Tổng quan về khu vực ven đô các thành phố lớn trong quá trình đô thị hóa nhanh
TOÅNG QUAN VEÀ KHU VÖÏC VEN ÑOÂ CAÙC THAØNH PHOÁ LÔÙN
TRONG QUAÙ TRÌNH ÑOÂ THÒ HOÙA NHANH
NCS. PHAÏm THò NHAÂm - ThS. PHAN THò VAÂN ANH
Vieän Quy hoaïch ñoâ thò vaø noâng thoân quoác gia
OVERVIEW OF SUBURBAN AREAS OF BIG CITIES IN THE QUICK URBANIZATION PROCESS
Urbanization in suburban areas of big cities is a common phenomenon of urban growth process and has always
been a concern in the national urban development strategy, especially in Asian cities that are experiencing
rapid urbanization. In Vietnam, due to the expansion of inner-city areas and the implementation of large-scale
construction projects, urbanization of suburban areas of big cities is complicated and fast in about last 30 years.
As a result, the landscape of peri-urban areas is often confused and affects negatively on the environment -
society - economy. This is a consequence of the suburban area’s legal policy and planning management tools
being overlapping and conflicting.
Ñoâ thò hoaù vuøng ven ñoâ thaønh phoá lôùn laø hieän töôïng phoå bieán cuûa quaù trình
taêng tröôûng ñoâ thò vaø luoân ñöôïc quan taâm trong chieán löôcï phaùt trieån ñoâ thò
quoác gia, nhaát laø caùc ñoâ thò chaâu AÙ ñang coù toác ñoä ñoâ thò hoaù cao. ÔÛ Vieät Nam,
do vieäc môû roäng khu vöïc noiä ñoâ vaø thöïc hieän caùc döï aùn ñaàu tö xaây döïng quy
moâ lôùn khieán quaù trình ñoâ thò hoaù khu vöïc ven ñoâ caùc thanø h phoá lôùn dieãn ra
phöùc taïp vaø nhanh choùng trong khoaûng 30 naêm ganà ñaây. Ketá quaû laø hình thaùi
caûnh quan vuøng ven ñoâ thöôøng bò loän xonä vaø aûnh höôûng baát caäp tôùi moâi tröôøng
- xaõ hoäi - kinh teá; ñaây laø heä quaû cuûa chuû tröông phaùp lyù vaø coâng cuï quaûn lyù quy
hoaïch khu vöïc ven ñoâ ñang bò choàng laán vaø xung ñoät laãn nhau.
Töø khoùa: ñoâ thò hoaù, ven ñoâ, quy hoaïch ñoâ thò
SË103+104 .2020
20
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
Môû ñaàu
nhau: ÔÙ mieàn Nam, chính quyeàn Saøi Goøn ñaõ duøng “ñoâ thò hoaù” nhö
moät bieän phaùp ñeå doàn daân phuïc vuï chieán tranh. ÔÛ mieàn Baéc, ñoâ thò
hoùa gaén lieàn vôiù quaù trình coâng nghieäp hoùa treân cô sôû maïng löôùi ñoâ
thò ñaõ coù. Töø 1965 ñeán 1972, caùc ñoâ thò bò chieán tranh phaù hoaïi, quaù
trình ñoâ thò hoaù chöõng laïi. Töø naêm 1975 ñeán nay, quaù trình ñoâ thò
hoùa coù chuyeån bieán khaù tích cöïc. Tuy nhieân, cô sôû haï taàng cuûa caùc
ñoâ thò (heä thoáng giao thoâng, ñieän, nöôùc, caùc coâng trình phuùc lôïi xaõ
hoäi) vaãn coøn ôû möùc thaáp so vôùi caùc nöôùc trong khu vöïc vaø theá giôùi.
Tæ leä daân thaønh thò taêng nhanh töø naêm 1986 sau khi thöïc hieän chính
saùch Ñoåi môùi. Tuy nhieân, tæ leä danâ thaønh thò coøn thaáp so vôùi caùc nöôùc
trong khu vöïc. Phaân boá ñoâ thò khonâ g ñeàu giöõa caùc vuøng. Vuøng trung
du vaø mieàn nuùi Baéc Boä coù soá löônï g ñoâ thò nhieàu nhaát nöôùc ta nhöng
chuû yeáu laø cacù ñoâ thò vöøa vaø nhoû vaø ít nhaát laø vuøng Ñoâng Nam Boä
vôùi nhieàu ñoâ thò lôùn, ñoâng daân. Soá thaønh phoá lônù coøn quaù ít so vôùi
maïng löôiù ñoâ thò.
Thaùch thöùc chính cuûa vuøng ven ñoâ laø thieát laäp quy hoaïch caáu truùc
khu vöïc ñoâ thò hoaù luoân bieán ñonä g ñeå khu vöïc ñoâ thò - noâng thoân
cuøng tham gia vaøo quaù trình taùi caáu truùc neàn kinh teá. Thöïc teá khi trieån
khai döï aùn taùi thieát caùc “thò traná ”, hay phaùt trienå döï aùn môùi thöônø g
phaûi ñieàu chænh quy hoaïch nhieàu laàn. Do vaäy, chính quyeàn luoân ñaët
caâu hoûi laøm theá naøo ñeå toå chöùc phaùt trieån vuøng ven ñoâ theo muïc tieâu,
maø vaãn ñoåi môùi daàn caáu truùc ñoâ thò hieän coù cuûa cacù thò traán cuõ naèm
ñan xen giöõa nhaø ôû vaø caùc cô sôû coâng nghieäp ñang chòu söï thieáu
huït nghieâm troïng caùc coâng trình haï taàng giao thonâ g vaø coâng trình
coâng coäng.
Beân caïnh ñoù, vuøng ven ñoâ thaønh phoá lôùn bieåu hieän quaù trình môû
roäng ranh giôùi ñoâ thò, tuy nhieân khoù xaùc ñònh ñöôïc ranh giôùi môû roäng
roõ raøng ñeå quaûn lyù hieäu quaû. Söï phaùt trieån nhanh choùng ôû khu vöïc
ven ñoâ thöôøng choáng laïi moïi hình thöùc hôïp nhaát caùc ñòa baøn thaønh
chính quyeàn ñoâ thò lôùn; khi khonâ g coù quyeát ñònh aùp ñaët töø chính
quyeàn Trung öông, moái quan heä giöõa caùc ñòa banø naøy laø “thöông
löôïng” giöõa caùc chính quyeàn ñòa phöông.
Vieät Nam naèm ôû rìa bieån Ñoâng cuaû luïc ñòa Ñoâng Nam, caùc ñoâ thò lôùn
naèm ôû vuøng ñonà g baèng chaâu thoå caùc con soâng lôùn vaø ven bieån. Quaù
trình taêng tröônû g môû ronä g khoâng gian ñoâ thò lôùn vaø söï bieán ñoäng cuûa
vuøng ven ñoâ coù nhieàu ñieåm töông ñoàng vaø khaùc bieät veà töï nhieân,
lòch söû, daân cö, theå cheá, trình ñoä phaùt trieån so vôùi caùc quoác gia khaùc.
Caû nöôùc coù 5 ñoâ thò caáp quoác gia laø 5 thaønh phoá Trung öông, töông
ñöông vôùi ñoâ thò vuøng: Haø Noäi, TP.HCM, Ñaø Naüng, Haûi Phoøng, Caàn
Thô. Ngoaøi ra coù theâm moät soá ñoâ thò höôùng ñeán thaønh phoá Trung
öông nhö Baéc Ninh, Vónh Phuùc, Bình Döông, Ñonà g Nai… Vuøng ven
ñoâ caùc ñoâ thò lôùn naøy ñang ngaøy caøng trôû neân quan troïng, tích luyõ
nhieàu hoaït ñonä g kinh teá môùi vaø caïnh tranh maïnh meõ giöõa caùc hoaït
ñoäng ñoâ thò - nonâ g thoân. Do yeáu toá lòch söû vaø chính trò, vuøng ven ñoâ
thò lôùn ñöôïc phaân bieät laøm hai giai ñoaïn:
Treân thöïc teá, vuøng ven ñoâ coù ranh giôùi khoâng roõ raøng, khoâng ñöôïc
ñònh nghóa trong caùc vaên baûn phaùp luaät ôû Vieät Nam. Vuøng ven ñoâ
chöùa ñöïng nhieàu loaïi ranh giôùi quaûn lyù khaùc nhau, thöôøng choàng
cheùo caùc coâng cuï quaûn lyù vaø thöôøng xuyeân thay ñoiå quy hoaïch, nhö:
+ Ranh giôùi noäi thò, ngoaïi thò; ngoaïi thanø h, noäi thaønh;
+ Ranh giôùi phaùt trieån ñoâ thò (hoaëc ranh giôùi taêng tröôûng ñoâ thò);
+ Ranh giôùi döï aùn phaùt trienå ñoâ thò.
Coù theå thaáy, vuøng ven ñoâ thöôøng coù nhieàu chuû tröông phaùp lyù vaø
coâng cuï quaûn lyù quy hoaïch bò chonà g laán, xung ñoät laãn nhau, laøm cho
caûnh quan vuøng ven ñoâ thöôøng bò loän xoän vaø thieuá söï quaûn lyù. Do
vaäy, baøi vieát naøy seõ khoâng chæ xem xeùt khu vöïc ven ñoâ theo höôùng
quaûn trò ñoâ thò maø coøn döïa treân hình thaùi khoâng gian vaø söï phaân boá
cuûa maät ñoä daân cö.
- Giai ñoaïn tröôcù naêm 1986, ñoâ thò hoaù Vieät Nam taêng tröôûng chaäm.
Maëc duø caùc vunø g ñoàng baèng chauâ thoå laø nôi tapä trung daân cö ñoâng
ñuùc nhöng söï dòch cö töø noâng thoân ñeán ñoâ thò thaáp. Bôûi ñoäng löïc phaùt
trieån caùc ñoâ thò chuû yeáu laø haønh chính, coâng nghieäp vaø dòch vuï phuï
thuoäc vaøo neàn kinh teá keá hoaïch quy moâ nhoû. Do vaäy, vuøng ven ñoâ laø
Ñoâ thò hoaù vaø môû roäng ñoâ thò caùc thaønh phoá lôùn ôû söï hoaø nhaäp daàn giöõa thaønh phoá vôùi vaønh ñai tieåu thuû coâng nghieäp
Vieät Nam
xung quanh. Khonâ g gian ñoâ thò môû roäng ñeán vuøng ven ñoâ lieân quan
ñeán nguoàn löïc haïn heïp töø nguonà ngaân saùch nhoû beù thöïc hieän quy
hoaïch ñoâ thò vaø ñaát ñai cuûa nhaø nöôùc Trung öông hoaëc chính quyeàn
ñòa phöông.
Vuøng ven ñoâ thò lôùn caùc nöôùc Myõ vaø Taây AÂu tanê g tröôûng nhanh
choùng vaøo khoaûng ñaàu vaø giöõa theá kæ 20; ôû caùc nöôùc chaâu AÙ vaøo
khoaûng giöõa vaø cuoái theá kæ 20, ôû caùc nöôùc Ñoâng Nam AÙ trong ñoù coù
Vieät Nam baét ñaàu töø ñaàu theá kæ 21 ñeán nay. Ñoâ thò hoaù vuøng ven ñoâ
laøm bieán ñoåi kinh teá noâng nghiepä noâng thoân trôû thaønh kinh teá dòch
vuï - coâng nghieäp.
- Giai ñoaïn sau naêm 1986, ñoâ thò hoaù Vieät Nam taêng tröôûng nhanh
choùng nhôø hoäi nhaäp kinh teá vaø toaøn caàu hoaù. Ñieàu naøy khaùc bieät
hoaøn toaøn vôùi taêng tröôûng ñoâ thò ôû caùc nöôùc phöông Taây ñaõ phaùt
trieån qua giai ñoanï coâng nghieäp hoaù.
Quaù trình ñoâ thò hoùa ôû Vieät Nam thôøi kyø ñaàu dieãn ra chaäm chaïp, trình
ñoä ñoâ thò hoùa thaáp. Töø theá kæ III tröôùc Coâng nguyeân, thaønh Coå Loa
ñöôïc coi laø ñoâ thò ñaàu tieân ôû nöôcù ta. Vaøo thôøi phong kieán, moät soá
ñoâ thò ñöôïc hình thaønh ôû nhöõng nôi coù vò trí ñòa lí thuaän lôïi, vôùi caùc
chöùc naêng chính laø haønh chính, thöông maïi, quaân söï. Theá kæ XI xuaát
hieän thaønh Thaêng Long, sau ñoù laø caùc ñoâ thò: Phuù Xuaân, Hoäi An, Ñaø
Naüng, Phoá Hieán ôû theá kæ XVI - XVIII. Thôøi Phaùp thuoäc, heä thoáng ñoâ
thò nhoû beù, chöùc naêng chuû yeáu laø haønh chính, quanâ söï. Ñeán nhöõng
naêm 30 cuûa theá kæ XX môùi coù moät soá ñoâ thò lôùn ñöôïc hình thaønh nhö
Haø Noäi, Haûi Phoøng, Nam Ñònh. Töø naêm 1945 ñená naêm 1954, quaù
trình ñoâ thò hoaù dieãn ra chaäm, caùc ñoâ thò khoâng coù söï thay ñoåi nhieàu.
Töø naêm 1954 ñeán naêm 1975 ñoâ thò phaùt trieån theo hai xu höôùng khaùc
Dieãn bieán quaù trình ñoâ thò hoùa, qua chæ soá tyû leä soá daân thaønh thò so vôùi
toång soá daân caû nöôùc khoâng thay ñoåi nhieàu töø tröôcù naêm 1986: 20,6%
(1976); 19,2% (1979); 19,9% (1985) vaø 19,8% (1989). Cho ñeán naêm
2000, toác ñoä tyû leä daân thaønh thò baét ñaàu gia taêng nhanh choùng, leân
24,6% (2000); 27,5% (2005); 30,6% (2010); 33,6% (2015); 35,03%
(2017)[4]. Caùc thaønh phoá ñaït daân soá treân 1 trieäu daân coù TP.HCM, Haø
Noäi, Haûi Phoøng, Ñaø Naüng, Caàn Thô vaø Bieân Hoaø. Caùc ñoâ thò loaïi I tuy
daân soá chöa ñatï quy moâ trieäu danâ nhöng ñang coù xu höôùng ñoâ thò hoaù
vuøng ven ñoâ. Giai ñoaïn 2010-2020, nhieàu thaønh phoá môû roäng khu vöïc
noäi thò vaø ñöôïc naâng capá töø loaïi II leân loaïi I.
SË103+104 .2020
21
Hình 1: Vuøng ven ñoâ ôû caùc ñoâ thò lôùn Vieät Nam. Nguoàn: Vieän Quy hoaïch ñoâ thò noâng thoân quoác gia (VIUP)
Theo döï baùo quoác gia, tyû leä ñoâ thò hoaù toaøn
lyù ñoâ thò yeáu keùm... Do moâi tröônø g sinh thaùi
ven ñoâ coù tính löôõng cö, vöøa mang ñaëc ñieåm
noâng nghieäp - noâng thoân vöaø mang ñaëc
ñieåm ñoâ thò neân döôùi taùc ñoäng cuaû ñoâ thò hoaù
heä sinh thaùi naøy seõ bò phaù vôõ. Chaúng haïn,
caùc chaát thaûi coâng nghieäp vaø sinh hoaït, bao
goàm caû chaát thaûi rané vaø loûng do khoâng ñöôïc
xöû lyù hoacë xöû lyù chöa toát seõ gaây oâ nhieãm
khoâng khí vaø nguoàn nöôùc daãn ñená suy thoaùi
vaø oâ nhiemã moâi tröônø g, laøm matá ñi heä sinh
thaùi töï nhieân voán coù cuûa khu vöïc ven ñoâ.
caøng khoù töï caân baèng vaø ñaûm baûo ñöôïc yeáu
quoác ñeán naêm 2035 ñaït 50-55% (naêm 2017
laø 35,03%)[4]. Vieät Nam laø quoác gia ñang
phaùt trieån neân quaù trình ñoâ thò hoùa dieãn ra
maïnh meõ ôû caùc vuøng ñoâ thò lôùn vaø khu vöïc
noâng thoân ven ñoâ. Trenâ thöïc teá, caùc thaønh
phoá tröïc thuoäc Trung öông nhö Haø Noäi,
TP.HCM, Ñaø Naüng, Haûi Phoøng, Caàn Thô,
caùc ñoâ thò loaïi I trong giai ñoanï 2010-2020
coù xu höôùng môû roäng khoâng gian töø trung
taâm loõi ñoâ thò ra ngoaïi vi. Khu vöïc ven caùc
thaønh phoá lôùn thöônø g laø ñaàu moái gaén keát
hoaït ñoäng saûn xuaát, thöông maïi giöõa hai thò
tröôøng ñoâ thò - noâng thoân; cung caáp nguyeân
lieäu, lao ñoäng cho ñoâ thò, laø nôi boá trí caùc ñaàu
moái HTKT cuûa ñoâ thò cuõng nhö caùc coâng
trình haï taàng kinh teá - xaõ hoäi vuøng, laø caàu noái
lieân keát ñoâ thò trung tamâ vôùi caùc ñoâ thò veä tinh
khaùc trong vuøng ñoâ thò lôùn.
toá moâi tröôøng, töï nhieân, khí haäu. Ñaëc bieät laø
tính beàn vöõng moâi tröôøng tröôùc nhöõng bieán
ñoåi khí hauä khoù löôøng. Ví duï nhö vieäc vôõ ñeâ
soâng Buøi ôû Quoác Oai, Haø Noäi thaùng 10/2017
vöøa qua, naèm trong döï kieán "vôõ ñeâ theo keá
hoaïch", hanï cheá söï taùc ñoäng cuûa luõ luït tôùi dieän
roäng hôn ñaõ minh chöùng cho vai troø cuûa khu
vöïc vuøng ven ñoái vôùi ñoâ thò trong vieäc giaûm
thieåu cacù taùc ñoäng cuûa thaûm hoïa töï nhieân.
Quan heä khoâng gian sinh thaùi naøy hieän chöa
saün saøng phaùt huy ñöôïc vai troø tích cöïc cuûa
ñoâ thò hoaù cao. Taïi Haø Noäi, hieän nay ñaõ vöôït noù maø caàn phaûi coù caùc chính saùch phaùt
qua ngöôõng döï baùo: Chieán löôïc phaùt trieån ñoâ trieån, ñieàu tieát roõ reät. Ngöôøi laøm quy hoaïch
Ñaát ñai ngoaïi thaønh ñang suy giamû nhanh khi
thò naêm 1998 döï kiená ñeán namê 2020 ñaát ñoâ
thò laø 450.000ha nhöng chæ ñeán 2005 ñaõ leân
ñeán 480.000ha. Tình traïng naøy danã ñeán thieáu
kieåm soaùt ngoaïi thaønh, ven ñoâ. Quaûn lyù phaùt
trieån ngoaïi thaønh hieän ñöôïc thöcï hieän theo
ñang deã daõi boâi mauø xanh vaøo ñaát noâng
nghieäp (thaäm chí caû khu ñaát ñieåm daân cö
noâng thonâ ) vaø coi nhö ñaõ coù ñaát caây xanh,
sinh thaùi hoã trôï cho ñoâ thò. Haønh lang xanh
trong Quy hoaïch chung Haø Noäi laø moät ví duï.
Caùc thaùch thöùc maø vuøng ven ñoâ cô cheá chung veà quaûn lyù cuûa chính quyeàn Nguyeân taéc phaùt trieån caùc khu vöïc coù caây
phaûi ñoái maët
Veà moâi tröôøng
ñòa phöông. Quy hoaïch noâng thoân môùi ngoaïi
thaønh ñöôcï trieån khai theo quy ñònh chung veà
quy hoaïch noâng thonâ môùi chung cuûa quoác
gia. Chöa xaùc ñònh tieuâ chí ñaëc thuø ñeå phuø
hôïp, gaén vôùi quy hoaïch chung ñoâ thò.
xanh thuaàn, giaûm nhieät ñoâ thò, giaûm thieåu taùc
ñoäng cuûa thaûm hoïa töï nhieân, taïo söï ña daïng
sinh hoïc, thieát laäp canû h quan sinh thaùi, noâng
nghieäp sacï h ñeå phuïc hoài caùc chu trình tuaàn
hoaøn töï nhieân ñang bò phaù vôõ bôûi thuoác tröø
saâu... ñaõ khoâng ñöôcï chæ roõ. Baûn thaân khu
vöïc ngoaiï thaønh caùc yeáu toá sinh thaùi cuõng
Moâi tröôøng laø moät vaná ñeà caàn ñöôïc xem xeùt
ñaàu tieân khi xeùt ñeán quaù trình ñoâ thò hoaù. Moät
maët ñoâ thò hoaù laøm thay ñoåi nhanh choùng boä
maët ñoâ thò vaø khu vöcï ven ñoâ. Maët khaùc noù
cuõng laøm suy thoaùi moiâ tröôøng soná g cuûa con
ngöôøi do söùc eùp taêng daân soá, söï pha troän loái
soáng, thieáu ñaàu tö cho cô sôû haï taàng, quaûn
Khoâng gian noâng thonâ ngoaïi thaønh vaø ñoâ
thò coù söï raøng buoäc treân goùc ñoä sinh thaùi töï ñang suy giaûm thì sao coù theå hoã trôï ñöôïc
nhieân. Ñoâ thò caøng phatù trieån thì baûn thaân noù
cho ñoâ thò.
SË103+104 .2020
22
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
Khoâng gian lieân keát sinh thaùi bò tacù ñoäng bôûi
ñoåi loái soáng töø nonâ g thoân sang ñoâ thò, töø
noâng danâ sang thò daân laøm thay ñoåi caùc
chuaån möcï vaên hoaù daãn ñeán söï thay ñoåi
thaùi ñoä, haønh vi vaø caùch öùng xöû cuûa moãi
cö daân ven ñoâ trong ñôøi soáng gia ñình vaø
xaõ hoäi. Ñoâ thò hoaù coøn laøm biená ñoåi caùc
moái quan heä xaõ hoiä cuûa ngöôøi daân ven
ñoâ. Chunù g khoâng conø ñôn gianû laø caùc moái
quan heä hoï haøng, conä g ñoàng lanø g xaõ maø
laø caùc quan heä xaõ hoiä ña chieàu, phöùc taïp
do söï pha troän nhieàu taàng lôùp daân cö vaø söï
chuyeån ñoiå caùc moâ hình toå chöcù . Caùc nhoùm
coäng ñonà g laøng xaõ seõ daàn ñöôcï thay theá
baèng cacù coäng ñoàng môû vôùi caùc quan heä
baéc caàu. Ñaây laø motä trong nhönõ g ñaëc tröng
cuûa coäng ñoàng ñoâ thò.
nhieàu lanà laø lyù do ñeå nguoàn lao ñoäng höôùng
tôùi khu vöïc ñoâ thò. Lao ñoäng vuøng ngoaïi
thaønh coù ba löïa choïn: Laøm vieäc taïi laøng xaõ,
laøm vieäc taïi ñoâ thò (con laéc) vaø laøm vieäc taïi
ñoâ thò (cö truù taïm thôiø ). Thöïc teá vôùi lao ñoäng
treû, söùc haáp daãn ñoâ thò lôùn neân taïi caùc laøng
xaõ ngoaïi thaønh hienä nay chæ coøn lao ñoäng
trung nieân, giaø vaø treû em.
khoâng gian kinh teá. Noù laøm cho tatá caû nhöõng
yù töôûng toát ñeïp cuûa moät moâi tröônø g toång theå
bò chia reõ quan ñieåm, caùi nhìn kinh teá cuïc
boä thaéng theá. Neáu chæ nhìn cuïc boä 1ha ñaát
ruoäng chuyeån thaønh 1ha ñaát troàng röøng treân
goùc ñoä kinh teá seõ cho quan ñieåm raát khaùc so
vôùi vieäc ñaùnh giaù chunù g treân caû lôïi ích sinh
thaùi toång theå.
Vieäc chuyeån muïc ñích söû duïng ñaát cuõng
laøm naûy sinh nhöõng maâu thuaãn xaõ hoäi vaø
gia taêng baïo löïc do tranh giaønh ñaát ñai vaø
do ñaát laø nguoàn sinh keá chính cuûa nhieàu hoä
noâng danâ vuøng ven ñoâ. Do ñaát ôû khu vöïc
ven ñoâ ngaøy caøng trôû neân khan hieám, daãn
ñeán giaù ñaát ôû ñaây ngaøy caøng taêng cao, taïo
ra moät söcù eùp taâm lyù cho ngöôøi daân. Haäu
quaû laø ngöôøi ngheøo coù theå seõ bò ñaåy ra xa
hôn hoaëc bò doàn eùp vaoø caùc khu vöïc ñaát ñai
ít giaù trò hay thieáu cacù dòch vuï coâng coäng vaø
oâ nhieãm moâi tröôøng, xaõ hoäi trôû neân baát oån
neáu vieäc maâu thuaãn vaø baïo löïc gia taêng.
Toùm laïi, ñoâ thò hoaù vuøng ven thöôøng dieãn ra
ôû khu vöïc nhaïy caûm veà sinh thaùi moâi tröôøng,
khoâng gian thieân nhieân xaâm laná . Caùc döï
aùn ñaàu tö thöôøng khoâng ñoàng boä veà thôøi
gian vaø vò trí ñòa lyù, neân khoâng gian thöôøng
bò phaân maûnh vaø phaù vôõ caáu trucù laøng xaõ
noâng thoân. Caûnh quan noâng nghieäp bò suy
thoaùi do heä thoáng thuyû lôïi bò caét ñöùt, khoâng
gian troáng goàm caùnh ñoàng, manû h vöôøn, ao
hoà thöôøng trôû thaønh nôi oâ nhiemã chöùa ñönï g
raùc vaø nöôùc thaûi banå . Khoâng gian laøng xaõ
truyeàn thoáng bò chia caét hoaëc phatù trieån töï
phaùt laøm nhaø ôû cho ngöôøi nhaäp cö, laøm cho
chaát löôïng moâi tröônø g soáng nonâ g thoân ven
ñoâ bò suy giaûm.
Daân cö ñoâ thò taêng nhanh laø thöcï traïng song
coù söï khacù bieät: Tanê g töï nhienâ , di cö hoaëc
môû roäng ñòa giôùi. Xeùt rieâng vôùi daân cö ngoaïi
thaønh luonâ laø ñoái töôïng deã bò toån thöông
nhaát “chuyeån vaøo ñoâ thò hoaëc chuyeån ñoåi
ngheà, hay ñaøo taïo laiï lao ñoäng ñeå thích hôïp
vôùi lao ñonä g ñoâ thò, noâng nghiepä ñoâ thò maø
khoâng di dôøi nôi ôû. Nguoàn lao ñoäng cuõng
coù söï khacù bieät so vôùi khu vöïc thuaàn noâng
thoân, ñoù laø khoâng chæ cho hoaït ñoäng noâng
nghieäp maø coøn cho ñoâ thò. Lao ñoäng tham
gia khoâng chæ laø nhönõ g luùc nonâ g nhaøn maø
thöôøng xuyeân vôùi daïng lao ñonä g con lacé .
Vôùi baùn kính khoaûng 30km trôû laiï , vieäc di
chuyeån baèng xe mayù chæ maát döôùi 1 giôø
thì khoâng phaûi laø khoaûng caùch quaù xa giöõa
nôi ôû (nonâ g thoân) vaø nôi laøm viecä (ñoâ thò).
Söùc lao ñonä g ôû ñoâ thò ñöôïc traû cao hôn gaáp
Quaù trình ñoâ thò hoaù cuõng daãn ñeán nhöõng
thay ñoåi trong söï phanâ coâng lao ñoäng, ñaëc
bieät laø phaân coâng lao ñoäng veà giôùi ôû khu
vöïc ven ño.â Do coù söï thay ñoåi trong vieäc söû
duïng ñaát neân vai troø cuûa phuï nöõ trong caùc
hoaït ñonä g sinh keá ñeå chuyeån caùc nguoàn
löïc töï nhieân thaønh haøng hoaù kinh teá cuûa hoä
gia ñình bò giaûm ñi vaø döôøng nhö taêng leân
trong caùc thaønh phanà kinh teá khoâng chính
thöùc. Ñieàu naøy thöôøng thaáy ôû caùc nöôùc
ñang phatù trieån, nôi phuï nöõ vaãn laø nhoùm
deã bò toån thöông trong quaù trình chuyeån ñoåi
Ñoâ thò hoùa khoâng chæ boù heïp ôû vieäc hình
thaønh caùc ñoâ thò môùi trong ñoù coù coâng
nghieäp - dòch vuï, maø chính xaùc hôn, ñoâ thò
hoùa coøn coù nghóa laø coâng nghieäp hoùa caû
khu vöïc noâng thoân, ñöa coâng nghieäp veà
noâng thoân vaø caùc vuøng ven ñoâ thoâng qua
vieäc thaønh laäp caùc xí nghieäp vöaø vaø nhoû ñeå
thu huùt lao ñoäng noâng thoân, hanï cheá söï di
ñoäng nhaân löïc töø nonâ g thoân vaoø thaønh thò.
Ñoâ thò hoaù theo höôùng tích cöïc seõ thuùc ñaåy
söï taêng tröôûng kinh teá vaø phaùt trieån xaõ hoäi
cuûa khu vöïc ñoâ thò noiù rieâng vaø cuûa quoác gia
noùi chung. Song, ñoâ thò hoaù cuõng coù nhöõng
taùc ñoäng tieâu cöïc nhö laøm tanê g khoaûng
caùch giöõa giaøu vaø ngheøo, laøm suy thoaùi moâi
tröôøng vaø caùc teä naïn xaõ hoäi.
Do vaäy, ñeå ñaûm baûo söï phaùt trienå ñoâ thò beàn
vöõng caàn giaûi quyeát ñoàng thôøi vaán ñeà taêng
tröôûng kinh teá ñoâ thò vaø phaùt trieån xaõ hoäi,
trong ñoù caàn chuù troïng giaûi quyetá caùc vaán ñeà
veà phaân coâng lao ñonä g ñoâ thò vaø bình ñanú g
trong vieäc tieáp caän vaø söû duïng caùc nguoàn
löïc ñoâ thò, quaûn lyù coù hieäu quaû caùc nguoàn
löïc töï nhieân vaø kinh te,á baûo veä moiâ tröôøng vaø
chaêm lo söùc khoeû cho coäng ñoàng.
Veà xaõ hoäi
Ñoâ thò hoùa ñaõ taùc ñoäng maïnh meõ vaøo ñôøi
soáng moãi gia ñình nonâ g daân ven ñoâ. Söï bieán
SË103+104 .2020
23
muïc ñích söû dunï g ñaát do hoï bò hanï cheá cô hoäi ñeå baét ñaàu caùc hoaït
ñoäng sinh keá thay theá, trong khi ñoù nam giôùi coù theå tham gia vaøo
caùc hoaït ñoäng ñoâ thò deã daøng hôn.
thoân tröôùc ñayâ ñöôïc coi laø danâ ngoaïi tænh, nay ñaõ trôû thaønh cö
daân Haø Noäi nenâ hoï coù theå tham gia chính thöùc vaøo caùc hoaït ñoäng
kieám soáng ôû thaønh phoá cuõng nhö caùc khu vöïc ven ñoâ cuûa Haø Noäi.
Maëc duø saùt nhapä caû Haø Taây nhöng caùc hoaït ñoäng saûn xuaát noâng
nghieäp cuûa Haø Noäi ñang bò giamû ñi nhanh choùng, thay vaøo ñoù laø
saûn xuaát coâng nghieäp, tieåu thuû coâng nghieäp, dòch vuï vaø buoân baùn.
Caùc ngaønh ngheà phi noâng nghieäp vaø caùc dòch vuï buoân baùn ñaõ
thu huùt moät phanà löïc löôïng lao ñoäng taïi choã laø nhöõng ngöôøi noâng
daân bò maát ñaát canh taùc. Tuy nhienâ , caùc hoaït ñoäng saûn xuaát coâng
nghieäp ñoøi hoiû ngöôøi lao ñonä g phaûi coù moät trình ñoä hoïc vaán tay
ngheà nhaát ñònh vaø nhöõng kó naêng canà thieát thì löïc löôïng lao ñoäng taïi
choã laïi khoâng ñaùp öùng ñöôïc hoaëc chæ ñaùp öùng ñöôïc moät phaàn. Do
ñoù, ngöôøi söû dunï g lao ñoäng phaûi tuyeån caùc lao ñoäng coù tay ngheà töø
nôi khaùc ñeán. Ñaây laø moät nghòch lyù ñang xaûy ra ôû caùc vuøng ven ñoâ
cuõng nhö ôû caùc khu conâ g nghieäp môùi hieän nay.
Tình traïng maát ñaát noâng nghiepä cho vieäc xaây döïng caùc khu conâ g
nghieäp vaø khu daân cö ñaõ laøm maát nguoàn sinh keá chuû yeáu cuûa
nhieàu hoä gia ñình, ñaëc bieät laø cacù hoä ngheøo, buocä hoï phaûi chuyeån
ñoåi ngheà nghiepä . Tuy nhieân, ñeå coù theå hoäi nhapä ñöôïc vaøo cuoäc
soáng ñoâ thò, nhöõng ngöôøi noâng daân vuøng ven caàn phaûi coù thôøi gian
chuaån bò veà maët taâm lyù ñeå traùnh bò soác khi phaûi ñoiá maët vôùi nhöõng
vaán ñeà cuûa ñoâ thò hoaù. Hôn nöõa, hoï cuõng caàn coù thôøi gian trang bò
cho mình moät hanø h trang kieán thöcù , kyõ naêng, tay ngheà vaø caû voán xaõ
hoäi ñeå coù theå hoäi nhaäp vaøo caùc hoaït ñoäng kinh teá thò tröôøng ñoâ thò
vôùi söï caïnh tranh khoác lieät. Trenâ thöïc teá, toác ñoä ñoâ thò hoaù nhanh
cuûa Haø Noäi trong nhöõng naêm ganà ñaây ñaõ laøm cho moät boä phaän daân
cö ven ñoâ giaøu leân nhanh choùng nhôø baùn ñaát hoacë baét nhòp ñöôïc
vôùi toác ñoä chuyeån ñoåi, ñoàng thôiø cuõng laøm cho motä soá khaùc ngheøo
ñi do bò maát ñaát vaø khoâng chuyeån ñoåi kòp ñeå hoäi nhaäp vaøo caùc hoaït
ñoäng ñoâ thò. Heä quaû laø söï phanâ hoaù giaøu ngheoø vaø nhöõng maâu
thuaãn veà lôïi ích giöõa caùc nhoùm xaõ hoäi ñaõ naûy sinh. Caùc nhoùm ñöôïc
höôûng lôïi töø vieäc thu hoài ñaát thì uûng hoä chính sacù h quy hoaïch cuûa
thaønh phoá, coøn nhoùm bò maát ñaát vaø khoâng chuyenå ñoåi kòp thôøi thì
khoâng ñoàng tình, thaäm chí coøn choáng ñoái vaø gaây caûn trôû cho vieäc
thu hoài ñaát. Ñieuà naøy ñaõ laøm aûnh höôûng tröïc tiepá ñeán vieäc ñaàu tö,
daãn ñeán haïn cheá toác ñoä phaùt trieån kinh teá - xaõ hoiä cuûa thaønh phoá.
Ñeå giaûi quyetá vaán ñeà treân, chính quyeàn Trung öông höôùng ñeán
chính saùch phaùt trieån caân baèng laõnh thoå, caáp ñoâ thò söû duïng bieän
phaùp ñeå haïn cheá doøng nhaäp cö töø noâng thoân ñeán ñoâ thò vaø caùc
vuøng ven ñoâ, matë khaùc caàn chuù troïng vieäc ñaøo taïo ngheà vaø taïo cô
hoäi vieäc laøm cho löïc löôïng lao ñonä g treû taïi choã, ñaëc bieät laø caùc lao
ñoäng treû trong caùc hoä gia ñình phaûi chuyeån ñoåi ngheà nghieäp do bò
maát ñaát. Hôn nöaõ , caàn hoã trôï vaø taïo ñieàu kieän cho caùc ñoái töôïng
khoâng coøn ñuû khaû naêng ñaøo taoï ngheà coù theå coù nhöõng vieäc laøm
thích hôïp ñeå taoï ra thu nhaäp thay theá cho thu nhaäp bò maát töø ñaát bò
thu hoài vaø nhanh choùng hoaø nhaäp vôùi cuocä soáng ñoâ thò.
Söï taêng daân soá do doøng nhaäp cö ñeán caùc vuøng ven ñoâ vaø söï thu
heïp ñaát ñai canh taùc ñaõ khieán cho vieäc laøm trôû thaønh moät vaán ñeà
böùc xuùc hieän nay cuûa caùc phöônø g, xaõ ven ñoâ. Ñaëc bieät, khi Haø
Taây ñöôïc saùt nhaäp vaøo Haø Noäi thì moät boä phaän lôùn cö daân noâng
Tuy nhieân, cö daân vuøng ven ñoâ vaãn luoân bò ñe doaï bôûi nguoàn löïc
sinh keá bò caïn kieät, bôûi moâi tröônø g bò suy thoaùi vaø maãu thuaãn xaõ hoäi
naûy sinh töø vieäc khoâng hoaø nhaäp vôùi cö daân nhaäp cö.
SË103+104 .2020
24
≥ ki’n Chuy™n gia & Nhµ qu∂n l˝
Veà kinh teá
cho caùc vuøng ven ñoâ nhôø phaùt trieån caùc hoaït ñoäng phi noâng
nghieäp nhö conâ g nghieäp, tieåu thuû coâng nghieäp, buoân baùn vaø
dòch vuï. Caùc hoaït ñoäng naøy seõ thu huùt löïc löôïng lao ñoäng taïi
choã vaø lao ñonä g nhaäp cö töø caùc vuøng noâng thoân, goùp phaàn
giaûi quyeát vieäc laøm cho cö daân ven ñoâ vaø caùc vuøng noâng
thoân, môû roäng taàm nhìn cuûa ngöôøi noâng daân ñoái vôùi caùc hoaït
ñoäng kinh teá thò tröôøng. Ñoâ thò hoùa taïo cô hoäi cho ngöôøi daân
ñöôïc tieáp xucù vôùi caùi hieän ñaïi neân seõ lamø naûy sinh nhöõng
nhu caàu tieâu duøng môùi trong cuoäc soáng, daãn ñeán thuùc ñaåy
caùc ngaønh conâ g nghieäp saûn xuaát haøng tieâu duøng, thò tröôøng
vaø dòch vuï phatù trieån. Nhieàu nhaø maùy, xí nghieäp vaø caùc dòch
vuï ñöôïc hình thaønh ñeå ñaùp önù g nhöõng nhu caàu môùi ñoù, goùp
phaàn phaùt trieån kinh teá, xaõ hoäi vuøng ven ñoâ noùi rieâng vaø ñoâ
thò noùi chung.
Caùc moái quan heä töông taùc lanã nhau veà maët kinh teá cuûa heä
thoáng noâng thoân - ven ñoâ - ñoâ thò ñöôïc theå hieän ôû choã noâng
thoân vaø ven ñoâ laø nôi cung capá thöôøng xuyenâ , laâu daøi löông
thöïc, thöïc phaåm, nguoàn nguyeân lieäu vaø nguoàn lao ñoäng cho
ñoâ thò. Ngöôïc laïi, ñoâ thò taïo ra thò tröôøng ñeå tieâu thuï caùc saûn
phaåm noâng nghieäp, taïo viecä laøm vaø nôi ôû cho caùc doøng di
daân töø noâng thoân ñeán ñoâ thò vaø cung caáp hanø g hoùa phuïc vuï
cho saûn xuaát noâng nghieäp.
Söï phaùt trienå cuûa caùc ñoâ thò, haï taàng vaø khu coâng nghieäp
taïo ra moät ñonä g löïc maïnh trong phaùt trieån motä soá vuøng noâng
thoân, ñaëc bietä laø caùc vuøng noâng thoân ôû xung quanh caùc ñoâ
thò lôùn vaø cacù khu coâng nghiepä taäp trung capá quoác gia, caáp
tænh. Döôùi tacù ñoäng cuûa tanê g tröôûng kinh teá chung, chính
baûn thaân caùc khu vöïc noâng thoân naøy cuõng coù caùc chuyeån KEÁT LUAÄN
bieán maïnh meõ trong saûn xuaát noâng nghieäp, tieán leân moät neàn
saûn xuaát hanø g hoùa quy moâ lônù treân cô sôû cacù trang traïi vaø
phaùt trieån ngaønh ngheà phi noâng nghieäp. Töø ñoù möùc soáng
noâng daân ñöôcï naâng cao, boä maët laøng queâ ñöôïc thay ñoåi,
ñaët cô sôû cho tieán trình ñoâ thò hoaù noâng thonâ . Treân thöïc teá
taïi nhieàu khu vöïc noâng thoân ôû ñoàng baèng sonâ g Hoàng, ñoàng
baèng soâng Cöuû Long vaø khu vöïc noâng thoân xung quanh caùc
khu coâng nghieäp, khu kinh te,á caùc khu vöïc cöûa khaåu bieân
giôùi thuaän lôiï cho thoâng thöông haøng hoùa xuyeân bieân giôùi,
tieán trình ñoâ thò hoaù noâng thoân ñaõ hình thaønh roõ neùt.
Khu vöïc ngoaïi thaønh caùc ñoâ thò lôùn Vieät Nam ñang thieáu caùc
ñònh höôùng vaø coâng cuï quaûn lyù cho giai ñoaïn quaù ñoä chuyeån
ñoåi töø noâng thoân leân ñoâ thò. Ñoâ thò hoùa vuøng noâng thoân ven
ñoâ thaønh phoá lôùn coù nhieàu bieán ñoäng veà nhaân khaåu, ñaát
ñai daãn ñeán cauá truùc noâng thoân truyeàn thoáng bò phaù vôõ ñoät
ngoät, haï taàng quaù taûi gaây nenâ nhöõng vaán naïn veà moâi tröôøng;
nhaø ôû, haï tanà g xaõ hoäi vaø haï taàng kyõ thuaät chöa kòp ñaùp öùng
nhu caàu; ñaát ñai xaây döïng daøn traûi thieáu kieåm soaùt, maát ñaát
noâng nghieäp, an ninh traät töï xaõ hoäi maát oån ñònh laø nhöõng heä
luïy ñang dieãn ra taïi caùc khu vöïc ven ñoâ caùc thaønh phoá lôùn.
Taùc ñoäng deã nhaän thaáy nhaát cuûa ñoâ thò hoùa ñeán kinh teá cuûa
vuøng ven ñoâ laø vieäc chuyeån muïc ñích söû dunï g ñaát töø nonâ g
nghieäp sang muïc ñích phi nonâ g nghieäp nhö xaây döïng caùc
khu coâng nghiepä , khu daân cö, khu dòch vuï vaø vui chôi giaûi trí.
Cô caáu kinh teá cuûa vuøng ven ñoâ thöôøng bieán ñoåi theo höôùng
coâng nghieäp - dòch vuï - noâng nghieäp sinh thaiù . Söï thay ñoåi
quy moâ vaø noäi dung hoaït ñoäng saûn xuaát noâng nghieäp daãn tôùi
vieäc ñoøi hoûi phaûi coù moät cô caáu ngaønh ngheà thích hôïp ôû caùc
vuøng ven ñoâ. Quaù trình naøy khoâng chæ laøm thay ñoåi caáu truùc
khoâng gian vaø vaät chaát cuûa vuøng ven ñoâ maø quan troïng hôn,
coøn laøm thay ñoiå ñieàu kieän soná g, sinh keá, di ñoäng xaõ hoäi, vaø
ñaëc bieät laø lamø bieán ñoåi loái soáng cuûa cö daân ôû caùc vuøng naøy.
Do vaäy, caùc ñònh höôùng quy hoaïch buoäc phaûi mang tính
chieán löôïc nhaèm kieåm soaùt: (1) Phaùt trieån vuøng ven ñoâ linh
hoaït hôn khi ñöa khu vöïc ñoâ thò - noâng thoân cuøng tham gia
vaøo quaù trình taùi caáu truùc nenà kinh teá, kieåm soaùt quaù trình
môû roäng ranh giôùi ñoâ thò vaø phaùt trieån hieäu quaû caùc khu vöïc
ñaát troáng; (2) Giaûm maät ñoä tapä trung ôû khu vöïc trung taâm loõi
ñoâ thò ra vaønh ñai ven ñoâ ñeå gia taêng daân soá vaø phaùt trieån
kinh teá - xaõ hoäi; (3) Haáp danã ñaàu tö tö nhaân trong nöôùc vaø
quoác teá.
Ngaøy NHaäN baøI: 06/4/2020
Ngaøy göûI PHaûN bIeäN: 06/4/2020
Ngaøy dUyeät ñaêNg: 20/4/2020
Ñoâ thò hoùa ñaõ taïo ra söï thay ñoiå trong vieäc söû duïng ñaát ôû khu
vöïc ven ñoâ. Vieäc chuyeån motä phaàn lôùn dienä tích ñaát nonâ g
nghieäp sang xaây döïng caùc khu coâng nghiepä , khu daân cö ñoâ
thò ñaõ laøm matá ñi nguoàn soáng chính cuûa nhönõ g ngöôøi noâng
daân, buoäc hoï phaûi chuyeån ñoiå töø saûn xuaát noâng nghieäp sang
caùc hoaït ñoäng phi noâng nghiepä . Ñaây laø moät thaùch thöùc ñoái
vôùi noâng daân, ñaëc bieät laø nonâ g daân ngheøo vì noù ñoøi hoûi phaûi
coù thôøi gian vaø söï ñaàu tö caû veà tieàn baïc laãn trí tueä thì môùi coù
theå thích öùng ñöôïc vôùi ñieàu kieän môùi. ÔÛ nhönõ g nöôùc coù toác
ñoä ñoâ thò hoaù nhanh vaø khoâng kieåm soaùt ñöôïc thöôøng daãn
ñeán nhöõng hauä quaû kinh teá vaø xaõ hoäi nghiemâ troïng nhö thaát
nghieäp, ngheøo kho,å söï baát oån xaõ hoiä .
TAØI LIEÄU THAM KHAÛO:
1. Phaïm Huøng Cöôøng (2001). Chuyeån ñoåi caáu truùc laøng xaõ vuøng ven ñoâ thò
lôùn ñoàng baèng soâng Hoàng thaønh ñôn vò ôû trong quaù trình ñoâ thò hoaù. Luaän
aùn Tieán só Tröôøng ÑH Xaây döïng Haø Noäi.
2. Department of Commerce - Census Bureau (2011). "Urban Area Criteria
for the 2010 Census; Notice" (PDF). Federal Register. National Archives
and Records Administration. Retrieved August 3, 2017.
3. Ngoâ Trung Haûi (2017). Caáu truùc khoâng gian ñoâ thò thích öùng trong quaù
trình chuyeån hoaù khoâng gian ñoâ thò Vieät Nam. Luaän aùn Tieán só Tröôøng ÑH
Kieán truùc Haø Noäi
4. Toång cuïc Thoáng keâ (2012, 2013, 2014, 2018) - Nieân giaùm Thoáng keâ
naêm 2011, 2012, 2013, 2017. NXB Thoáng Keâ.
Tuy nhieân, ñoâ thò hoùa laø quaù trình taát yeáu vaø vieäc phaùt trieån
ñoâ thò theo höônù g beàn vöõng seõ thuùc ñaåy söï taêng tröôûng kinh
teá vaø phaùt trieån xaõ hoäi, vì noù taïo ra nhieàu cô hoäi vieäc laøm
5. Buøi Vaên Tuaán (2010). “Taùc ñoäng cuûa ñoâ thò hoaù ñeán caùc vaán ñeà xaõ hoäi
vuøng ven ñoâ Haø Noäi hieän nay, nghieân cöùu tröôøng hôïp xaõ Meã Trì, huyeän
Töø Lieâm”.
SË103+104 .2020
25
6 trang
18340
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tổng quan về khu vực ven đô các thành phố lớn trong quá trình đô thị hóa nhanh", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tong_quan_ve_khu_vuc_ven_do_cac_thanh_pho_lon_trong_qua_trin.pdf
