bộ sinh vật cảnh

3.Xã hội

Dân nhập cư nhiều, áp lực Dân nhập cư đông Dân nhập cư tăng nên

chỗ ở, an sinh xã hội, quản nên tình hình an công tác quản lý an ninh

lý an ninh trật tự.

ninh trật tự, nhất là trật tự gặp nhiều khó khăn.

tại các khu nhà trọ

công nhân phức tạp

4.Môi

Vấn đề vệ sinh môi trường Hoạt động sản xuất Ô nhiễm môi trường đang

trường

sinh hoạt tương đối ổn

công nghiệp gây ra diễn ra do chất thải từ sản

nguy cơ về ô nhiễm xuất công nghiệp

Chưa ô nhiễm từ sản xuất

công nghiệp

môi trường.

Vệ sinh môi trường sống

còn phức tạp

5.Kết

xây

quả Xuất phát điểm đã đạt 5/19 Đã đạt xã NTM theo Khởi điểm đã đạt 6/19 tiêu

dựng tiêu chí; đến năm 2015 đạt tiêu chí TW vào năm chí; Giai đoạn 1 đạt 18/19

NTM

18/19 tiêu chí; đến cuối 2016

năm 2016 xã đạt NTM .

tiêu chí (trừ môi trường);

Giai đoạn 2 (theo chuẩn

NTM của TP) đạt 14/19

tiêu chí

Hiện tại, xã đã đạt 11

Đến nay, đạt 37/43 tiêu chí tiêu chí nâng cao của

nâng cao của tỉnh tỉnh

Nguồn: Tham vấn Ban phát triển NTM các xã ven đô, 2019

Qua tham vấn, mốc thời gian đột phá của xã là năm 2015. Trước 2015, đường

giao thông của xã chưa hình thành, đường xá còn lầy lội, chưa có nhiều trường học, cơ

sở vật chất cũ, sản xuất nông nghiệp chủ yếu là cao su tiểu điền. Sau năm 2015, đường

xá được nhựa hóa, bê tông hóa; trường học được xây dựng; sản xuất nông nghiệp

chuyển hướng về nhóm cây có múi, có giá trị kinh tế cao hơn. Xã cũng hình thành tổ

liên kết hoa lan, bò sữa, bò vàng nhưng chưa dự kiến nâng lên hợp tác xã (HTX). Xã có

xây dựng điểm trình diễn nông nghiệp kỹ thuật cao, phối hợp với phòng kinh tế tập

huấn cho người dân về các mô hình trồng dưa lưới và hoa lan. Mặt khác, do diện tích

canh tác nông nghiệp bị thu hẹp nên xã hướng đến đầu tư công nghệ cao cho sản xuất

nông nghiệp, chuyển dịch từ sản xuất thuần nông sang hướng công nghiệp, dịch vụ,

nông nghiệp kỹ thuật cao. Bên cạnh đó, tỷ lệ lao động có việc làm thường xuyên chiếm

95% toàn xã, tỷ lệ lao động có việc làm qua đào tạo là 66%. Xã cũng chú trọng vào

công tác đào tạo nghề và giao cho Hội nông dân và Hội phụ nữ đảm nhận. Tuy dân

nhập cư đông nhưng về khía cạnh văn hóa chưa bị tác động. Vấn đề vệ sinh môi trường

tương đối tốt nhờ có sự nhắc nhở của Ban phát triển NTM của ấp. Tuy nhiên, An Điền

đang có tình hình dân nhập cư lớn, một mặt tạo điều kiện phát triển công nghiệp dịch

vụ, nhưng ngược lại tạo ra áp lực về vấn đề an ninh trật tự, quản lý xã hội và giáo dục.

Nếu không kịp đầu tư cơ sở hạ tầng vật chất cho giáo dục sẽ dẫn đến quả tải về trường

92

học trên địa bàn. Hơn nữa, công nhân tạm trú nhiều gây vấn đề áp lực chỗ ở, khó kiểm

soát trộm cắp và an ninh khu nhà trọ.

Thứ hai là xã Hố Nai 3 (tỉnh Đồng Nai). Xã này bắt đầu xây dựng NTM vào

năm 2011. Hiện tại, xã đã đạt 11 tiêu chí nâng cao của tỉnh. Xã có thế mạnh phát triển

về công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp (gỗ mỹ nghệ) và có một vài khu công nghiệp trên

địa bàn như KCN Hố Nai, một phần KCN Sông Mây và Cụm sản xuất vật liệu xây

dựng. Bên cạnh đó, xã nằm trên trục giao thông quốc lộ 1A, là trục cửa ngõ đi vào

thành phố Biên Hòa nên rất thuận lợi về giao thông, thu hút các doanh nghiệp về sản

xuất kinh doanh, phát triển kinh tế xã hội. Thu nhập của người dân từ công nhân là chủ

yếu (giày da, may mặc), kế đến là dịch vụ. Trong những năm qua, xu hướng ngành

nghề tiểu thủ công nghiệp gia tăng (nhất là gỗ mỹ nghệ). Đây là nền tảng giúp xã phát

triển nhất so với các xã khác của huyện Trảng Bom. Về khía cạnh văn hóa, xã vẫn duy

trì được nếp văn hóa truyền thống của địa bàn, ít bị ảnh hưởng bởi các văn hóa khác.

Trong khía cạnh sản xuất nông nghiệp, chủ yếu là sản xuất lúa nên tiêu chí về lao động

có việc làm thường xuyên là khó đảm bảo bởi sản xuất lúa có tính chất mùa vụ. Hơn

nữa, lao động tham gia sản xuất là những người lớn tuổi. Xã có tổ hợp tác về sản xuất

rau an toàn và 4 HTX gồm HTX về thu gom rác, HTX về sản xuất vật liệu xây dựng,

HTX về Pallet, HTX về dịch vụ nông nghiệp. Trong 19 tiêu chí của Bộ tiêu chí NTM,

xã có 5 tiêu chí gặp khó khăn trong việc thực hiện. Đó là tiêu chí về cơ sở vật chất như

trường học, chợ; tiêu chí y tế do người dân nhập cư ít tham gia BHYT tại các cơ sở sản

xuất nhỏ lẻ (sản xuất gỗ mỹ nghệ); tiêu chí giáo dục do nhiều hộ gia đình chưa gửi trẻ

vì có người nhà giữ nên tỉ lệ trẻ tham gia mẫu giáo không thể đạt 100%; tiêu chí tỷ lệ

lao động có việc làm thường xuyên; và tiêu chí an ninh trật tự.

Cuối cùng là xã Vĩnh Lộc A (TP. Hồ Chí Minh). Từ ngày 12/9/2013, đề án xây

dựng NTM của xã được duyệt và bắt đầu triển khai thực hiện. Xuất phát điểm ban đầu,

xã đã đạt được 6/19 tiêu chí. Đến hết giai đoạn 1 (2010-2015), xã đạt 18/19 tiêu chí

(tiêu chí môi trường chưa đạt); Đến giai đoạn 2, xã áp dụng theo bộ tiêu chí của thành

phố, đã đạt 14/19 tiêu chí. Các tiêu chí chưa đạt bao gồm: giao thông (TC2), trường

học (TC5), nhà ở dân cư (TC9), môi trường và an toàn thực phẩm (TC17), hệ thống

chính trị và tiếp cận pháp luật (TC19). Xã Vĩnh Lộc A có diện tích tự nhiên là 1.966

ha. Trước năm 2012, xã Vĩnh Lộc A có 06 ấp với 113 tổ nhân dân. Nhưng do tốc độ đô

thị hóa nhanh, dân số cơ học phát triển, đến nay, 2019 xã có 15 ấp với 247 tổ nhân dân.

Tính đến ngày 31/12/2017 là 31.742 hộ với 116.689 nhân khẩu. Dân nhập cư tăng nên

công tác quản lý an ninh trật tự gặp nhiều khó khăn, vệ sinh môi trường sống bị ảnh

hưởng, công tác tuyên tuyền người dân cũng khó, người dân vứt rác xuống kênh rạch.

Mạng lưới kênh rạch lớn nhỏ trên địa bàn xã khoảng 12 cái. Rạch ô nhiễm nhất là Rạch

Cầu Suối (nối dài 2 xã Vĩnh Lộc A và Vĩnh Lộc B). Nguyên nhân gây ô nhiễm từ việc

xả thải của các công ty sản xuất công nghiệp và rác thải sinh hoạt hộ gia đình, khách

vãng lai và nhà trọ. Xã đang thực hiện việc nạo vét kênh, bê tông cống hóa nhằm đảm

bảo vệ sinh môi trường, vận động vốn từ nhân dân. Trên địa bàn xã có 951 hộ kinh

doanh, 1299 doanh nghiệp đang hoạt động có giấy chứng nhận đăng k kinh doanh.

Trong đó, có 520 cơ sở sản xuất, 87 cơ sở phát sinh ô nhiêm môi trường. Hiện tại, 27

cơ sở có có hệ thống xử l đảm bảo quy chuẩn chiếm tỷ lệ 31,03%. Đồng thời, trên địa

bàn xã có 275 hộ chăn nuôi heo, giảm 12 hộ so với năm 2017. Trong đó, số hộ xen cài

trong khu dân cư là 06 hộ với 02/06 hộ có hệ thống xử l nước thải. Số hộ ngoài khu

dân cư là 269 hộ với 93/269 hộ có hệ thống xử l nước thải đạt 32,57%. Đối với tiêu

chí giao thông, các tuyến đường xã và đường từ trung tâm xã đến đường huyện được

nhựa hóa hoặc bê tông hóa, đảm bảo ô tô đi lại thuận tiện quanh năm; đường trục chính

93

nội đồng đảm bảo vận chuyển hàng hóa thuận tiện. Tuy nhiên các tuyến đường trục ấp

và đường liên ấp chưa được cứng hóa, chưa đảm bảo ô tô đi lại thuận tiện quanh năm;

đường hẻm còn lầy lội vào mùa mưa. Cơ cấu kinh tế của xã chuyển dịch theo hướng

tăng tỷ trọng công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp (60,5%), thương mại – dịch vụ

(17,3%) và nông nghiệp (22,2%). Mặt khác, do trên địa bàn xã không có HTX nên xã

không thực hiện được tiêu chí 13 – Tổ chức sản xuất (mới thành lập 1 HTX TMDV

vào tháng 4/2019). Xã có 4 tổ hợp tác: Bò Sữa Xuân Hòa, Bò vàng, Rau Thới Hòa,

Hoa Lan và 1 câu lạc bộ sinh vật cảnh (82 thành viên). Đến nay, diện tích đất dùng sản

xuất lúa không nhiều, người dân chuyển sang các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao

như hoa lan, mai, bonsai. Thu nhập bình quân đầu người trên địa bàn xã theo số liệu

thống kê năm 2017, đạt 60,41 triệu đồng/người/năm, vượt trên chỉ tiêu của thành Phố

năm 2017 là 48 triệu đồng/người/năm.

Qua 10 năm thực hiện chương trình NTM, diện mạo nông thôn đã khởi sắc, đặc

biệt là các khu vực ven đô, kinh tế tăng trưởng, cơ cấu kinh tế đã có sự chuyển biến theo

hướng tích cực, hạ tầng kinh tế, xã hội, môi trường được cải thiện một bước, hệ thống

chính trị được tăng cường và củng cố. Thu nhập khu vực ven đô đã gia tăng, đời sống vật

chất cho người dân được nâng cao, góp phần quan trọng ổn định chính trị - xã hội trên

địa bàn. Hơn nữa, trong vùng ĐNB đã hình thành tứ giác công nghiệp đô thị. Đây chính

là khu vực trung tâm của vùng với sức thu hút vốn, nhân lực trong và nước ngoài đầu tư

phát triển công nghiệp, trong đó công nghiệp chế biến nông lâm thủy sản cũng như dịch

vụ hỗ trợ đầu vào. Vùng ĐNB có thị trường tiêu thụ lớn, liên tục tăng, nhất là nông sản

chất lượng cao; trong vùng đã hình thành chợ đầu mối, hệ thống siêu thị, giúp kết nối với

nhà nông. Năng lực chế biến nông lâm thủy sản ở vùng ĐNB được xác định là lớn nhất

cả nước. Là nơi tập trung nhiều viện nghiên cứu và trường đại học nên có thể hỗ trợ đào

tạo nhân lực, liên kết và chuyển giao kết quả nghiên cứu, ứng dụng vào phát triển sản

xuất, trong đó có ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất nông lâm ngư nghiệp. Đô thị,

dịch vụ phát triển cao, đời sống người dân trong vùng được nâng cao dẫn đến yêu cầu

chất lượng sản phẩm, an toàn vệ sinh thực phẩm cao. Đây cũng là điều kiện thúc đẩy tái

cơ cấu ngành nông nghiệp, ứng dụng công nghệ để nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp

ứng nhu cầu thị trường và mục tiêu hoàn thành xây dựng NTM.

4. Định hƣớng xây dựng NTM khu vực ven đô vùng Đông Nam Bộ

Theo xu hướng chung, các tỉnh thành có thực trạng đô thị hóa càng cao, các khu

vực vùng ven luôn trong tình trạng đô thị hóa nông thôn càng mạnh, thể hiện trên nhiều

khía cạnh từ quy hoạch, cơ cấu dân số, lao động và việc làm, sức khỏe, môi trường và

lối sống. Tạo ra sự biến đổi về vật chất và tinh thần của người dân vùng ven. Nhất là tại

các tỉnh thành như TP.HCM, Đồng Nai, Bình Dương, nơi có tốc độ đô thị hóa cao hơn

so với các tỉnh Tây Ninh, Bình Phước và BR-VT. Như tại Bình Dương, huyện nào

cũng có khu công nghiệp nên hầu như các xã xây dựng NTM đều là xã ven các khu dân

cư, khu công nghiệp nên đều ảnh hưởng bởi công nghiệp hóa và đô thị hóa. Một mặt,

đô thị hóa diễn ra càng nhanh thì vấn đề đầu tư hạ tầng diễn ra mạnh kéo theo có sự

khác biệt giữa xã vùng ven đô thị với so với các xã khác. Theo tổng cục thống kê, năm

2010, toàn vùng ĐNB có 490 xã, đến năm 2011 còn 479 xã (11 xã ở tỉnh Bình Dương

trở thành phương và thị trấn), đến năm 2013 còn 465 xã (giảm đi 14 xã, trong đó 2 xã

thuộc tỉnh Tây Ninh và 12 xã thuộc tỉnh Bình Dương). Từ năm 2013 đến 2017, vùng

ĐNB vẫn giữ nguyên 465 xã. Như vậy, quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa ở vùng

ĐNB, giai đoạn 2010-2017, tỉnh Bình Dương có số xã trở thành phường đô thị nhiều

94

nhất, tiếp theo là tỉnh Tây Ninh, các tỉnh còn lại thì số đơn vị hành chính cấp xã không

thay đổi.

Bảng 3. Mục tiêu xây dựng NTM và kế hoạch cho khu vực ven đô vùng ĐNB

Phương hướng năm 2019 trở đi

Địa phương

Mục tiêu chung NTM

Kế hoạch cho các xã ven đô

Có 34 xã ven đô (H.Nhơn Trạch 12;

H.Trảng Bom: 6; H.Vĩnh Cửu: 2;

Duy trì các địa phương đạt chuẩn, Tp.Biên Hòa: 5; TX.Long Khánh 9)

tập trung thực hiện NTM nâng (Nguồn: Ước tính của VPĐPNTM

cao, NTM kiểu mẫu, NTM trong tỉnh Đồng Nai)

1. Đồng Nai

quá trình đô thị hóa.

Dự kiến, có 11/34 xã ven đô sẽ

Đến năm 2020, hoàn thành 100% thành phường|thị trấn ở năm 2019

huyện NTM, 100% xã giữ vững (Nhơn Trạch: 1; Biên Hòa 5; Long

chuẩn NTM, 15% xã đạt NTM Khánh 5); 23 xã còn lại chưa có kế

nâng cao theo tiêu chí của tỉnh.

hoạch.

Chưa có kế hoạch xã ven đô nào sẽ

trở thành phường văn minh đô thị

Các xã đạt NTM tiếp tục thực

hiện tiêu chí NTM nâng cao,

NTM kiểu mẫu.

Giữ lại các xã nông thôn của vùng

Đến hết năm 2019: có 5-7 xã đạt tam giác sắt⁴⁰(An Điền, An Tây và

NTM nâng cao; có thêm 2 huyện Phú An của huyện Bến Cát), không

đạt NTM (nâng tổng số 7 huyện). định hướng xây dựng các xã này

Đến hết năm 2020: Có 12-15 xã thành phường đô thị (Nguồn: Ý kiến

đạt chuẩn NTM nâng cao, kiểu tham vấn từ Đại diện VPĐPNTM

mẫu; 100% huyện thị đạt NTM³⁹. tỉnh Bình Dương)

2. Bình Dương

Các xã tiếp tục thực hiện theo tiêu Thành phố chưa có kế hoạch cụ thể,

chí NTM nâng cao của thành phố xã ven đô nào sẽ trở thành phường

văn minh đô thị (Nguồn: Ý kiến tham

vấn từ VPĐPNTM TP.HCM)

3.TP.HCM

Dự kiến đến năm 2020: có 56/56

xã đạt chuẩn NTM, 5/5 huyện đạt

chuẩn NTM (9/9 tiêu chí) ⁴¹

Đến năm 2020, có ít nhất 05 xã

đạt chuẩn NTM nâng cao; ít nhất

01 xã đạt chuẩn NTM kiểu mẫu Xây dựng NTM gắn với đô thị hóa

(theo Quyết định 691/QĐ-TTg); có được tỉnh nhắc đến, hạ tầng giao

huyện Hòa Thành đạt chuẩn NTM thông xây dưng theo chuẩn NTM cấp

xã nên chưa đáp ứng yêu cầu phát

triển của đô thị.

4.Tây Ninh

Đến năm 2025, có thêm 20 xã đạt

chuẩn NTM, nâng số xã đạt chuẩn

lên 65/80 xã, 50% xã đạt chuẩn Báo cáo sơ kết xây dựng NTM, tỉnh

NTM nâng cao, 10 mô hình xã Tây Ninh chưa có kế hoạch cụ thể xã

NTM kiểu mẫu, ít nhất có 02 nông thôn mới nào sẽ trở thành

huyện đạt chuẩn huyện NTM.

phường đô thị

³⁹Báo cáo sơ kết 3 năm thực hiện Chương trình xây dựng NTM tỉnh Bình Dương (2016-2018) và phương hướng, nhiệm vụ năm 2019-2020.

⁴⁰Khu Tam Giác Sắt, là căn cứ cách mạng của Huyện ủy Bến Cát, Tỉnh ủy Thủ Dầu Một và Khu ủy Sài Gòn

⁴¹Báo cáo sơ kết 3 năm thực hiện Chương trình xây dựng NTM TP.HCM (2016-2018) và phương hướng, nhiệm vụ năm 2019-2020.

95

Duy trì và nâng cao chất lượng

các tiêu chí của các xã đạt chuẩn

NTM

Xây dựng huyện Long Điền là

huyện NTM trong quá trình đô thị

hóa (theo quyết định 676/QĐ-TTg)

Phấn đấu đến năm 2000: đạt thêm để được Thủ tướng công nhận vào

5. BRVT

14 xã NTM, nâng tổng số xã năm 2020.

NTM lên 37 (đạt 82,2%). Triển

Báo cáo sơ kết NTM, tỉnh BRVT

khai thực hiện xã NTM theo Bộ

chưa có kế hoạch cụ thể xã nông

tiêu chí TW.

thôn mới nào sẽ trở thành phường đô

thị

Năm 2019: tỉnh Bình Phước có

Cũng chưa có kế hoạch cụ thể về

thêm 9 xã đạt chuẩn NTM; Đến

xây dựng NTM vùng ven đô, chưa

năm 2020: thêm 10 xã đạt chuẩn

có dự kiến xã NTM nào sẽ trở thành

NTM (lũy kế 55 xã đạt, chiếm

phường hoặc thị trấn

6.Bình Phước

59,8% tổng số xã); Số tiêu chí đạt

bình quân: 14,22.

Nguồn: Các báo cáo sơ kết 3 năm xây dựng NTM và tham vấn một số tỉnh ĐNB

Từ năm 2019 trở đi, trong các báo cáo sơ kết 3 năm thực hiện NTM 2016-2018

của các tỉnh thành vùng ĐNB chỉ đề cập đến mục tiêu chung chung trong xây dựng

NTM, tức là đến năm 2019 hoặc 2020 thì sẽ có thêm bao nhiêu xã được công nhận

NTM hoặc bao nhiêu tiêu chí phải hoàn thành. Các báo cáo này chưa đề cập đến định

hướng xây dựng NTM cho các xã ven đô. Phần thông tin khuyết này được đại diện

VPĐPNTM các tỉnh Đồng Nai, Bình Dương và Tp.HCM chia sẻ. Trước hết là tỉnh

Đồng Nai, theo thông tin ước tính của VPĐPNTM tỉnh Đồng Nai, kế hoạch ngay trong

năm 2019, toàn tỉnh sẽ có 11/34 xã trở thành phường và thị trấn (còn 23/34 xã ven đô

còn lại thì chưa có kế hoạch cụ thể). Như vậy, nếu trở thành hiện thực thì tỉnh Đồng

Nai sẽ giống như trường hợp của tỉnh Bình Dương vào năm 2011. Thứ hai là tỉnh Bình

Dương, tỉnh này chưa có kế hoạch xã ven đô nào sẽ trở thành phường văn minh đô thị

nhưng chủ trương sẽ giữ lại các xã nông thôn của vùng tam giác sắt⁴²(An Điền, An

Tây và Phú An của thị xã Bến Cát), không định hướng xây dựng các xã này thành

phường đô thị. Thứ ba là thành phố Hồ Chí Minh, ở nhiệm kỳ lãnh đạo của Bí thư

thành ủy trước năm 2017 có nhắc đến việc xã ven đô nào sẽ trở thành phường đô thị.

Tuy nhiên, theo thông tin từ VPĐPNTM thành phố HCM, đến nay kế hoạch này chưa

được nhắc đến, điều này có nghĩa là các xã ven đô tiếp tục phấn đấu xây dựng NTM

theo Bộ tiêu chí NTM nâng cao của thành phố. Các tỉnh còn lại như Tây Ninh, Bà Rịa

Vũng Tàu và Bình Phước chưa thấy định hướng xây dựng NTM khu vực ven đô trong

báo cáo sơ kết của chương trình này.

5. Giải pháp xây dựng NTM khu vực ven đô vùng Đông Nam Bộ

Thứ nhất, phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn theo hướng đồng bộ với phát triển

đô thị. Trên thực tế, kết cấu hạ tầng theo yêu cầu phát triển một nền nông nghiệp toàn

diện theo hướng hiện đại còn yếu, nhất là hạ tầng đáp ứng sản xuất công nghệ cao,

nước sạch, vệ sinh môi trường, phòng, chống thiên tai và biến đổi khí hậu. Hệ thống

giao thông tuy đã được đầu tư nhưng còn một số nơi chưa đáp ứng được nhu cầu của

người dân, các tuyến đường còn thiếu hệ thống thoát nước. Đặc biệt, tại một số vùng

ven đô nằm trên các trục quốc lộ chính nối kết khu vực, lượng xe lưu thông đông, gần

⁴²Khu Tam Giác Sắt, là căn cứ cách mạng của Huyện ủy Bến Cát, Tỉnh ủy Thủ Dầu Một và Khu ủy Sài Gòn

96

khu dân cư nên tình trạng tai nạn giao thông còn khá cao, ảnh hưởng đến tâm lý và

cuộc sống người dân. Ngoài ra còn gặp khó khăn trong tiêu chí chợ, thông thường các

xã có quy hoạch điểm chợ tập trung nhưng hiện tại người dân vẫn sinh hoạt ở chợ

truyền thống, thuận tiện cho đi lại người dân hơn. Do đó một số nơi các chợ xây dựng

xong nhưng hiệu quả hoạt động không cao. Công tác vận động người dân hiến đất làm

đường, mở rộng đường gặp khó vì ảnh hưởng đến phần đất của dân, hoặc nhà cửa đã

xây kiên cố. Xây dựng NTM ở khu vực ven đô cần có tầm nhìn, tránh tình trạng các cơ

sở hạ tầng còn lạc hậu, không theo kịp sự phát triển của đô thị hiện đại. Để thực hiện

giải pháp này, công tác quy hoạch và chất lượng quy hoạch cần được làm thật tốt, từ đó

có thể định hướng xây dựng, tái cơ cấu ngành, đảm bảo tính nhất quán, sự ổn định

trong phát triển.

Thứ hai, tổ chức phát triển sản xuất nông nghiệp khu vực ven đô cần hướng đến

nền nông nghiệp đô thị, chuyển đổi nghề nghiệp sang phi nông nghiệp. Quá trình đô thị

hóa tại các vùng ven đô đã khiến diện tích đất nông nghiệp dần thu hẹp. Nhiều hộ có ý

chuyển đổi đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp nhằm mục đích chuyển nhượng

bất động sản, ví dụ như ở thành phố HCM và Bình Dương. Đô thị hóa làm tác động

đến tâm l đầu tư đối với hộ nông dân, tình trạng bỏ hoang, không chú tâm đầu tư nông

nghiệp và gây lãng phí tài nguyên đất⁴³. Các địa phương cần chú trọng hơn nữa công

tác chuyển giao và ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất nông nghiệp, giúp nông

dân nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, từng bước đáp ứng với nhu cầu của thị

trường. Các trại chăn nuôi khuyến khích áp dụng công nghệ làm mát chuồng trại, sử

dụng chế phẩm vi sinh trong việc giảm mùi hôi để đảm bảo môi trường. Hoặc một số

trại chăn nuôi cần được di dời ra khỏi các khu dân cư để tránh tình trạng ô nhiễm.

Ngoài ra, chú trọng công tác dạy nghề, chuyển đổi hoạt động sản xuất sang hướng các

nhóm ngành phi nông nghiệp cũng là giải pháp hữu ích, vừa giúp công ăn việc làm cho

lao động, vừa giải quyết được bài toán thu hẹp của quỹ đất nông nghiệp.

Thứ ba, chú trọng công tác đảm bảo an ninh trật tự và vệ sinh môi trường. Khu

vực ven đô là nơi tập trung đông dân cư, nhiều thành phần kinh tế và ngành nghề. Mặc

dù dân nhập cư giúp cung cấp lao động cho ngành công nghiệp dịch vụ nhưng lại tạo ra

áp lực về nơi ở, cơ sở hạ tầng an sinh xã hội, nhu cầu điện, nước và an ninh trật tự. Dân

nhập cư càng gia tăng thì công tác quản l an ninh trật tự càng gặp nhiều khó khăn,

phức tạp ở các nhà trọ, áp lực giải quyết tạm trú cho công nhân, tệ nạn xã hội, trộm

cắp, gây mất an ninh trật tự và mâu thuẫn giữa nhóm người nhập cư. Mặt khác, dân

nhập cư gây quả tải về trường học trên địa bàn, một số xã lại thiếu quỹ đất xây dựng,

khó khăn trong đảm bảo tiêu chí trường học. Ngoài ra, cảnh quan môi trường sống

cũng bị ảnh hưởng, tình trạng vứt rác, chai lọ, bao bì từ công nhân, khách vãng lai, các

khu nhà trọ. Bên cạnh đó, vùng ven đô cũng còn hoạt động xả thải của các doanh

nghiệp, công ty tại địa bàn và vùng lân cận nên tiêu chí môi trường là vấn đề khó khăn.

Để thực hiện giải pháp này, cần có sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, các ban

ngành đoàn thể địa phương, đặc biệt là Ban phát triển NTM cấp xã và ấp. Phát triển và

nhân rộng các mô hình hay trong xây dựng NTM, ví dụ như mô hình câu lạc bộ chủ

nhà trọ ở tỉnh Đồng Nai và tỉnh Bình Dương, mô hình xã hội hóa trang thiết bị thu gom

rác ở thành phố HCM, mô hình vận động di dời cơ sở sản xuất gây ô nhiễm vào vùng

quy hoạch ở Đồng Nai và Bình Dương, mô hình Tổ chuyển hóa phụ trách an ninh trật

tự ở Đồng Nai. Các địa phương cần tìm tòi và xây dựng thêm nhiều mô hình khác,

thích hợp với điều kiện thực tế để làm tốt giải pháp này. Mặt khác, đẩy mạnh công tác

⁴³Tham vấn ý kiến của Ban lãnh đạo và Cán bộ phụ trách NTM các tỉnh thành vùng Đông Nam Bộ.

97

tuyên truyền, vận động nâng cao ý thức người dân trong hoạt động bảo vệ môi trường

và giữ gìn an ninh trật tự khu vực, đặc biệt là tại khu vực ven đô.

Thứ tư, duy trì công tác tuyên truyền, vận động sự tham của người dân, nâng

cao trình độ của cán bộ chuyên trách NTM. Công tác thông tin tuyên truyền xây dựng

NTM ở một số địa phương vùng ĐNB đã được thực hiện nhưng cần thường xuyên và

sâu sắc hơn. Xây dựng NTM là không có điểm kết thúc, các địa phương cần vận động

người dân phấn đấu, đạt được NTM nâng cao và xã NTM kiểu mẫu. Nâng cao hơn nữa

nhận thức của người dân, giúp họ thấy được lợi ích chung của cộng đồng trong đó có

lợi ích của cá nhân. Ngoài ra, cần quan tâm đến việc nâng cao trình độ cán bộ phụ trách

NTM, nhất là công tác lập kế hoạch, thực hiện xây dựng NTM, nghiệp vụ thống kê và

có chế độ phụ cấp xứng đáng với công việc.

Thứ năm, giữ vững các tiêu chí đã đạt được và nâng cấp các tiêu chí để tiếp tục

phấn đấu. Các tiêu chí về cơ sở hạ tầng khi đã thực hiện xong thì cần chú trọng việc

quản lý, duy tu, bảo dưỡng thường xuyên, tránh xuống cấp và hư hỏng. Còn đối với

những tiêu chí như thu nhập, tỷ lệ hộ nghèo, an ninh trật tự, môi trường thì rất dễ thay

đổi, phụ thuộc nhiều vào yếu tố khách quan cũng như thức của người dân. Vấn đề

này, mặc dù các tỉnh thành vùng ĐNB đều nhận diện nhưng cũng là thách thức lớn.

Bên cạnh đó, việc nâng cấp các tiêu chí là cần thiết, để các xã NTM tiếp tục phát huy,

có cột mốc mới để phấn đấu, tránh tâm lý tự bằng lòng với thành quả hiện tại.

Bên cạnh những giải pháp trên, các địa phương khu vực ven đô cần rà soát lại

chất lượng quy hoạch, tương thích với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội; tổng thể

phát triển sản xuất ngành nông nghiệp; nông thôn mới và các quy hoạch theo hướng đô

thị hiện đại khác. Khi thực hiện NTM sẽ cần lượng vốn lớn nên chú trọng việc huy

động vốn từ các nguồn khác nhau, đặc biệt là huy động sự đóng góp tự nguyện của

người dân và các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh trên địa bàn. Có chính sách ưu đãi

về đất đai, hỗ trợ vốn cho các dự án khởi nghiệp nông nghiệp.

Cuối cùng, việc xây dựng NTM ở các xã ven đô nên chăng cần được định hướng

rõ ngay từ ban đầu. Chẳng hạn, một khi địa phương đã có dự kiến xã thuần nông nào sẽ

trở thành xã ven đô, xã ven đô nào sẽ trở thành phường đô thị thì cần chuẩn bị kế hoạch

thực hiện (tham khảo cách làm của tỉnh Đồng Nai). Việc quy hoạch khu dân cư, xây

dựng cơ sở hạ tầng nông thôn thích hợp với xu hướng phát triển của đô thị, hiện đại

hóa nông thôn và tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng đô thị. Nâng cao điều kiện

sống người dân nông thôn gần với đời sống dân đô thị. Chuyển dịch dần cơ cấu lao

động nông nghiệp sang phi nông nghiệp, xây dựng nông thôn cần hướng tới đô thị

xanh, có nền sản xuất nông nghiệp hiện đại, chứ không thể hiểu đơn thuần là chỉ là xí

nghiệp, nhà cửa và khu phố thương mại. Nguyên tắc thực hiện là theo thị trường, phát

huy tính chủ động sáng tạo của địa phương và cũng có thể cần giữ lại nét riêng của

nông thôn (tham khảo chủ trương của tỉnh Bình Dương, giữ lại ba xã thuần nông mà

không quy hoạch thành phường đô thị). Xây dựng NTM cần chú trọng đến đối tượng

thụ hưởng là người dân, lấy thước đo hài lòng và hạnh phúc để làm mục tiêu phấn đấu,

gắn kết các lĩnh vực kinh tế, xã hội, giữ gìn bản sắc văn hóa, xây dựng hình ảnh nông

thôn đa dạng chứ không chỉ dựa trên một khuôn mẫu NTM duy nhất.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Cục thống kê các tỉnh Đông Nam Bộ, 2018. Niên giám thống kê năm 2017.

98

2. McGranaham D., McGregor D. and Thompson D. (2004). Urban-rural change, boundary

problems and environmental burdens. International Institute for Environment and

Development.

3. Nguyễn Duy Thắng, 2009. Tác động của đô thị hóa đến các mặt kinh tế xã hội của vùng

ven đô và những vấn đề cần quan tâm. Tạp chí xã hội học, số 1 – 2009.

4. Sở LĐ-TB và XH, 2018. Kết quả 3 năm (2016-2018) thực hiện chương trình mục tiêu

quốc gia xây dựng nông thôn mới trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh và phương hướng,

nhiệm vụ năm 2019-2020, 17 trang.

5. Sở LĐ-TB&XH tỉnh Đồng Nai, 2018. Báo cáo sơ kết 3 năm (2016-2018) thực hiện

chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2016-2020 trên địa bàn

tỉnh Đồng Nai, 15 trang.

6. Sở NN&PTNT tỉnh Bình Dương, 2019. Báo cáo sơ kết 3 năm thực hiện chương trình mục

tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới- phương hướng nhiệm vụ và giải pháp thực hiện

giai đoạn 2019-2020, 14 trang.

7. Sở NN&PTNT tỉnh Bình Phước, 2018. Báo cáo sơ kết 3 năm (2016-2018) thực hiện

chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới- phương hướng nhiệm vụ và giải

pháp thực hiện giai đoạn 2019-2020, 28 trang.

8. UBND tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu, 2018. Báo cáo sơ kết 3 năm (2016-2018) giai đoạn 2016-

2020 trên địa bàn tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu, 16 trang.

9. UBND tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu, 2018. Báo cáo thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia

xây dựng nông thôn mới từ năm 2011-2017 và Kế hoạch thực hiện Chương trình mục tiêu

quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2018-2020 tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, 39 trang.

10. UBND tỉnh Đồng Nai, 2018. Báo cáo sơ kết 3 năm (2016-2018) thực hiện chương trình

mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới; phương hướng- nhiệm vụ và giải pháp thực

hiện giai đoạn 2018-2020,31 trang.

11. UBND tỉnh Tây Ninh, 2018. Báo cáo sơ kết 3 năm (2016-2018) thực hiện Chương trình

MTQG xây dựng nông thôn mới- Phương hướng, nhiệm vụ, giải pháp thực hiện giai đoạn

2018 - 2020, định hướng đến năm 2025, 28 trang.

12. UBND TP.HCM (Ban chỉ đạo của Thành Ủy về Chương trình xây dựng NTM Thành

Phố), 2019. Báo cáo sơ kết 3 năm (2016-2018) thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia

xây dựng nông thôn mới trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh và phương hướng, nhiệm vụ

năm 2019-2020, 86 trang.

13. UBND TP.HCM, 2018. Báo cáo về tình hình kinh tế văn hóa xã hội TP năm 2018; Nhiệm

vụ giải pháp trọng tâm năm 2019, 54 trang.

14. Văn phòng điều phối nông thôn mới TW, 2019. Báo cáo tổng quan kết quả thực hiện

chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới năm 2018 và định hướng nhiệm vụ.

99