Tóm tắt Luận văn Nghiên cứu thành phần loài và sự phân bố của lưỡng cư tại khu Bảo tồn thiên nhiên Bà Nà

1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

LƯU THỊ TUYẾT

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI VÀ SỰ PHÂN BỐ CỦA

LƯỠNG CƯ TẠI KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN BÀ NÀ -

NÚI CHÚA, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

Chuyên ngành : Sinh thái học

Mã số : 60.42.60

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Đà Nẵng - Năm 2011

2

Công trình ñược hoàn thành tại

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Đinh Thị Phương Anh

Phản biện 1: PGS.TS. Võ Văn Phú

Phản biện 2: TS. Dương Lân

Luận văn ñược bảo vệ tại Hội ñồng chấm Luận văn tốt

nghiệp

thạc sĩ khoa học họp tại Đại học Đà Nẵng vào ngày 27 tháng 8 năm

2011

* Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Sư Phạm, Đại học Đà Nẵng.

3

MỞ ĐẦU

1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong các hệ sinh thái tự nhiên và các hệ sinh thái nhân văn ở

mọi miền của nước ta, lưỡng cư có vai trò vô cùng quan trọng. Phần lớn

lưỡng cư là các loài có ích trong nông nghiệp. Ngoài ra, nhiều loài lưỡng

cư là nguồn thực phẩm, dược liệu có giá trị. Trong các phòng thí nghiệm

lưỡng cư ñược dùng như một ñối tượng nghiên cứu.

Quá trình và nội dung nghiên cứu lớp ñộng vật này tập trung chủ

yếu theo hai hướng: hướng thứ nhất là xác ñịnh thành phần loài, hướng

thứ hai là nghiên cứu sinh thái học của loài có giá trị.

Tuy nhiên, nghiên cứu lưỡng cư ở Việt Nam chưa ñầy ñủ, các tài

liệu về lĩnh vực này chưa phải ñã hoàn thiện vì hàng năm vẫn có những

bổ sung thành phần loài lưỡng cư cho danh lục những khu rừng ñã ñược

ñiều tra và còn nhiều nơi chưa ñược khảo sát, hoặc nếu có thì cũng chỉ

mới chỉ là ñánh giá sơ bộ, thậm chí nhiều vùng rừng rộng lớn vẫn trống

số liệu về khu hệ ếch nhái, trong ñó có khu rừng Bà Nà.

Bà Nà – Núi Chúa, thành phố Đà Nẵng nằm trong vùng chuyển

ñổi giữa khí hậu á nhiệt ñới và cận xích ñạo, khu vực này là nơi giao lưu

hai khu hệ ñộng vật phía Bắc và phía Nam nên tập trung khá nhiều loài

ñộng vật quí hiếm, có giá trị về mặt khoa học lẫn về kinh tế. Tuy nhiên,

tác ñộng tiêu cực của chiến tranh, sự khai thác của con người trong các

hoạt ñộng phát triển ñã ảnh hưởng không ít ñến nguồn tài nguyên sinh

vật. Việc nghiên cứu thành phần loài lưỡng cư nhằm bổ sung dẫn liệu

cho khu hệ ñộng vật ở khu Bảo tồn Thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa có ý

nghĩa quan trọng trong công tác bảo vệ ñộng vật hoang dã, bảo tồn ña

dạng sinh học, vì vậy chúng tôi thực hiện ñề tài: “Nghiên cứu thành phần

loài và sự phân bố của lưỡng cư tại khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa, thành

phố Đà Nẵng”

4

2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu ña dạng thành phần loài và ñặc ñiểm phân bố lưỡng

cư tại khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa làm cơ sở khoa học cho công tác

bảo tồn, phát triển nguồn tài nguyên lưỡng cư, góp phần bảo tồn ña dạng

sinh học và quản lý tài nguyên thiên nhiên tại khu Bảo tồn.

3. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Các loài lưỡng cư phân bố trong khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa,

Thành phố Đà Nẵng

4. PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Điều tra thành phần loài và sự phân bố lưỡng cư hiện hữu tại khu

BTTN Bà Nà – Núi Chúa thành phố Đà Nẵng

5. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

- Lập danh sách thành phần loài lưỡng cư tại khu BTTN Bà Nà,

qua ñó lập danh sách các loài ñặc hữu, quý hiếm hiện có.

- Xác ñịnh ñặc ñiểm phân bố của khu hệ lưỡng cư, quan hệ thành

phần loài lưỡng cư Bà Nà với một số Khu Bảo tồn, VQG trong nước và

khu vực lân cận làm cơ sở cho công tác bảo vệ, quản lý lưỡng cư nói

riêng và ñộng vật hoang dã nói chung tại khu Bảo tồn.

- Bước ñầu tìm hiểu ñặc ñiểm sinh học, sinh thái học của một số

loài lưỡng cư có giá trị và thực trạng khai thác lưỡng cư trong khu vực.

Trên cơ sở ñó ñề xuất biện pháp bảo tồn, phát triển nguồn tài nguyên

lưỡng cư.

6. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ Ý NGHĨA THỰC TIẾN

6.1. Ý nghĩa khoa học

Kết quả của ñề tài sẽ bổ sung vào danh lục thành phần loài lưỡng

cư ở khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa.

6.2. Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả của ñề tài sẽ góp phần cung cấp dữ liệu cho việc quản

lý, bảo tồn và phát triển ñộng vật hoang dã nói chung và lưỡng cư nói

riêng ở Bà Nà – Núi Chúa thành phố Đà Nẵng.

6.3. Đóng góp của luận văn

5

- Bổ sung 10 loài vào danh mục thành phần loài lưỡng cư tại khu

BTTN Bà Nà – Núi Chúa thành phố Đà Nẵng.

- Cung cấp một số ñặc ñiểm sinh học và ñặc ñiểm phân bố của

một số loài lưỡng cư trong khu Bảo tồn.

7. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở ñầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội

dung của luận văn bao gồm các chương như sau:

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 2: Đối tượng, ñịa ñiểm, thời gian và phương pháp

nghiên cứu

Chương 3: Kết quả và bàn luận.

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU LƯỠNG CƯ TRÊN THẾ GIỚI

1.2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU LƯỠNG CƯ TẠI MỘT SỐ NƯỚC

CHÂU Á

1.3. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU LƯỠNG CƯ TẠI VIỆT NAM

1.3.1. Nghiên cứu khu hệ

Trước năm 1954, nổi bật là nghiên cứu của Bourret (1937,

1942), Anderson L.G (1942).

Trong giai ñoạn từ năm 1954 – 1975, những nghiên cứu về

lưỡng cư do các nhà khoa học Việt Nam thực hiện. Có thể nêu một số

nhà nghiên cứu tiêu biểu: Trần Kiên, Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc

(1956 – 1976), Đào Văn Tiến và Lê Vũ Khôi (1956), Ngô Đắc Chứng,

Nguyễn Quảng Trường,… và các nghiên cứu rộng khắp từ cả hai miền

Bắc và Nam.

Sau năm 75, nổi bật là nguyên cứu của Lê Nguyên Ngật, Hoàng

Xuân Quang (1993), Nguyễn Văn Sáng và Hồ Thu Cúc (1996, 2002),…

Tóm lại, các kết quả nghiên cứu về khu hệ ếch nhái ñã xác ñịnh

và bổ sung ñược thành phần cũng như số lượng các loài ếch nhái cho

Danh lục ếch nhái của từng vùng, từng khu vực, các Vườn Quốc gia và

Khu Bảo tồn Thiên nhiên ở Việt Nam.

6

1.3.2. Nghiên cứu về sinh thái học

Một số công trình nghiên cứu về Sinh thái học là: “Dẫn liệu

bước ñầu về sinh thái học ếch ñồng” của Đào Văn Tiến, Lê Vũ Khôi,

1964), “Nghiên cứu một số ñặc ñiểm sinh thái học của rắn hổ mang

(Naja naja)” của Trần Kiên và Lê Nguyên Ngật, 1992,…

1.4. SƠ LƯỢC NGHIÊN CỨU LƯỠNG CƯ TẠI BÀ NÀ – NÚI

CHÚA, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

Từ năm 1997 ñến năm 2003, có một số ñề tài nghiên cứu cơ bản:

“Nghiên cứu tài nguyên ña dạng sinh vật rừng. Đề xuất phương hướng

bảo tồn và khai thác hợp lý nguồn tài nguyên sinh vật ở xã Hòa Ninh,

Hòa Vang, thành phố Đà Nẵng” của Đinh Thị Phương Anh và cộng sự,

2000; “Bước ñầu khảo sát thành phần loài ếch nhái của khu vực Bà Nà,

Hoà Vang, Đà Nẵng” của tác giả Lê Vũ Khôi, Bùi Hải Hà, Đỗ Tước,

Đinh Thị Phương Anh; “Đa dạng thành phần loài bò sát, ếch nhái ở khu

vực Bà Nà” của tác giả Lê Vũ Khôi và Nguyễn Văn Sáng; nghiên cứu

của tác giả Thái Trần Bái và cộng sự năm 2003, về ñộng vật ñất cỡ trung

bình (Mesofauna) và cỡ lớn ở khu Bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi

Chúa.

Từ năm 2003 ñến nay, hầu như không có nghiên cứu nào về

ñộng vật nói chung và ñộng vật lưỡng cư nói riêng ở khu vực này.

1.5. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN KHU BTTN BÀ NÀ – NÚI CHÚA

THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

1.5.1. Vị trí ñịa lý: Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa cách

thành phố Đà Nẵng khoảng 30 km về phía Tây. Nằm trong phạm vi hành

chính của hai xã Hoà Ninh và Hoà Phú, huyện Hoà Vang.

1.5.2. Diện tích: Tổng diện tích toàn bộ khu rừng là 17.641 ha

1.5.3. Địa hình – Thổ nhưỡng

1.5.3.1. Địa hình

Nhìn chung, ñây là vùng núi cao, ñịa hình phức tạp, bị chia cách

bởi hệ sông suối chằng chịt, chiều dài của sườn núi ngắn, ñộ cao trung

bình 800m, ñộ dốc phổ biến từ 25−35^O.

7

1.5.3.2. Thổ nhưỡng

Đặc ñiểm ñất khu vực này chủ yếu là Feralit mùn vàng ñỏ phát

triển trên ñá granit, ñá sét biến chất và ñá kết cát.

1.5.4. Khí hậu - Thuỷ văn

1.5.4.1. Khí hậu

Khí hậu khu rừng Bà Nà nói riêng và khí hậu Đà Nẵng nói

chung là khí hậu nhiệt ñới gió mùa, nắng nhiều, mưa lớn và lượng bức

xạ dồi dào.

a. Chế ñộ nhiệt: Nhiệt ñộ cao nhất tuyệt ñối của Bà Nà không

vượt quá 29,0⁰C và nhiệt ñộ thấp nhất tuyệt ñối của Bà Nà không thấp

hơn 8,0⁰C và biên ñộ năm của Bà Nà là 6,4⁰C.

b. Chế ñộ mưa:

Bà Nà – Núi Chúa là một trong những trung tâm có lượng mưa

lớn của miền Trung. Tại các sườn núi bao quanh ngọn núi Bà Nà có tổng

lượng mưa trung bình năm từ 2.700mm (sườn phía Tây) ñến 3.200mm

(sườn phía Đông Bắc). Ngay tại chân núi có tổng lượng mưa trung bình

năm từ 2.450mm ñến 2.670mm. Tổng lượng mưa trong năm tại ñỉnh núi

Bà Nà trên 5000mm.

c. Một số thời tiết ñặc biệt: Bão và áp thấp nhiệt ñới, dông,…

1.5.4.2. Thuỷ văn

Khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa là ñầu nguồn các sông Cu Đê,

sông Vàng, sông Tuý Loan, sông Lỗ Đông.

* Dòng chảy năm: hệ số dòng chảy năm khoảng 0,7 tổng lượng

mưa năm, khu vực ñộ cao trên 800m sẽ có lớp dòng chảy năm trên

3000mm. Trong khi ñó, lớp dòng chảy quanh chân núi Bà Nà chỉ ñạt

khoảng 1500mm ñến 1850mm.

* Dòng chảy mùa cạn: các con sông thuộc khu vực Bà Nà có lượng

mưa lớn, nhưng modul dòng chảy mùa cạn của lưu vực các con sông ñạt loại

trung bình.

8

1.5.5. Tài nguyên sinh vật

1.5.5.1. Hệ Động vật

- Về khu hệ ñộng vật có xương sống trên cạn: Từ kết quả nghiên

cứu nhiều năm của Lê Vũ Khôi và cộng sự (2000, 2003), ñã xác ñịnh

ñược khu rừng Bà Nà có 79 loài Lưỡng cư – Bò sát thuộc 17 họ, 3 bộ;

214 loài chim thuộc 49 họ, 15 bộ và 53 loài thú thuộc 24 họ, 8 bộ.

1.5.5.2. Hệ thực vật

Nhìn chung khu hệ ñộng thực vật Bà Nà khá phong phú mang ñặc tính

của vùng nhiệt ñới gió mùa và ñặc trưng cho tính ña dạng sinh vật vùng Trung

trung bộ.

1.6. ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - XÃ HỘI

1.6.1. Dân số, lao ñộng

Tổng dân số trong khu vực ñiều tra thuộc 2 xã Hòa Ninh, Hòa Phú là

1.682 hộ gia ñình với 7.724 người. Nhìn chung, dân số trong vùng

không ñông, ñời sống của nhân dân chưa ổn ñịnh, sống chủ yếu nhờ ñốt

nương rẫy, khai thác gỗ và lâm sản phụ.

1.6.2. Tình hình sản xuất các ngành kinh tế

1.6.2.1. Sản xuất nông nghiệp:

Mặc dù nông nghiệp là ngành kinh tế chính trong cơ cấu kinh tế

ñịa phương, nhưng tỷ lệ diện tích ñất nông nghiệp thấp.

1.6.2.2. Sản xuất lâm nghiệp:

Hiện nay, khoảng 7.758,1 ha rừng tự nhiên và 5.401,72 ha rừng

trồng ñang ñược Ban quản lý khu Bà Nà, Uỷ ban nhân dân các xã và các

hộ gia ñình quản lý, bảo vệ.

1.6.2.3. Kinh tế trang trại

Trong thời gian qua, mô hình kinh tế trang trại ở 2 xã Hoà Ninh

và Hoà Phú ñang ñược chú ý mở rộng bởi hiệu quả hiệu quả khá cao.

Nhiều trang trại với quy mô hơn 1 tỷ ñồng, du nhập và nuôi trồng những

giống cây trồng, vật nuôi có giá trị kinh tế cao.

1.6.3. Cơ sở hạ tầng – Y tế - Giáo dục

1.6.3.1. Cơ sở hạ tầng

9

* Giao thông: bao gồm các tuyến ñường

Tuyến ñường 602, tuyến ñường 14B.

* Hệ thống công trình thuỷ lợi: Hệ thống hồ chứa Mỹ Sơn, trạm

bơm ñiện Đông Lâm, hệ thống các kênh mương, ñập dâng và ống lưới

ñược xây dựng và do dân ñịa phương quản lý phục vụ cho nông nghiệp.

1.6.3.2. Y tế

Mỗi xã ñều có 1 cơ sở y tế ñược xây dựng khang trang, với 2 bác

sỹ, 4 ñến 5 y tá, y sỹ thực hiện công tác phòng và chữa bệnh cho nhân

dân.

1.6.3.3. Giáo dục

Mỗi xã ñều có 1 trường học cấp I, II với 2 cơ sở ñảm bảo cho

con em ñến trường. Ngoài ra còn có một số cơ sở trường mẫu giáo. Đặc

biệt cả 2 xã ñã phổ cập xong bậc tiểu học.

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Các loài lưỡng cư phân bố trong khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa

Thành phố Đà Nẵng

2.2. ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU

2.2.1. Địa ñiểm nghiên cứu

Khu BTTN Bà Nà – Núi Chúa Thành phố Đà Nẵng

2.2.2. Thời gian nghiên cứu

Từ tháng 8/2010 ñến tháng 5/2011

2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.3.1. Phương pháp nghiên cứu ngoài thực ñịa

* Công tác chuẩn bị:

- Căn cứ vào thảm thực vật và ñịa hình khu vực khảo sát ñể lập

các tuyến khảo sát. Các tuyến khảo sát ñược lập:

+ Tuyến 1: Khảo sát từ chân lên ñỉnh núi Bà Nà: Xuất phát từ

cầu An Lợi ñi qua suối Lạnh, suối Cát Lớn, suối Vọng Nguyệt và kết

thúc tại suối Nai ở ñỉnh Bà Nà

10

+ Tuyến 2: Từ suối Mơ ñi qua các suối và các khe lớn dọc sông

Tuý Loan lên ñầu nguồn sông Tuý Loan thuộc xã Hoà Ninh.

+ Tuyến 3: Từ thôn Phú Túc, xã Hoà Phú ñiều tra theo các suối

ở sườn Nam của dãy Bà Nà (Ngầm Đôi, Suối Hoa, Suối Đá) thuộc sông

Lỗ Đông.

- Chuẩn bị các dụng cụ: Vợt, câu, kẹp, ñèn pin, các loại túi (vải,

lưới), sổ ghi chép, phiếu phỏng vấn, lọ nhựa, hoá chất (Focmon và cồn),

dụng cụ cá nhân.

* Phương pháp ñiều tra qua dân ñịa phương

- Đối tượng ñiều tra: Những người dân, những người vào rừng

lấy củi và khai thác gỗ, thợ săn, người buôn bán ñộng vật rừng ở ñịa

phương, cán bộ kiểm lâm.

* Phương pháp thu mẫu

- Thời gian buổi sáng và chiều, chúng tôi thường ñi tìm hiểu và

xác ñịnh vị trí thu mẫu cho buổi tối và ghi chép các ñặc ñiểm sinh cảnh ở

nơi sẽ thu mẫu.

Buổi tối, tiến hành khảo sát và thu mẫu theo vị trí ñã lựa chọn

vào ban ngày. Bắt ñầu từ 19 giờ ñến 23 giờ, ñây là khoảng thời gian ñi

kiếm ăn và hoạt ñộng mạnh của nhiều loài ếch nhái.

- Tiến hành thu mẫu: Dùng ñèn pin soi, hoặc dùng gậy vạch tìm

lưỡng cư trong các hốc ñất, bụi cây, dưới các khe ñá,… Mẫu chủ yếu

ñược bắt bằng tay hoặc sử dụng vợt ñể thu mẫu.

- Trên tuyến khảo sát có thể phát hiện loài bằng cách nghe tiếng

kêu, ñồng thời quan sát sinh cảnh, quan sát hoạt ñộng giao phối ñồng

thời chụp ảnh sinh cảnh sống và ñặc ñiểm hình thái của mẫu thu ñược

hoặc các loài không có ñiều kiện thu mẫu.

* Phương pháp xử lý mẫu:

- Mẫu ñược ñựng trong túi vải thô, thoáng, khi trở về nơi cắm

trại, các mẫu vật ñược phân loại sơ bộ, những loài có số lượng nhiều

chúng tôi chỉ giữ lại 2 – 3 mẫu, số còn lại trả về với môi trường tự nhiên.

11

- Ghi chép các thông tin cần thiết: Giờ, ngày, tháng, năm, tên

loài (nếu biết), ñịa ñiểm, sinh cảnh, ñộ cao, ẩm ñộ, hình thái bên ngoài

của mẫu.

- Chụp ảnh mẫu ở tư thế tự nhiên

- Làm chết mẫu bằng cách cho mẫu vào hộp nhựa, dùng bông

tẩm foócmon. Đối với những mẫu có kích thước lớn có thể tiêm cồn 90⁰

vào bụng và cơ chi ñể ñịnh hình nội quan và các cơ, trách mẫu vật không

bị thối rửa.

- Đeo nhãn thực ñịa cho từng mẫu.

- Ngâm mẫu trong dung dịch ñịnh hình foocmon 6 – 8%.

- Sau vài tiếng ñối với mẫu có kích thước nhỏ và 1 ngày ñối với

mẫu có kích thước lớn, chuyển mẫu vào dung dịch bảo quản là cồn 60 –

70⁰hoặc foocmon 4 – 5%.

2.3.2. Phương pháp phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm

* Chỉ số ño ñếm: Sử dụng 11 chỉ tiêu ña ñếm:

* Định tên khoa học của các loài

Định loại ếch nhái theo tài liệu: Về ñịnh loại ếch nhái Việt Nam

của Đào Văn Tiến (1977); Tham khảo khóa ñịnh loại và mô tả các loài

ếch nhái Trung Quốc.

Danh sách thành phần loài ñược lập theo hệ thống phân loại của

Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc, Nguyễn Quảng Trường (2009).

Tất cả mẫu lưỡng cư Bà Nà ñều ñược thẩm ñịnh bởi PGS.TS. Lê

Nguyên Ngật, trường Đại học sư phạm Hà Nội.

2.3.3. Phương pháp tính hệ số tương ñồng giữa hai khu phân bố

- Đánh giá mức ñộ Đa dạng sinh học khu hệ ếch nhái Bà Nà theo

chỉ số ña dạng (là số trung bình loài trên 1 họ hay bộ trong khu hệ)

- Để so sánh mức ñộ tương ñồng của khu hệ lưỡng cư Bà Nà với

các khu hệ khác, chúng tôi sử dụng công thức Jaccar và Sorenxen ñể so

sánh mức ñộ quan hệ thành phần loài về tính ña dạng các loài:

2c

K =

x 100%

a + b

12

Trong ñó:

K – Chỉ số Jaccar và Sorenxena;

(b) – Tổng số loài trong mỗi quần xã cần so sánh;

c – Số loài trùng nhau

Phân chia mức ñộ quan hệ K

Rất gần: - 1,00 → -0,70

Gần nhau: - 0,69→ -0,35

Gần ít: - 0,34 → 0

Rất khác: 0,70→ 1,00

Khác: 0,35→ 0,69

Khác ít: 0 →0,34

2.3.4. Phương pháp kế thừa

Để xây dựng danh mục các loài lưỡng cư ở Bà Nà, ngoài những

loài do chúng tôi sưu tập và ñịnh loại, chúng tôi còn kế thừa các tài liệu

ñã công bố có liên quan ñến lưỡng cư Bà Nà và các tài liệu khác.

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN

3.1. THÀNH PHẦN LOÀI LƯỠNG CƯ TẠI KHU BTTN BÀ NÀ –

NÚI CHÚA THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

3.1.1. Danh sách thành phần loài

Từ kết quả phân tích hơn 80 mẫu, chúng tôi xác ñịnh ñược 34

loài, ñồng thời bổ sung 1 loài qua quan sát và ñiều tra, 3 loài tham khảo

tài liệu của các tác giả khác, nâng tổng số loài hiện biết là 38 loài thuộc

23 giống, 7 họ, 1 bộ (Bảng 3.1)

13

Bảng 3.1. Danh sách thành phần loài lưỡng cư tại khu BTTN Bà Nà

Nguồn

TT

TÊN KHOA HỌC

TÊN VIỆT NAM

TL

AMPHIBIA

ANURA

LỚP LƯỠNG CƯ

BỘ KHÔNG ĐUÔI

I. Megophryidae Bonaparte,

1850

Họ cóc bùn

1. Leptobrachium Tschudi,

1838

Giống

Leptobrachium

Leptobrachium chapaense

Bourret, 1937

1

Cóc mày Sapa

Giống Leptolalax

Cóc mày bùn

M

2. Leptolalax Dubois, 1983

Leptolalax pelodytoides

Boulenger, 1893

2

3

M

Leptolalax tuberosus Inger,

Orlov & Darevsky

3. Ophryophryne Boulenger,

1903

Cóc mày sần

Giống

Ophryophryne

Ophryophryne poilani Bourret,

1937

4

5

6

Cóc polani

Giống Xenophrys

Cóc mắt bên

M

&&

4. Xenophrys Gunther

,

1864

Xenophrys major Boulenger,

1908

II. Bufonidae gray, 1825

5. Bufo Laurenti, 1768

Bufo cryptotympanicus Liu

&Hu, 1962

Họ cóc

Giống Bufo

Cóc màng nhĩ ẩn

Giống

6. Ingerophrynus

Ingerophrynus

14

Ingerophrynus galeatus

7

8

9

Cóc rừng

M

&&

Gunther , 1864

Giống

7. Duttaphrynus

Duttaphrynus

Duttaphrynus melasostictus

Schneider, 1799

Cóc nhà

III. Hylidae Rafinesque, 1815

8. Hyla Laurenti, 1768

Họ nhái bén

Giống Hyla

Hyla simplex Boettger, 1901

Nhái bén nhỏ

Họ ếch nhái

QS, ĐT

VI. Dicroglossidae Anderson,

1871

9. Annandia Dubois, 1992

Giống Annandia

Ếch vạch

10 Annandia delacouri Angel, 1928

10. Hoplobatrachus Peter,

1863

M

Giống

Hoplobatrachus

Hoplobatrachus rugulosus

11

Ếch ñồng

Wiegmann, 1834

11. Limnonectes Fitzinger,

1843

Giống Limnonectes

12 L. kuhlii Tschudi, 1838

12. Fejervarya Bolkay, 1915

Ếch nhẽo

Giống Fejervarya

Fejervarya limnocharis

13

Ngoé

Ếch cua

M

Gravenhorst, 1829

Fejervarya cancrivorus

14

Gravenhorst, 1829

13. Occidozyga Kuhl et van

Hasselt, 1822

Giống Occidozyga

Cóc nước sần

Occidozyga lima Gravenhorst,

15

M

1829

15

14. Quasipaa Dubois, 1992

Quasipaa verrucospinosa

Bourret, 1937

Giống Quasipaa

Ếch gai sần

16

17

M

Họ ếch nhái chính

thức

V. Ranidae Rafinesque, 1814

15. Amolops Cope, 1865

Amolops ricketti Boulenger,

1899

Giống Amolops

Ếch bám ñá

16. Odorrana Fei, Ye &

Huang, 1991

Giống Odorrana

Chàng An ñéc sơn

Ếch xanh

18 O. andersonii Boulenger, 1882

M

&&

O. chloronota Gunther

,

19

1875

17. Hylarana Tschudi, 1838

Hylarana guentheri Boulenger,

1882

Giống Hylarana

Chẫu

20

21

22

23

M

Hylarana erythraea Schlegel,

1837

Chàng ñỏ

Hylarana altigua Inger, Orlov

and Darevsky, 1999

Hylarana macrodactyla

Ếch altigua

Chàng hiu

Ếch suối

M

&&

Gunther , 1958

24 Hylaran nigrovittata Blyth, 1855

VI. Rhacophoridae Hoffman,

1932

Họ ếch cây

18. Philautus Gistel, 1848

25 Ph. parvulus Boulenger, 1893

26 Ph. banaensis Bourret, 1939

19. Polypedates Tschudi, 1838

Giống Philautus

Nhái cây tí hon

M

Nhái cây Bà Nà

Giống Polypedates

TL

16

Polypedates megacephalus

Hallowell, 1861

27

28

Ếch cây

M

Polypedates leucomystax

Gravenhorst, 1829

Ếch cây mép trắng

Giống Rhacophorus

Ếch cây kio

20. Rhacophorus Kuhl and van

Hasselt, 1822

Rh. Kio Ohler and Delorme,

2006

29

M

30 Rh. calcaneus Smith, 1924

31 Rh. annamensis Smith, 1924

Ếch cây cựa

M

Ếch cây trung bộ

&&

VII. Microhylidae Gunther

,

Họ nhái bầu

1858

21. Kalophrynus Tschudi, 1838 Giống Kalophrynus

Kalophrynus pleurostigma

Nhái cóc ñốm

32

TL

M

Tschudi, 1838

22. Kloula Gray, 1831

Giống Kloula

Ễnh ương thường

Giống Microhyla

33 Kloula pulchra Gray, 1831

23. Microhyla Tschudi, 1838

34 M. fissiper Boulenger, 1884

Nhái bầu hoa

M

M. manrmorata Bain & Nguyen,

35

Nhái bầu hoa cương

2004

36 M. picta Schenkel, 1901

37 M. berdmorei Blyth, 1856

38 M. pulchra Hallowell, 1861

Nhái bầu vẽ

Nhái bầu Bécmô

Nhái bầu vân

M

TL

M

Ghi chú: M - Mẫu, TL – Tài liệu, QS – Quan sát, ĐT – Điều tra

3.1.2. Cấu trúc thành phần loài

3.1.2.1. Tính ña dạng phong phú

* Xét bậc họ: Khu hệ lưỡng cư Bà Nà – Núi Chúa có 7 họ, họ

ếch nhái (Dicroglossidae) có 6 giống, 7 loài (18,42%); họ Cóc bùn

17

(Megophryidae) có 4 giống, 5 loài (chiếm 13,16%), họ Cóc (Bufonidae)

có 3 giống, 3 loài (chiếm 7,9 %); họ ếch nhái chính thức (Ranidae) có 3

giống, 8 loài (21,05%); họ Ếch cây (Rhacophoridae) có 3 giống, 7 loài

(18,42%); họ Nhái bầu (Microhylidae) có 3 giống, 7 loài (18,42%); họ

Nhái Bén (Hylidae) có 1 giống, 1 loài (chiếm 2,63%).

* Xét về bậc giống:

Trong số 23 giống có 15 giống chỉ có 1 loài ( chiếm 65,22%) là:

Leptobrachium, Ophryophryne, Bufo Xenophrys, Ingerophrynus,

Duttaphrynus, Hyla, Annandia, Hoplobatrachus, Limnonectes,

Occidozyga, Quasipaa, Amolops, Kalophrynus, Kloula; 5 giống có 2 loài

(chiếm 21,74%) là: Leptolalax, Fejervarya, Odorrana, Philautus,

Polypedates; 1 giống có 3 loài (chiếm 4,34%) là Rhacophorus; 2 giống

có 5 loài (chiếm 8,7%) là Hylarana, Microhyla.

3.1.2.2. Nhận xét tính ña dạng

- Họ Dicroglossidae có ưu thế nhất về số lượng giống, có 6

giống (chiếm 26,1% tổng số giống lưỡng cư Bà Nà), sau ñó là Họ

Megophryidae có 4 giống (chiếm 17,4 tổng số giống), 4 Họ: Bufonidae,

Ranidae, Rhacophoridae, Microhylidae mỗi họ có 3 giống (chiếm

13,04% tổng số giống), kém ña dạng nhất là Họ Hylidae chỉ có 1 giống

(chiếm 4,34% tổng số giống).

- Giống ña dạng nhất về số loài là giống Ranidae, có 8 loài

chiếm 21,05% tổng số loài hiện biết ở Bà Nà; sau ñó là 3 giống

Dicroglossidae, Rhacophoridae, Microhylidae mỗi giống có 7 loài chiếm

18,42% tổng số loài, giống Megophryidae có 5 loài chiếm 13,16% tổng

số loài, giống Bufonidae có 3 loài chiếm 7,9% tổng số loài, kém ña dạng

nhất là giống Hylidae chỉ có 1 loài chiếm 2,63% tổng số loài.

Như vậy, trung bình 1 họ có 3,285 giống, cứ 1 giống chứa 1,652

loài. Nếu tính số loài/họ thì chỉ số này là 5,428 nghĩa là cứ trung bình 1

họ có hơn 5 loài.

18

3.1.3. Mức ñộ ñặc hữu và quý hiếm

Chúng tôi thống kê, trong tổng số 38 loài lưỡng cư ở Bà Nà thì

có 13 loài quý hiếm (chiếm 34,21% tổng số loài). Trong ñó có 8 loài

(chiếm 21,05) ñang ñược cân nhắc ñưa vào danh lục ñỏ; 2 loài (chiếm

5,26%) ở tình trạng nguy cấp là: Rhacophorus Kio, Annandia delacouri,

1 loài (chiếm 2,63%) trong tình trạng sắp bị ñe doạ là Quasipaa

verrucospinosa; 3 loài (chiếm 7,89%) sẽ nguy cấp là: Rhacophorus Kio,

Odorrana andersonii, Ingerophrynus galeatus

3.2. SỰ PHÂN BỐ CỦA KHU HỆ LƯỠNG CƯ BÀ NÀ – NÚI

CHÚA, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

3.2.1. Sự phân bố theo ñịa lí

Dựa vào hướng phơi ñịa hình của Khu BTTN Bà Nà và các

tuyến khảo sát ñã xác ñịnh, chúng tôi chia sự phân bố lưỡng cư theo

vùng ñịa lí là: Phía Đông Bà Nà, Phía Nam Bà Nà, Phía Bắc và Tây Bắc

Bà Nà.

Số loài thu ñược ở phía Bắc và Tây Bắc Bà Nà là nhiều nhất, 23

loài (chiếm 60,5%) thuộc 14 giống (chiếm 60,87% tổng số giống), 7 họ

(chiếm 100% tổng số họ). Ở phía Nam thu ñược 17 loài (chiếm 44,73%)

thuộc 14 giống (chiếm 60,87%), 6 họ (chiếm 85,71%). Ở phía Đông thu

ñược 14 loài (chiếm 36,84%) thuộc 11 giống (chiếm 43,83%), 5 họ

(chiếm 71,42%).

Qua biểu số 3 cho thấy: Tại phía Bắc và Tây Bắc, chúng tôi bắt

gặp nhiều loài nhất trong 3 hướng khảo sát tại khu BTTN Bà Nà vì tại

hướng này có các suối và khe suối chằng chịt là ñiều kiện cho sự có mặt

ña dạng , phong phú của các loài lưỡng cư. Tại phía Đông có số loài ít

nhất trong tổng số loài có thể do ảnh hưởng của các hoạt ñộng khai thác

và phát triển du lịch ñã thu hẹp hoặc làm mất nơi sống của các loài.

19

3.2.2. Phân bố theo nơi ở

Dựa vào nơi ở của các loài khi thu mẫu, ñồng thời ñánh giá ña

dạng trong phân bố của các loài theo chiều thẳng ñứng, chúng tôi chia

nơi ở của lưỡng cư thành 3 tầng: ở ven sông suối, ở trên ñất, ở trên cây.

Khu hệ lưỡng cư Bà Nà có 28 loài (chiếm 73,68%), loài lưỡng

cư Bà Nà sống ở môi trường ven sông suối; có 22 loài lưỡng cư sống ở

ñất (chiếm 57,9%); có 9 loài (chiếm 23,7%) sống trên cây. Trong 38 loài

lưỡng cư Bà Nà có 21 loài sống ñược cả 2 môi trường (chiếm 55,3%); có

17 loài chỉ sống ñược ở 1 môi trường (chiếm 44,7%) và không có loài

nào sống ñược ở cả 3 môi trường.

Qua phân tích chúng tôi nhận thấy, lưỡng cư Bà Nà chủ yếu

sống ở nơi có ñộ ẩm cao, nhiệt ñộ thấp (ven sông suối), ở nơi có thực vật

phát triển, ñặc biệt là nhiều lá mục, nguồn thức ăn là côn trùng nhỏ sinh

sống phong phú (ở ñất). Ở mỗi một môi trường sống lưỡng cư cũng có

sự thích nghi về mặt hình thái phù hợp. Chẳng hạn, nhóm sống ở những

phần thân, cành, lá cây thường có ñầu ngón chân và tay nở rộng như ếch

cây mép trắng (Polypedates leucomystax), ếch cây Kio (Rhacophorus

Kio). Ngoài ra, qua kết quả thu ñược cũng cho thấy ña số lưỡng cư là

loài sống ở hai môi trường, sống ở môi trường này nhưng hoạt ñộng săn

mồi ở môi trường khác. Điều này làm tăng khả năng khai thác nguồn

thức ăn từ tự nhiên, sự phân bố theo nhiều tầng sống khác nhau từ ñó

tránh ñược sự tranh chấp về nơi ở và thức ăn trong loài cũng như những

loài khác nhau.

Như vậy, mọi hoạt ñộng của con người như thu hẹp diện tích

rừng, ñốt nương rẫy, xây dựng khu du lịch sinh thái,… ñều dẫn ñến thay

ñổi môi trường tự nhiên và ảnh hưởng ñến sự phân bố cũng như thành

phần loài lưỡng cư.

3.2.3. Phân bố theo sinh cảnh

Dựa vào ñặc ñiểm tự nhiên khu vực Bà Nà, các kết quả khảo sát

ngoài tự nhiên, ñồng thời kế thừa kết quả nghiên cứu ở Bà Nà, chúng tôi

20

xem xét và ñánh giá sự phân bố các loài lưỡng cư theo các sinh cảnh:

Đồng ruộng, Nương rẫy, Khu dân cư, Sông suối, và sống trong rừng.

Khu hệ lưỡng cư Bà Nà có 33 loài sống ở rừng (chiếm 86,84%

tổng số loài lưỡng cư Bà Nà hiện biết), 22 loài sống ở sinh cảnh sông

suối (chiếm 57,9%), 10 loài sống ở khu dân cư (chiếm 26,32%), 10 loài

sống ở sinh cảnh ñồng ruộng (chiếm 26,32%), 9 loài sống ở sinh cảnh

nương rẫy (chiếm 23,68%).

3.2.3.1. Sinh cảnh ñồng ruộng

Các loài lưỡng cư có số lượng cá thể nhiều gồm:

Hoplobatrachus rugulosus (ếch ñồng), Fejervarya limnocharis (ngoé),

Hylarana guentheri (chẫu),… Một lý do mà tại sinh cảnh này, mặc dù có

sự ña dạng về nguồn sống cho sự có mặt của lưỡng cư là biên ñộ giao

ñộng nhiệt ñộ và ñộ ẩm giữa ngày và ñêm lớn (giao ñộng ñộ ẩm giữa

ngày và ñêm là 47% ñến 80%), có sự sử dụng phân bón, hoá chất bảo vệ

thực vật, và ñặc biệt sinh cảnh ñồng ruộng ở Bà Nà chiếm một diện tích

nhỏ nên số loài lưỡng cư không nhiều.

3.2.3.2. Sinh cảnh nương rẫy

Kết quả khảo sát cho thấy, khu hệ lưỡng cư ở sinh cảnh này

tương ñối nghèo, chủ yếu là những loài sống chịu hạn, sống chiu rúc như

Bufo melanostictus (cóc nhà), Fejervarya limnocharis (ngoé). Chúng tôi

ñã xác ñịnh ñược 9 loài, chiếm 23,68% tổng số loài hiện biết.

3.2.3.3. Sinh cảnh dân cư

chúng tôi thống kê ñược 10 loài lưỡng cư, chiếm tỉ lệ 26,32%

tổng số loài lưỡng cư hiện biết. Những loài sống ở loại sinh cảnh này là:

Bufo melanostictus (cóc nhà), Fejervarya limnocharis (ngoé),

Polypedates leucomystax (ếch cây mép trắng),…

3.2.3.4. Sinh cảnh sông suối

Ở ñây rất phù hợp cho sự sinh sống và phát triển của nhiều loài

lưỡng cư. Ở sinh cảnh này có loài rất thích nghi với môi trường sống có

nước chảy xiết như: Amolops ricketti (ếch bám ñá), có loài sống ở khe ñá

Tóm tắt Luận văn Nghiên cứu thành phần loài và sự phân bố của lưỡng cư tại khu Bảo tồn thiên nhiên Bà Nà – Núi Chúa, thành phố Đà Nẵng