Tài nguyên cây thuốc thân thảo và dây leo tại Nam Cát Tiên, Vườn Quốc gia Cát Tiên

Nghiên cứu khoa học công nghệ

TÀI NGUYÊN CÂY THUỐC THÂN THẢO VÀ DÂY LEO

TẠI NAM CÁT TIÊN, VƯỜN QUỐC GIA CÁT TIÊN

NGUYỄN THỊ VÂN ⁽¹⁾, LÊ BỬU THẠCH ⁽²⁾

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Tài nguyên cây thuốc trong tự nhiên chiếm một vị trí quan trọng về thành phần

loài tạo nên sự đa dạng của hệ thực vật tại một khu vực và có giá trị y học, kinh tế và

văn hóa [1].

Vườn quốc gia Cát Tiên (VQGCT) có diện tích 70548,36 ha. Phần Nam Cát

Tiên (NCT) thuộc xã Đắk Lua, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai [2]. Đây là rừng

nguyên sinh đặc trưng của khu vực Đông Nam bộ. Tại đây đã có nhiều chương trình,

dự án của các tổ chức trong và ngoài nước nghiên cứu về tài nguyên rừng cũng như

tài nguyên thực vật rừng, đã đánh giá khá đầy đủ giá trị tài nguyên thực vật. Tuy

nhiên, tại đây tài nguyên cây thuốc dưới tán rừng của kiểu rừng bán rụng lá và các

sinh cảnh mở, chủ yếu là các loài cây thuốc thân thảo và dây leo có vòng đời ngắn

thường có biến động theo mùa rất lớn, chưa được quan tâm và nghiên cứu sâu.

Nghiên cứu này nhằm mục tiêu kiểm kê, hệ thống hóa, lập cơ sở dữ liệu phục vụ

công tác quản lý, hướng đến khai thác, phát triển bền vững và bảo tồn.

2. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Đối tượng và nội dung nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là cây thuốc thân thảo và dây leo. Nội dung nghiên cứu

đa dạng thành phần loài và biến động theo mùa cây dược liệu thân thảo và dây leo

tại NCT, từ đó đưa ra giải pháp bảo tồn phù hợp. Thời gian nghiên cứu thực địa từ

tháng 11 năm 2019 đến tháng 11 năm 2020. Địa điểm nghiên cứu lại NCT, xã Đắk

Lua, huyện Tân Phú, tỉnh Đồng Nai.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Điều tra theo tuyến: Nghiên cứu thực địa được tiến hành trên 5 tuyến: tuyến

Núi Tượng; vườn thực vật - Thác Trời; tuyến cây gõ Bác Đồng; tuyến Bằng Lăng;

tuyến cây Tung. Mỗi tuyến điều tra lập 5 ô mẫu cố định có kích thước 100m²tại một

trong các sinh cảnh đường mòn, trảng cỏ, rừng trồng, rừng tái sinh, rừng tự nhiên.

Mục đích lập ô mẫu cố định để theo dõi sự biến động thành phần loài giữa mùa khô

và mùa mưa (hình 1).

Khảo sát thành phần loài cây thuốc ở VQGCT, sử dụng các phương pháp

nghiên cứu thực vật của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007) [3, 4]. Cây thuốc được định

danh dựa vào các tài liệu chính: Thực vật có hoa của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007) [3];

sách Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ (2003) [5]; Danh lục cây thuốc Việt

Nam (2016) của Viện Dược liệu [6]. Xác định công dụng làm thuốc dựa theo các tài

liệu: Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam của Đỗ Huy Bích và ctv. (2006)

[7]; Những cây và vị thuốc Việt Nam của Đỗ Tất Lợi (2004) [8]; Từ điển cây thuốc

Việt Nam của Võ Văn Chi (2019) [9]; Danh mục thực vật Cát Tiên [10]. Đa dạng

cây thuốc về phân loại được thực hiện theo phương pháp của Nguyễn Nghĩa Thìn

16

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 22, 05-2021

Nghiên cứu khoa học công nghệ

(2007) [3] bao gồm đánh giá các bậc phân loại, dạng sống, sinh cảnh. Đa dạng bộ

phận sử dụng và công dụng chữa bệnh theo Đỗ Huy Bích và ctv. (2006) [7], Đỗ Tất

Lợi (2004) [8] và Võ Văn Chi (2019) [9]. Sử dụng GPS định vị tại các điểm thu

mẫu. Phân tích số liệu: sử dụng phần mềm Microsoft Excel 2019.

Hình 1. Bản đồ vị trí các tuyến nghiên cứu khảo sát ở NCT

3. KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN

3.1. Đa dạng thành phần loài

Kết quả nghiên cứu thành phần loài cây thuốc thân thảo và dây leo tại NCT đã

xác định được: 84 loài, 65 chi và 34 họ thuộc 2 ngành thực vật bậc cao có mạch là

ngành Dương xỉ (Pteridophyta-Polypodiophyta) và Mộc lan (Magnoliophyta).

Không có loài nào được liệt kê trong Sách đỏ Việt Nam [11]. Sự phân bố được thể

hiện ở bảng 1.

Bảng 1. Thành phần loài cây thuốc thân thảo và dây leo tại NCT

Họ

Chi

Loài

Ngành

Tỷ lệ

(%)

Tỷ lệ

(%)

Tỷ lệ

(%)

Số lượng

Pteridophyta-

Polypodiophyta

1

2,94

1

1,54

1

1,19

Magnoliophyta

33

97,06

64

98,46

83

98,81

Tổng cộng

34

100

65

100

84

100

Ghi chú: Tỷ lệ % = Số lượng (họ, chi, loài)*100/Tổng số họ, chi hoặc loài thu

được.

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 22, 05-2021

17

Nghiên cứu khoa học công nghệ

Bảng 1 cho thấy sự phân bố các taxon trong các ngành là không đồng đều, đa

số các taxon tập trung vào ngành Mộc lan (Magnoliophyta) với 33 họ chiếm 97,06%

tổng số họ, 64 chi chiếm 98,46% tổng số chi, 83 loài chiếm 98,81% số loài của khu

vực nghiên cứu. Ngành Dương xỉ chỉ thu được 1 loài chiếm 2,94% tổng số họ.

Trong ngành Mộc lan thì lớp Ngọc lan (Magnliopsida) chiếm ưu thế với 27 họ

chiếm 81,82% số họ, 54 chi chiếm 84,38% số chi và 73 loài chiếm 87,95% số loài.

Sự khác biệt thể hiện qua bảng 2.

Bảng 2. Sự phân bố thành phần cây thuốc trong ngành Mộc lan

Họ

Chi

Loài

Lớp

Tỷ lệ

(%)

Tỷ lệ

(%)

Tỷ lệ

(%)

Số lượng

Magnoliopsida

Liliopsida

27

6

81,82

18,18

100

54

10

64

84,38

15,63

100

73

10

83

87,95

12,05

100

Magnoliophyta

33

Ghi chú: Tỷ lệ % = Số lượng (họ, chi, loài)*100/Tổng số họ, chi hoặc loài thu

được.

Bảng 2 cho thấy tỷ lệ hai lớp trong ngành Mộc lan có sự phân hóa khá mạnh,

tỷ lệ họ giữa lớp Ngọc lan và lớp Hành (Liliopsida) (M/L) là 4,5. Tỷ lệ M/L ở bậc

chi là 5,4 và bậc loài là 7,3. Điều này cho thấy lớp Ngọc lan đóng vai trò quan trọng

của hệ thực vật làm thuốc ở khu vực nghiên cứu.

Trong 25 ô đo đếm dọc các tuyến nghiên cứu thu được 84 loài dây leo và thân

thảo dùng làm thuốc thuộc 34 họ và 65 chi; gồm các họ Nguyệt sỉ (Adiataceae); họ

Rau đắng đất (Aizoaceae); họ Dền (Amaranthaceae); họ Náng (Amaryllidaceae); họ

Hoa tán (Apiaceae); họ Ráy (Araceae); họ Thiên lý (Asclepiadaceae); họ Cúc

(Asteraceae); họ Vòi voi (Borginaceae); họ Thài lài (Commelinaceae); họ Bìm bìm

(Convolvulaceae); họ Bầu bí (Cucurbitaceae); họ Cói (Cyperaceae); họ Củ nâu

(Dioscoreaceae); họ Thầu dầu (Euphorbiaceae); họ Đậu (Fabaceae); họ Rau tai voi

(Gesneriaceae); họ Bông (Malvaceae); họ Tiết dê (Menispermaceae); họ Hoa Lan

(Orchidaceae); họ Chua me đất (Oxalidaceae); họ Lạc tiên (Passifloraceae); họ Hồ

tiêu (Piperaceae); họ Mã đề (Plantaginaceae); họ Lúa (Poaceae); họ Rau sam

(Portulaceae); họ Cà phê (Rubiaceae); họ Bồ Hòn (Sapindaceae); họ Hoa mõm chó

(Scrophulariaceae); họ Kim cang (Smilacaceae); họ Gai (Urticaceae); họ Cỏ roi

ngựa (Verbenaceae); họ Nho (Vitaceae); họ Gừng (Zingiberaceae). Danh lục 84 loài

cây thuốc thân thảo và dây leo ghi nhận tại NCT trong đợt khảo sát năm 2019-2020

được thể hiện trọng bảng 3.

18

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 22, 05-2021

Nghiên cứu khoa học công nghệ

Bảng 3. Danh lục cây thuốc thân thảo và dây leo ghi nhận tại NCT

Hình

thức ghi

nhận

TT

Tên Việt Nam

Tên Latin

I

Ngành (Phylum): Ngọc Lan (Magnoliophyta)

Lớp (Class): Hai Lá mầm (Magnoliopsida)

1 Cây Bình cu

Mollugo pentaphylla L.

A

2 Rau đắng đất

3 Cỏ Tam khôi

4 Ngưu tất nam

5 Ngưu tất, cỏ xước

6 Nở ngày đất

7 Mào gà dại

8 Náng hoa trắng

9 Rau má

10 Ráy leo Hồng Kông

11 Thiên niên kiện

12 Cây bán hạ

13 Củ nưa, khoai na

14 Hà Thủ ô trắng

15 Ngải dại

16 Cúc áo hoa vàng

17 Cải trời, cải ma

18 Bọ xít, cỏ hôi

19 Cải tàu bay

20 Cỏ hôi, cứt lợn

21 Rau má tía

22 Bạch đầu ông

23 Cỏ Lào

Glinus oppositifolius (L.) DC.

Trianthema pottulacastrum L.

Achyranthes aspera L.

Achyranthes bidentata Blume

Gomphrena celosioides Mart.

Celosia argentea L.

Crinum asiaticum L.

Centella asiatica (L.) Urban.

Rhaphidophora hongkongensis

Homalomena romatica (Roxb). Schott

Typhonium trilobatum Schott

Amorphophallus rivieri Dur.

Streptocaulon juventas Merr.

Artemisia vulgaris L. indica (Willd.) DC

Bidens pilosa L.

Blumea lacera (Burm.f.) DC

Syndedrella nodiflora (L.) Gaertn

Gynura crepidioides BENTH.

Ageratum conyzoides L.

Emilia sonchifolia (L.) DC.

Vernonia cinerea (L.) Less.

Eupatorium odoratum L.

Heliotropium indicum L.

Commelina communis L.

24 Cỏ vòi voi

25 Thài lài

26 Bìm bìm lá nho

27 Bìm vàng

28 Bìm chân chó

29 Dây cứt quạ

30 Dây cứt quạ lá khía

Merremia vitifolia (Bern.f) Hall.f.

Merremia hederaceae (Bern.f.) Hall.f.

Ipomoea pestigridis L.

Gymnopetalum integrifolium (Roxb.) Kurz

Gymnopetalum cochinchinense (Lour.)

Kurz

31 Mướp đắng rừng

32 Bình bát

33 Củ mài

34 Củ nâu

35 Cỏ sữa lá nhỏ

Momordica charantia L., 1753

Coccinia grandis (L.) Voigt.

Dioscorea persimilis Prain et Burk.

Dioscrorea cirrhosa Luor.

Euphorbia thymifolia Burm.

A

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 22, 05-2021

19

Nghiên cứu khoa học công nghệ

Hình

thức ghi

nhận

A

TT

Tên Việt Nam

Tên Latin

Euphorbia hirta L.

36 Cỏ sữa lá to

37 Diệp hạ châu đắng

38 Thảo quyết minh

39 Cỏ hàn the

40 Tràng cỏ ba hoa

41 Xấu hổ

42 Kim Tiền thảo

43 Cây thóc lép

44 Cây tai voi nhỏ

45 Tai voi phễu

46 Tai voi lông móc câu

47 Vông vang

48 Ké hoa vàng

49 Cây chổi đực

50 Lan hạc đính nâu

Phyllathus amarus Schum. Et Thon.

Senna tora (L.) Roxb

A

Desmodium heterophyllum (Willd) DC

Desosdium triquetrum (L.) DC.

Mimosa pudica L. var. hispida Brenan

Desmodium styracifolium (Osb.) Merr.

Desmodium gangeticum DC.

Chirita pumila D.DON, 1825

Chirita eberhardtii Pellegr

Chirita hamosa R. Br.

Hibiscus abelmoschus L.

Sida rhombifolia L.

Sida acuta Burm.

Phaius tankervileae

51 Chua me đất hoa vàng Oxalis corniculata L.

52 Nhãn lồng, lạc tiên

53 Hoàng đằng chân vịt

54 Dây sâm, sâm lông

55 Dây đau xương

56 Dây mối

57 Rau càng cua

58 Lá lốt

59 Trầu rừng

60 Mã đề

61 Rau sam

62 Cỏ mực

63 Cây lưỡi rắn trắng

64 An điền tai

65 Tầm phỏng

66 Cam thảo đất

67 Lữ đằng Pierre

68 Lữ đằng mềm

69 Cây lá han

Passiflora foctida L.

Cyclea bicristata Diels.

Cyclea barbata Miers.

Tinospora sinensis (LOUR.) MERR.

Stephania japonica (Thunb) Miers.

Peperomia pellucida L

Piper lolot C. DC.

Piper chaudocanum C. DC.

Plantago major L.

Portulaca oleracea L.

Eclipta prostrata (L.)

Hedyotis diffusa Willd.

Hydyotis. auricularia L.

Cardiospemum halicacabum L.

Scoparia dulcis L.

Lindernia pierreana (Bon.) Bon.

Lindernia mollis (Benth.) Wettst.

Laportea interrupta (Gand.) Chew.

Clerodendrum paniculatum L.

Lantana camara L.

70 Mò đỏ

71 Trăm ổi

72 Hồ đằng hai màu

73 Hồ đằng 4 cánh

73 Hồ đằng vuông

75 Cây vác

Cissus javana DC.

Cissus quadrangularis L.

Cissus subtetragona Pl.

Cayratia trifolia (L.) Domino

20

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 22, 05-2021

Nghiên cứu khoa học công nghệ

Hình

thức ghi

nhận

TT

Tên Việt Nam

Tên Latin

Ngành (Phylum): Ngọc Lan (Magnoliophyta)

Lớp (Class): Một lá mầm (Liliopsida)

Cyperus rotundus L.

76 Hương phụ

77 Cỏ mần trầu

78 Cỏ tranh

A

Eleusine indica (L.) Gaertn.

Imperata cylindrical (L.) P. Beauv.

79 Kim cang lá quế

Smilax

corbularia

Kunth

subsp.

Corbularia

80 Gừng gió

81 Nga truật

82 Cây địa liền

83 Nghệ vàng

Zingiber zerumbet Sm.

Curcuma zerumbet Roxb.

Kaemferia galangal L.

A

Curcuma zanthorrhiza Roxb.

Ngành (Phylum): Dương xỉ (Pteridoohyta)

Lớp (Class): Dương xỉ (Polypodiopsida)

Pteris ensiformis (Burmf.)

84 Phượng vĩ thảo

A

Ghi chú: A: Có hình chụp và tiêu bản.

Mức độ đa dạng về bậc họ của 10 họ thân thảo và dây leo có nhiều loài làm

thuốc nhất tại khu vực nghiên cứu được thể hiện ở bảng 4.

Bảng 4. Các họ thân thảo và dây leo nhiều loài làm thuốc nhất tại NCT

Chi

Loài

TT

Tên họ

Số lượng Tỷ lệ (%) Số lượng Tỷ lệ (%)

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Họ Cúc (Asteraceae)

Họ Đậu (Fabaceae)

8

4

3

4

3

1

4

2

12,31

6,15

4,62

6,15

4,62

1,54

6,15

3,08

9

6

4

3

10,71

7,14

4,76

3,57

Họ Dền (Amaranthaceae)

Họ Ráy (Araceae)

Họ Bầu bí Cucurbitaceae)

Họ Tiết dê (Menispermaceae)

Họ Nho (Vitaceae)

Họ Gừng (Zingiberaceae)

Họ Hồ tiêu (Piperaceae)

10 Họ Thầu dầu (Euphorbiaceae)

Tổng cộng 10 chi, họ nhiều

loài nhất

34

65

52,31

100

45

84

53,57

100

Tổng số chi, loài điều tra được

Ghi chú: Tỷ lệ % = Số lượng (chi, loài)*100/Tổng số chi hoặc loài thu được.

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 22, 05-2021

21

Nghiên cứu khoa học công nghệ

Về đa dạng loài ở bậc họ, trong 10 họ nhiều loài làm thuốc thân thảo và dây

leo nhất tại khu vực nghiên cứu chiếm 29,41% trên tổng số họ, 34 chi chiếm 52,31%

trên tổng số chi và 45 loài chiếm 53,57% trên tổng số loài cây thuốc đã được khảo

sát, ghi nhận tại khu vực nghiên cứu thì họ Cúc (Asteraceae) có số lượng loài được

sử dụng làm thuốc lớn nhất (9 loài), chiếm 10,71% trên tổng số 84 loài, họ Đậu

(Fabaceae) với 6 loài chiếm 7,14%, họ Dền (Amaranthaceae), họ Ráy (Araceae), họ

Bầu bí (Cucurbitaceae), họ Tiết dê (Menispermaceae), họ Nho (Vitaceae), họ Gừng

(Zingiberaceae) mỗi họ có 4 loài chiếm 4,76%. Đây cũng là những họ có số lượng

loài lớn trong hệ thực vật Việt Nam với nhiều loài có giá trị làm thuốc. Kết quả này

phù hợp với các nghiên cứu của Đỗ Tất Lợi (2004) và Võ Văn Chi (2019) trong điều

tra cây thuốc trước đó [8, 9].

Kết quả nghiên cứu đã thống kê được trong 34 họ thực vật dây leo và thân

thảo dùng làm thuốc được điều tra tại NCT có 15/34 họ (chiếm 44,12%) chỉ thu

được 1 loài. Sự mất đi một loài nào đó trong các họ này sẽ làm giảm đáng kể sự đa

dạng của thực vật thân thảo và dây leo tại đó. Tỷ lệ % của 10 họ thân thảo và dây leo

nhiều loài làm thuốc nhất đạt 53,57% trên tổng số 34 họ khảo sát được, trong đó chỉ

có họ Cúc chiếm tỷ lệ hơn 10,71% tổng số loài khảo sát, còn lại các họ đều chiếm tỷ

lệ dưới 10%.

Bảng 4 cũng cho thấy 4 chi đa dạng nhất chiếm tỷ lệ 35% trong tổng số chi

toàn hệ, và số loài đạt được chiếm tỷ lệ 32,14% tổng số loài của hệ. Đặc biệt chi

Cissus và chi Chirita đa dạng nhất với lần lượt 4 và 3 loài chiếm tổng 8,33%.

Kết quả khảo sát thu được 84 loài thuộc thân thảo và dây leo trong khu vực

nghiên cứu, có 62 loài thân thảo chiếm 73,81%; cây dây leo chiếm 26,19%. Chi tiết

được trình bày ở bảng 5.

Bảng 5. Số lượng và tỷ lệ cây thuốc thân thảo và dây leo tại NCT

Dạng sống

Số lượng loài

Tỷ lệ (%)

Thân thảo

62

Dây leo

22

Tổng số loài thu được

84

73,81

26,19

100

Ghi chú: Tỷ lệ % = Số lượng loài*100/Tổng số loài thu được.

Nhóm cây thân thảo chiếm ưu thế và phát triển tốt, nhất là khu vực đường mòn

và trảng cỏ, dưới tán rừng bán rụng lá chủ yếu tập trung ở các họ Asteraceae,

Araceae, Poaceae, Zingiberaceae... Nhóm thứ 2 là dây leo với 22 loài chiếm 26,19%

các loài chủ yếu mọc ở các trảng cây bụi, dưới tán rừng, nơi những cây gỗ lớn gãy

đổ, thuộc các họ Apocynaceae, Menispermaceae, Piperaceae, Vitaceae.

Đa dạng về bộ phận sử dụng của cây thuốc. Tùy mỗi loài cây mà bộ phận sử

dụng làm thuốc có thể khác nhau: có cây chỉ sử dụng được một bộ phận, có cây

dùng được hai hay nhiều bộ phận hoặc toàn bộ cây. Điều này phụ thuộc vào các hợp

chất hóa học có tác dụng trong điều trị các bệnh khác nhau của cây thuốc. Căn cứ

theo tài liệu của Đỗ Tất Lợi (2004) [8] và Võ Văn Chi (2019) [ 9], sự đa dạng về bộ

phận sử dụng được thể hiện ở bảng 6.

22

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 22, 05-2021

Nghiên cứu khoa học công nghệ

Bảng 6. Đa dạng cây thuốc theo bộ phận sử dụng tại NCT

TT

1

Bộ phận dùng làm thuốc

Toàn cây

Số lượng loài

Tỷ lệ (%)

21,43

65,48

13,10

100

18

55

11

84

2

Thân, lá, hoa, quả

Rễ, củ

3

Tổng số loài khảo sát

Ghi chú: Tỷ lệ % = Số lượng loài*100/Tổng số loài thu được.

Kết quả bảng 6 cho thấy, bộ phận dùng là thân, lá, hoa, quả có tới 55 loài

chiếm 65,48% số loài được khảo sát. Chúng được sử dụng dưới dạng khô hoặc tươi

như Nở ngày đất (Gomphena celosioides Mart), Mào gà dại (Celosia argentea L.),

Thiên niên kiện (Homalomena romatica (Roxb.) Schott), Ngải dại (Artemisia

vulgaris var. indica (Willd.) DC.), Hạ khô thảo nam (Blumea lacera (Burm.f.)DC.),

Cải tàu bay (Gynura crepidioides Benth.), Vông vang (Hibiscus abelmoschus L.). Sử

dụng toàn cây có 18 loài chiếm 21,43% các loài như Trầu rừng (Pipe chaudocanum

C. DC.), Diệp hạ châu (Phyllathus urinaria L.), Hà thủ ô trắng (Streptocaulon

juventas Merr.), Sâm lông (Cyclea barbata Miers.), Kim tiền thảo (Desmodium

gangeticum Merr.),. Sử dụng rễ và củ có 11 loài chiếm 13,1% các loài nhưGừng gió

(Zingibe zerumbet Sm.), Địa liền (Kaemfeia galanga L.), Nghệ đen (Curcuma

zedoaria Rosc.), Củ mài (Dioscrorea pesimilis Prain et Burk.).

Dựa theo tài liệu của Đỗ Tất Lợi (2004) [8], Võ Văn Chi (2019) [9] đã thống

kê được 12 nhóm bệnh được chữa trị bằng cây thuốc khảo sát tại NCT. Trong đó 5

nhóm bệnh có số loài chữa bệnh trên 10 loài. Nhóm bệnh tiêu hóa, gan cao nhất 31

loài (36,9%) trên tổng số 84 loài khảo sát; nhóm bệnh xương khớp có 21 loài (25%);

nhóm cây chữa tiết niệu, thận có 19 loài (22,62%); nhóm cây chữa hô hấp có 13 loài

(15,48%), nhóm bệnh hạ sốt 12 loài (14,29%). Các nhóm bệnh còn lại như nhóm

bệnh huyết áp; nhóm bệnh ngoài da; nhóm bệnh tiểu đường; nhóm bệnh phong thấp,

phù tim; nhóm chữa bệnh côn trùng, rắn cắn; nhóm bệnh bướu cổ, tuyến giáp; nhóm

bệnh tim mạch, an thần ít hơn, chi tiết được thể hiện ở bảng 7.

Bảng 7. Đa dạng các nhóm công dụng của cây thuốc chữa bệnh tại NCT

TT

1

Nhóm công dụng của cây thuốc

Bệnh tiêu hóa, gan

Bệnh xương khớp, nhức mỏi

Bệnh tiết niệu, thận

Bệnh hô hấp

Số lượng loài

Tỷ lệ (%)

36,90

31

21

19

13

12

9

2

25,00

3

22,62

4

15,48

5

Hạ sốt

14,29

6

Bệnh huyết áp

10,71

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 22, 05-2021

23

Nghiên cứu khoa học công nghệ

TT

7

Nhóm công dụng của cây thuốc

Bệnh ngoài da

Số lượng loài

Tỷ lệ (%)

8,33

7

6

8

Bệnh tiểu đường

7,14

9

Bệnh phong thấp, phù tim

4

4,76

10 Chữa rắn, côn trùng cắn

11 Bệnh bướu cổ, tuyến giáp

12 Bệnh tim mạch, an thần

Tổng số loài khảo sát

3

3,57

2

2,38

1

1,19

84

100

Ghi chú: Tỷ lệ % = Số lượng loài*100/Tổng số loài thu được.

Theo thống kê tại bảng 7 thấy rằng, nếu cộng tổng số loài chữa bệnh sẽ là 128

loài so với 84 loài khảo sát được. Có sự chênh lệch con số này vì có một số loài

đồng thời chữa được từ 2 nhóm bệnh trở lên, nhưng cũng có những loài chỉ chữa

được một nhóm bệnh.

3.2. Sự biến động cây thuốc thân thảo và dây leo tại NCT theo theo sinh

cảnh và theo mùa

Sinh cảnh sống của cây thuốc thân leo và thân thảo được chia làm 2 sinh cảnh

là đường mòn, trảng cỏ và rừng (bảng 8).

Bảng 8. Phân bố cây thuốc thân thảo và dây leo theo sinh cảnh ở NCT

TT

1

Sinh cảnh sống

Đường mòn, trảng cỏ

Số lượng loài

Tỷ lệ (%)

57,14

48

36

84

2

Rừng (tự nhiên, tái sinh, trồng)

42,86

Tổng số loài khảo sát

100

Ghi chú: Tỷ lệ % = Số lượng loài*100/Tổng số loài thu được.

Có 48 loài thu được ở sinh cảnh đường mòn, trảng cỏ, hoặc nơi những cây gỗ

lớn bị gãy đổ. Điển hình như các loài Ngải dại (Artemisia vulgaris var. indica (Willd.)

DC.), Cải trời (Blumea lacera (Burm.f.) DC.), Hy thiêm (Siegesbeckia orientalis L.),

Cải tàu bay (Gynura crepidioidesBenth.),Cỏ hôi (Ageratum conyzoides L.), Cam thảo

nam (Scoparia dulcis L.), Cỏ xước (Achyranthes aspera L.).

Có 36 loài khác gặp ở sinh cảnh rừng như Ngưu tất (Achyranthes bidentata

Blume.), Mào gà trắng (Celosia argentea L.), Hà thủ ô nam (Streptocaulon grifflthii

Hook.f.), Kim tiền thảo (Desmodium styracifolium (Osb.) Merr.), Trầu rừng (Piper

chaudocanum C. DC). Một số loài như Sâm lông (Cyclea barbata Miers.),Ruột gà

có khớp (Borreria articularis (L.f.) F. N. Will), Thiên niên kiện (Homalomena

romatica (Roxb). Schott.), Ráy leo (Rhaphidophora hongkongensis), Kim cang lá

quế (Smilax corbularia Kunth.) mọc trong rừng nguyên sinh. Các loài cây thuốc

mọc trong rừng tự nhiên thường đóng vai trò quan trọng trong các bài thuốc dân

gian và là đối tượng cần quan tâm bảo tồn.

24

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 22, 05-2021

Nghiên cứu khoa học công nghệ

Nghiên cứu sự biến động cây thuốc theo mùa tại NCT thấy có 40 loài gặp vào

mùa mưa, có 44 loài gặp cả 2 mùa (bảng 9).

Bảng 9. Phân bố cây thuốc theo mùa ở NCT

TT

1

Mùa phân bố

Cả 2 mùa (mưa và khô)

Chỉ gặp mùa mưa

Số lượng loài

Tỷ lệ (%)

52,38

44

40

84

2

47,62

Tổng số loài khảo sát

100

Ghi chú: Tỷ lệ % = Số lượng loài*100/Tổng số loài thu được

Mùa khô gặp các loài dây leo có rễ củ sâu như củ mài (Dioscorea

persimilis Prain et Burk.); các loài thuộc họ Gừng (Zingiberaceae); Sâm lông

(Cyclea barbata Miers.); Kim cang lá quế (Smilax corbularia Kunth); Trầu rừng

(Piper chaudocanum C. DC); Trâm ổi (Lantana camara L.); Hà thủ ô nam

(Streptocaulon juventas Merr.).Mùa mưa các cây gặp vào mùa khô tiếp tục phát

triển, đồng thờigặp các cây thân thảo thuộc họ Cúc, họ Nho, họ Rau đắng đất, họ

Vòi voi, họ Bầu bí, họ Thầu dầu, họ Tai voi, họ Lúa, họ Cà phê.

Các loài thực vật gặp trong môi trường khắc nghiệt của mùa khô là cây sống

đa niên hoặc có rễ dài và thường mọc ở trong rừng, là những loài cần được quan tâm

bảo tồn.

4. KẾT LUẬN

- Bước đầu đã xác định được 84 loài thân thảo và dây leo thuộc 65 chi và 34

họ của 2 ngành thực vật bậc cao có mạch là Mộc lan (Magnoliophyta) và Dương xỉ

(Polypodiophyta) có tác dụng làm thuốc tại NCT. Trong đó, Ngành Mộc lan chiếm

98,81% số loài, 98,46% số chi và 97,06% số họ cây thuốc điều tra. Có 15 họ đơn

loài, 19 họ có từ 2 đến 9 loài. Có 58 chi đơn loài, 2 chi có 3 loài và 10 chi 2 loài. Hai

lớp trong ngành Mộc lan có sự phân hóa mạnh: 87,95% số loài; 81,82% số chi và

84,38% số họ thuộc lớp 2 lá mầm. Tỷ lệ loài giữa lớp Mộc lan và lớp Hành là 4,5;

bậc chi là 5,4 và bậc họ là 7,3.

- Ghi nhận 62 loài thân thảo, 22 loài dây leo dùng làm thuốc. Ba nhóm bộ

phận của cây dùng làm thuốc là toàn cây, thân lá hoa quả; rễ, củ lần lượt là 21,43%,

65,48%, và 13,1%.

- Các loài cây thuốc tại đây có khả năng chữa trị 12 nhóm bệnh khác nhau. Có

42,86% cây thuốc mọc ở trong rừng, 57,14% mọc ở trảng cỏ, đường mòn. Có sự

biến động tài nguyên cây thuốc theo mùa, có 40 loài chiếm 47,42% chỉ mọc vào

mùa mưa, có 44 loài chiếm 52,38% mọc cả mùa khô và mùa mưa.

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 22, 05-2021

25

Nghiên cứu khoa học công nghệ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.

2.

3.

Nguyễn Tiến Bân và cs., Sách đỏ Việt Nam (phần II-Thực vật), Nxb. Khoa học

Tự nhiên và Công nghệ, Hà Nội, 2007, 305 tr.

Đỗ Huy Bích và cs., Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam, tập I-II,Nxb.

Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội, 1993, Tập 1 tr.79-1061, Tập 2 tr.75-1157.

Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, Nxb. Y học, 2004, tr.30-

936.

4.

5.

Nguyễn Nghĩa Thìn, Thực vật có hoa, Nxb. ĐHQG Hà Nội, 2007, tr.125-149.

Nguyễn Nghĩa Thìn, Các phương pháp nghiên cứu thực vật, Nxb. ĐHQG Hà

Nội, 2007, tr.5-19.

6.

Nguyễn Thị Vân,Nghiên cứu khả năng thích ứng với điều kiện ánh sáng của

loài sâm lông (Clyclea barbata Miers) trồng thử nghiệm từ hạt và rễ tại Vườn

Quốc gia Cát Tiên,Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, 2016, 2(10):61-70.

7.

8.

9.

Phạm Hoàng Hộ, Cây cỏ Việt Nam, tập I, II, II, Nxb. Trẻ, 2003, tập 1 tr. 11-

991, Tập 2 tr. 11-929, Tập 3 tr.11-979.

Võ Văn Chi, Từ điển cây thuốc Việt Nam,(Bộ mới), tập I, II,Nxb. Y học, 2019,

Tập 11760tr.; Tập 21622tr.

WHO-IUCN-WWF (1993), Guidelines on The conversation of medicinal

plants, IUCN, Switzerland, tr.4-15.

10. http://www.namcattien.org/Cat%20Tien%20Flora%20List.pdf (Danh lục Thực

vật Cát Tiên), 2020.

SUMMARY

RESOURCES OF HERBACEOUS AND CLIMBING MEDICINAL PLANTS

IN NAM CAT TIEN, CAT TIEN NATIONAL PARK

This study investigates the diversity and seasonal composition variation of

medicinal plants, including herbaceous and climbing species, in Nam Cat Tien in

order to find new sources of medicinal herbs and record data for management and

biodiversity conservation. The study was conducted from November 2019 to

November 2020 using the field survey methods to examine five pathways in Nam

Cat Tien. Overall, the survey identified 84 species of medicinal plants belonging to

34 families of Polypodiophyta and Magnoliophyta, these were collected from natural

forest, planted forest and and trails in Nam Cat Tien. Specifically, Magnoliophyta

accounted for the highest number of species with 83 species belonging to 33

families. The surveyed species could be classified into two groups regarding their

growth habits in which the highest group was herbaceous plant (62 species), the

26

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 22, 05-2021

Nghiên cứu khoa học công nghệ

climbing plants with 22 species. Most plants were densely located along the trails

(48 species) and inside the forest (36 species). Almost all the plant parts like leaves

(55 species), roots (9 species) and even whole plants have reported containing

medical properties to alleviate 12 groups of diseases. Species composition of

herbaceous and climbing medicinal plants in Nam Cat Tien have seasonal variations.

Keywords: Cây dược liệu, thân thảo, dây leo, biến động theo mùa, đa dạng

thành phần loài, Nam Cát Tiên, Vườn quốc gia Cát Tiên.

Nhận bài ngày 14 tháng 12 năm 2020

Phản biện xong ngày 18 tháng 01 năm 2021

Hoàn thiện ngày 24 tháng 02 năm 2021

⁽¹⁾Chi nhánh phía Nam, Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga

⁽²⁾Viện Sinh thái học miền Nam, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam

Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 22, 05-2021

27