Luận văn Những đóng góp về nội dung và nghệ thuật của "Lương khê thi thảo" (Phan Thanh Giản)
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Trương Việt Trâm Anh
NHỮNG ĐÓNG GÓP
VỀ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT
CỦA LƯƠNG KHÊ THI THẢO
(PHAN THANH GIẢN)
LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
Thành phố Hồ Chí Minh - 2019
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Trương Việt Trâm Anh
NHỮNG ĐÓNG GÓP
VỀ NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT
CỦA LƯƠNG KHÊ THI THẢO
(PHAN THANH GIẢN)
Chuyên ngành
Mã ngành
: Văn học Việt Nam
: 8220121
LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS. TS.ĐOÀN THỊ THU VÂN
Thành phố Hồ Chí Minh - 2019
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu
trong luận văn là trung thực, các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng.
Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình.
TP. Hồ Chí Minh, ngày 28 tháng 3 năm 2019
Tác giả
Trương Việt Trâm Anh
LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được hướng
dẫn tận tình, theo dõi sát sao, đầy tinh thần trách nhiệm của PGS. TS Đoàn Thị Thu
Vân. Tôi xin bày tỏ lòng tri ân và kính chúc cô sức khỏe.
Tôi xin chân thành cảm ơn các cán bộ của Thư viện Trường Đại học Sư
phạm Thành phố Hồ Chí Minh, Thư viện Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân
văn Thành phố Hồ Chí Minh, Quý thầy, cô và các bạn đã hỗ trợ tận tình trong việc
tìm kiếm tư liệu nghiên cứu.
Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn Phòng KHCN & MT – TCKH, Phòng Sau Đại
học Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minhvà Khoa Ngữ văn đã tạo môi
trường và điều kiện học tập tốt để tôi hoàn thành khóa học.
Đặc biệt, xin trân trọng cảm ơn Thầy Phan Thanh Lương – nguyên giảng
viên Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, là cháu đời thứ 5 của cụ
Phan Thanh Giản, mặc dù tuổi đã cao nhưng Thầy vẫn nhiệt tình hỗ trợ tài liệu và
những thông tin quý giá về gia phả cụ Phan.
Tôi xin chân thành cảm ơn.
TP. Hồ Chí Minh, ngày 28 tháng 3 năm 2019
Tác giả
Trương Việt Trâm Anh
MỤC LỤC
Trang phụ bìa
PHẦN MỞ ĐẦU........................................................................................................ 1
1.1.1. Xã hội Việt Nam thế kỉ XIX ................................................................... 17
1.1.2. Tác giả Phan Thanh Giản........................................................................ 21
1.2.1. Thơ trung đại Việt Nam thế kỉ XIX ........................................................ 28
1.2.2. Tác phẩm Lương Khê thi thảo ................................................................ 30
Tiểu kết Chương 1 .................................................................................................. 43
2.1.Bộc lộ chí hướng cao cả .................................................................................. 44
2.1.1. Trung quân, ái quốc.................................................................................. 44
2.1.2. Tích cực hành đạo..................................................................................... 48
2.2.Bày tỏ tình cảm nồng hậu................................................................................ 52
2.2.1. Tình yêu thiên nhiên................................................................................. 52
2.2.2. Tình yêu con người................................................................................... 67
2.3.Thể hiện nhân cách trong sáng ........................................................................ 76
2.3.1. Liêm khiết................................................................................................. 77
2.3.2. Cương trực................................................................................................ 78
2.3.3. Giản dị ...................................................................................................... 80
Tiểu kết Chương 2 .................................................................................................. 84
3.1.Thể loại ............................................................................................................ 85
3.1.1. Thơ Đường luật......................................................................................... 87
3.1.2. Thơ cổ phong............................................................................................ 92
3.2.Ngôn ngữ ......................................................................................................... 95
3.2.1. Tꢀ vựng .................................................................................................... 96
3.2.2. Nghệ thuật sử dụng biện pháp tu tꢀ........................................................ 108
3.2.3. Thủ pháp sử dụng điển cố....................................................................... 112
3.3. Giọng điệu ................................................................................................. 117
3.3.1. Giọng tâm tình (hào sảng, ưu tư)............................................................ 117
3.3.2. Giọng triết luận....................................................................................... 125
Tiểu kết Chương 3 ................................................................................................ 129
KẾT LUẬN............................................................................................................ 130
TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................................... 133
PHỤ LỤC
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT, KÍ HIỆU
Viết tắt, kí hiệu
Viết đầy đủ
Nhà xuất bản
Nxb
tr
Trang
THT
VKT
VKHT
LGT
ThTT
LGHT
TCT
HCT
ThCT
BLT
CQT
KĐT
HAT
ĐNT
TTT
Thái hương thảo
Vu Kinh thảo
Vu Kinh hậu thảo
La Giang thảo
Thu Tào thảo
La Giang hậu thảo
Toái cầm thảo
Hoàng Châu thảo
Thuật chinh thảo
Ba Lăng thảo
Cận quang thảo
Kim Đài thảo
Hài Âm thảo
Đàn Nguyên thảo
Tống Tinh thảo
Tồn lạc thảo
TLT
NHT
UCT
Nam hành thảo
Ứng chế thảo
1
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Phan Thanh Giản là người khai khoa tiến sꢁ của Lục tỉnh Nam Kỳ, là
công thần ba triều Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức, nắm giữ nhiều chức vụ
quan trọng ở nhiều lꢁnh vực khác nhau. Ông không chỉ được biết đến là một
bậc trí giả với quan nghiệp thăng trầm, mà còn được biết đến như một nhà
văn, nhà thơ với những đóng góp giá trị cho văn học dân tộc.
Phan Thanh Giản tꢀng làm quan đến chức Thượng thư, nhưng cũng
nhiều lần bị giáng chức, bị cách lưu rồi lại được phục chức. Nhưng dù ở
cương vị nào, ông vẫn luôn toàn tâm với nhiệm vụ. Trong bối cảnh xã hội
phức tạp, mọi cố gắng giúp vua, giúp nước của ông đều trở nên bất lực. Cuối
cùng, với những nỗi niềm và tội danh không thể biện giải, ông đã chọn cái kết
của đời mình bằng chén dấm thanh pha thạch tín sau mười bảy ngày tuyệt
thực như một cách để bày tỏ sự tiếc hận, một cách trả nợ non sông khi không
hoàn thành sứ mệnh thương thuyết với Pháp, để mất ba tỉnh miền Tây Nam
Kỳ.
ꢂ bình diện lịch sử, Phan Thanh Giản là nhà chính trị mang trên mình
nhiều “vấn đề thời đại”, nhưng ở lꢁnh vực văn học, Phan Thanh Giản là một
nhà văn, nhà thơ tài năng với nhiều tác phẩm có giá trị. Chính vì đi nhiều nơi,
hiểu biết nhiều nên nội dung thơ văn của ông rất phong phú. Đó là sự tái hiện
chân thực những điều mắt thấy tai nghe, tꢀ cảnh đꢃp thiên nhiên đến cuộc
sống con người; bày tỏ đạo chí của một nhà nho hành đạo qua những triết lí
về đạo làm người, đạo quân thần và luôn trăn trở trước vận mệnh non sông...
Vua Tự Đức tꢀng khen ngợi văn chương Phan Thanh Giản là “cổ nhã”. Tài
văn chương của Phan Thanh Giản cũng được nhiều nhà nghiên cứu hậu thế
khꢄng định. Nguyꢅn Khuê và Cao Tự Thanh cho rằng: “Thơ chꢀ Hán cꢁa
Phan Thanh Giꢂn đꢃ tài phong phꢄ, ꢅ tꢆ thâm trꢇm, tꢈnh cꢂm sâu lꢉng nhưng
2
lꢊi lꢋ phꢇn nhiꢃu giꢂn dꢌ, đôn hꢍu, cꢎ nhiꢃu bài hay.” (Nguyꢅn Khuê, Cao Tự
Thanh, 2011, tr.216).
Nhắc đến tài văn thơ của Phan Thanh Giản thì không thể không kể đến
Lương Khê thi văn thꢂo - một tuyển tập văn thơ đồ sộ gồm khoảng 500 bài
thơ và 50 bài văn do ông và các con trai sưu tầm, biên tập và khắc in - mà
theoChương Thâu “đáng đưꢏc coi là tư liꢐu gꢑc cꢎ giá trꢌ vꢃ nhiꢃu mꢒt, cꢎ
thꢓ giꢄp chꢄng ta tiꢔp tꢕc tꢈm hiꢓu, nghiên cꢆu, nhꢍn đꢌnh, đánh giá nhân vꢍt
tꢇm cꢖ cꢁa lꢌch sꢗ cꢍn đꢘi Viꢐt Nam này.” (Phan Thị Minh Lꢅ, Chương Thâu,
2005, tr.8).
Đến nay, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về con người và thơ văn
Phan Thanh Giản. Tuy nhiên, trong những công trình được xuất bản, chúng
tôi nhận thấy nội dung nghiên cứu thiên về con người nhiều hơn thơ văn của
ông. Điều này có lꢆ do lịch sử vẫn còn bỏ ngỏ câu trả lời về công – tội của
ông, nên người đời sau trắc ẩn, đã cất lên tiếng nói nhằm rửa giúp ông “nỗi
oan 150 năm”, đồng thời cũng để khꢄng định tính khách quan của lịch sử. Và
có lꢆ, vấn đề chính trị đã phần nào gây trở ngại trên con đường đưa tác phẩm
của ông đến với công chúng. Tuy nhiên, đồng quan điểm với Chương Thâu
như đã nêu ở trên, chúng tôi cho rằng việc nghiên cứu những tác phẩm của
Phan Thanh Giản để phần nào nhận chân con người ông là cần thiết.
Tꢀ những cứ liệu lịch sử và tình hình thực tế nghiên cứu thơ văn Phan
Thanh Giản, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Những đóng góp về nội dung
và nghệ thuật của Lương Khê thi thꢂo (Phan Thanh Giản)” để có thể nhìn lại
cuộc đời ông qua lăng kính thơ ca, đồng thời tìm hiểu những đặc điểm về nội
dung và nghệ thuật trong Lương Khê thi thꢂo, thấy được sự đóng góp to lớn
của Phan Thanh Giản trong vai trò một nhà thơ đối với văn học nước nhà. Đó
cũng là một cách thể hiện sự mến mộ của hậu thế đối với tài đức của bậc tiền
nhân.
3
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Có thể nói, Phan Thanh Giản là nhân vật lịch sử đầy bi kịch. Chính vì
vậy, việc nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp của ông cũng cực kì phức tạp.
Điều này đã ảnh hưởng ít nhiều đến việc sưu tầm, biên dịch và phổ biến các
tác phẩm văn chương của ông.
Trong khoảng 150 năm, kể tꢀ khi Phan Thanh Giản mất (năm Đinh Mão
1867), đã có nhiều bài viết đánh giá, phẩm bình; những công trình nghiên cứu
về cuộc đời và thơ văn Phan Thanh Giản. Tuy nhiên, nội dung chỉ đề cập vấn
đề còn nhiều tranh cãi xung quanh vai trò lịch sử của ông. Có những công
trình thể hiện sự trung dung, khách quan như một ghi chép của lịch sử; nhưng
cũng có những ý kiến đánh giá Phan Thanh Giản công ít tội nhiều hay công
nhiều tội ít; hoặc chỉ giới thiệu về thân thế, sự nghiệp của ông kꢇm theo việc
trích dịch một số bài thơ, văn. Theo thời gian, các công trình nghiên cứu về
con người và thơ văn Phan Thanh Giản ngày càng quy mô và hệ thống hơn.
Một số tác phẩm của ông đã được biên dịch, đáng chú ý nhất là tập Lương
Khê thi văn thꢂo. Nhiều hội thảo nghiên cứu về nhân vật lịch sử Phan Thanh
Giản đã được tổ chức. Tuy nhiên, nhìn chung, các nghiên cứu này thường
theo hai hướng: nhìn nhận, đánh giá Phan Thanh Giản với vai trò nhà chính trị
trong lịch sử; và với vai trò nhà văn, nhà thơ trong sáng tác văn chương.
Trong phần lịch sử nghiên cứu vấn đề, dưới góc nhìn văn học, chúng tôi chú
trọng đến những công trình nghiên cứu thơ Phan Thanh Giản, cụ thể là tập
Lương Khê thi thꢂo, đồng thời giới thiệu sơ lược những nghiên cứu về cuộc
đời ông để hiểu rõ hơn về Phan Thanh Giản - một thi gia của văn học Việt
Nam thời trung cận đại.
2.1. Về tꢀc phꢁm Lương Khê thi thꢀo
Tập hợp những tài liệu đã sưu tầm, tham khảo, chúng tôi nhận thấy
những công trình nghiên cứu tác phẩm Lương Khê thi thꢂo của Phan Thanh
Giản, hoặc nghiên cứu có liên quan đến tác phẩm này, chiếm số lượng không
4
nhiều. Để dꢅ dàng có cái nhìn tổng quan về lịch sử nghiên cứu vấn đề này,
chúng tôi sắp xếp các bài nghiên cứu theo trình tự thời gian.
Năm 1957, Nam Xuân Thọ cho tái bản quyển Phan Thanh Giꢂn (in lần
đầu tiên vào năm 1950, tái bản lần cuối năm 2015). Sách tập trung vào việc
tìm hiểu cuộc đời và giới thiệu thơ ca của Phan Thanh Giản. Cuốn sách ghi
nhận các cột mốc lớn trong cuộc đời Phan Thanh Giản, dẫn ra những nghị
luận, phẩm bình về cụ Phan “cꢎ ca ngꢏi, cũng cꢎ chê dè, nhưng ca ngꢏi
chiꢔm đꢔn chín phꢇn mưꢊi.” (Nam Xuân Thọ, 2015, tr.140).
Năm 1967, trong phần Giꢙi thiꢐu của Tập san Sử – Địa số 6, tꢀ trang
178 đến trang 1941, Mai Chưởng Đức đã trình bày sơ lược về xuất xứ tập thơ
Lương Khê thi thꢂo, đánh giá về tài thơ và đức độ của Phan Thanh Giản với
thái độ trân trọng, ngợi ca. Ngoài ra, Mai Chưởng Đức đã trình bày một cách
hệ thống thứ tự 18 quyển nhỏ hợp thành Lương Khê thi thꢂo. Ông nêu tên
tꢀng quyển, tꢀng bài thơ, kể cả phần Thi thꢂo bꢚ di và Văn thꢂo bꢚ di, đồng
thời phân tích một số bài thơ tiêu biểu.
Cho đến khi Nguyꢅn Duy Oanh xuất bản quyển Chân dung Phan Thanh
Giꢂn (năm 1974) dày 476 trang, thì có thể xem đây là tập đại thành về Phan
Thanh Giản trong thời kì đó. Nguyꢅn Duy Oanh dành đến 362 trang để nói về
thân thế, sự nghiệp Phan Thanh Giản. Tác giả có sự nghiên cứu tỉ mỉ và trình
bày chi tiết về gia phả họ Phan; về tꢀng cột mốc khoa cử, quan nghiệp thăng
giáng, tường thuật khá chi tiết những sự việc, sự kiện quan trọng trong cuộc
đời Phan Thanh Giản… Tuy nhiên, về tác phẩm văn chương của Phan Thanh
Giản, tác giả cũng chỉ hệ thống tên quyển, tên bài thơ của Lương Khê thi thꢂo
và Lương Khê văn thꢂo như cách làm của Mai Chưởng Đức; phân tích một số
bài thơ, bài văn tiêu biểu… Đặc biệt ở đây, Nguyꢅn Duy Oanh có công tập
hợp những bài viết về Phan Thanh Giản của một số tác giả người Việt và
Pháp để đưa vào chương V: Công luꢍn phꢛm bꢈnh. Nội dung các bài viết ở
1 Tꢀ trang 192 đến trang 210 theo tái bản vào năm 2016, NXB Hồng Đức.
5
chương này đa phần thể hiện thiện cảm, ngợi ca của người viết đối với Phan
Thanh Giản. Nguyꢅn Duy Oanh với cách viết tưởng rất trung dung nhưng vẫn
thể hiện một cách tinh tế sự cảm thông và ngưꢈng mộ dành cho Phan Thanh
Giản – một nhân vật lịch sử phức tạp bởi bi kịch, và bi kịch này có lꢆ cũng do
thời cuộc mà nên. Với công trình này, Nguyꢅn Duy Oanh đã phác họa chân
dung một nhà chính trị Phan Thanh Giản bên cạnh chân dung thi sꢁ Phan
Lương Khê.
Có thể kể đến Trần Ngọc Hồ với công trình Bꢈnh sinh tâm tích cꢁa Phan
Thanh Giꢂn qua Lương Khê thi thꢂo (Tiểu luận Cao học, Viện Đại học Sài
Gòn, Trường Đại học Văn khoa) viết năm 1975. Trong luận văn dày 234
trang này, tác giả đã trích dẫn, phân tích, bình luận nhiều bài thơ tiêu biểu
trong Lương Khê thi thꢂo thể hiện tâm tư, chí nguyện và hành trạng của Phan
Thanh Giản lúc sinh thời. Có thể nói, trong giai đoạn này, đây là công trình
duy nhất mà chúng tôi tìm thấy chỉ thuần nghiên cứu tác phẩm của Phan
Thanh Giản, nhìn nhận con người thi sꢁ qua lăng kính thơ của ông.
Năm 1993, Phạm Thiều, Đào Phương Bình biên soạn Thơ đi sꢆ đã liệt kê
tác phẩm được cho là của Phan Thanh Giản viết trên đường đi sứ, gồm: Bꢈnh
Nam phỏng cꢚ, Dꢘ bꢘc văn đꢌch, Lão phꢕ đưꢊng vãn bộ, Nhꢘc Dương dꢘ bꢘc,
vàkhái quát một số đặc điểm nội dung thơ đi sứ của Phan Thanh Giản. Trong
những công trình nghiên cứu sau này, một số bài thơ nêu trên được sắp xếp
trong quyển thập nhị Kim Đài thꢂo – quyển thứ 12 trong Lương Khê thi thꢂo,
được ông sáng tác trong thời gian đi sứ.
Bước sang thế kỉ XXI, nhiều bài nghiên cứu đã thể hiện cái nhìn đa
chiều khi đánh giá nhân vật lịch sử Phan Thanh Giản. Những bài viết này
được tổng hợp tꢀ hai hội thảo về Phan Thanh Giản (năm 1994 và 2003) và
được in thành sách với cái tên cũng là tên hội thảo: Thꢔ kꢜ XXI nhꢈn vꢃ nhân
vꢍt lꢌch sꢗ Phan Thanh Giꢂn, tổ chức năm 2003. Xét về khía cạnh văn học,
sách có những bài đáng chú ý như sau:
6
- “Giới thiệu di cảo Phan Thanh Giản Lương Khê thi văn thảo”
(Chương Thâu, tr.91-103): Trong bài này, tác giả giới thiệu tác phẩm
Lương Khê thi văn thꢂo có phân chia rõ hai phần văn và thơ, đồng
thời phân tích một số bài tiêu biểu thể hiện tâm tư của Phan Thanh
Giản
- “Đọc thơ Lương Khê”(Hoàng Như Mai, tr.125-130): Tác giả phân
tích đầy tinh tế và cảm xúc một số bài thơ, trong đó có hai bài thơ đi
sứ (Đi sꢆ sang Pháp, Viꢐc nưꢙc không thành), để khꢄng định cái tài
của một nhà thơ và cái tâm của một vị quan lo việc nước trên đường
đi sứ đầy gian nan.
- “Thiên nhiên trong thơ Phan Thanh Giản”(Trần Đại Vinh, Trần Viết
Ngạc, tr.157-162): Tác giả phân tích một số bài thơ về thiên nhiên
trong Lương Khê thi thꢂo của Phan Thanh Giản để chỉ ra nét đặc sắc:
“thiên nhiên – phác họa”, “thiên nhiên – ngụ tình” và “thiên nhiên –
khát vọng”.
- “Lương Khê Phan Thanh Giản với văn học Nam Bộ” (Việt Chung,
tr.209-218): Tác giả phân tích một số bài văn, thơ tiêu biểu của Phan
Thanh Giản, đồng thời nhận định rằng “sự nghiệp văn chương của
Lương Khê Phan Thanh Giản mang đậm màu sắc quê hương, dân tộc,
đầy tính nhân bản, vẫn xứng đáng có một chỗ trân trọng trong lòng
dân tộc và trong văn học nước nhà.
Có thể nói, quyển Thꢔ kꢜ XXI nhꢈn vꢃ nhân vꢍt lꢌch sꢗ Phan Thanh Giꢂn
đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề trong việc đánh giá, phẩm bình về người và thơ
Phan Thanh Giản.
Sự kiện xuất bản bộ sách Thơ văn Phan Thanh Giꢂn dày 1.354 trang do
Phan Thị Minh Lꢅ và Chương Thâu biên dịch (năm 2005) là một mốc son
trong lịch sử nghiên cứu văn thơ Phan Thanh Giản. Lần đầu tiên tác phẩm
Lương Khê thi văn thꢂo, tập thơ văn đồ sộ nhất của Phan Thanh Giản, được
7
giới thiệu đến công chúng một cách khá hoàn chỉnh về hình thức lẫn nội
dung. Cuốn sách tập hợp gần 500 bài thơ (Lương Khê thi thꢂo) và hơn 100 bài
văn (Lương Khê văn thꢂo) được dịch sang âm Hán Việt, dịch nghꢁa và dịch
thơ. Phần cuối quyển sách, tác giả còn trình bày cả bản chữ Hán được chụp lại
tꢀ bản gốc (bản khắc in năm 1876). Có thể nói, với quyển Thơ văn Phan
Thanh Giꢂn, Phan Thị Minh Lꢅ và Chương Thâu đã cung cấp cho độc giả
những tư liệu về thơ văn Phan Thanh Giản một cách khá đầy đủ.
Năm 2014, Nguyꢅn Thị Cẩm Nhung thực hiện luận văn Thạc sꢁ với đề
tài Thơ đi sꢆ cꢁaPhan Thanh Giꢂn. Tác giảchủ yếu khảo sát hai quyển Ba
Lăng thꢂo và Kim Đài thꢂo trong Lương Khê thi thꢂo. Trong phạm vi tìm
hiểu của chúng tôi, số luận văn, luận án nghiên cứu về văn chương Phan
Thanh Giản hiện chỉ là con số khiêm tốn, vì vậy, luận văn này hi vọng là một
tín hiệu khả quan trên hành trình tìm đến thơ văn Phan Thanh Giản.
Việc dịch thuật tác phẩm Lương Khê thi văn thꢂo không dꢀng lại ở bản
dịch của Phan Thị Minh Lꢅ và Chương Thâu. Năm 2016, trong đề tài nghiên
cứu khoa học cấp Đại học Quốc gia: Nghiên cꢆu cuộc đꢊi và thơ văn Phan
Thanh Giꢂn, Lê Quang Trường và cộng sự đã có nhiều đóng góp trong việc
khảo sát văn bản, biên dịch và chú thích một số tác phẩm của Phan Thanh
Giản tꢀ tư liệu Hán - Nôm, trong đó có Lương Khê thi văn thꢂo.
Bên cạnh công trình Nghiên cꢆu cuộc đꢊi và thơ văn Phan Thanh Giꢂn,
Lê Quang Trường còn có một số bài viết: “Phan Thanh Giản với những đóng
góp vào văn học Hán Nôm Nam Bộ”; “Quan niệm văn chương của Phan
Thanh Giản” (Nguyꢅn Thị Liên đồng tác giả) với những nhận định sâu sắc về
quan niệm văn chương của Phan Thanh Giản cũng như sự đóng góp to lớn
của ông đối với văn học Nam Bộ nói riêng và văn học dân tộc nói chung.
Hệ thống những nghiên cứu về tác phẩm Lương Khê thi thꢂo, chúng tôi
nhận thấy đa số chỉ trích lược những bài thơ tiêu biểu để minh chứng cho
những nhận định, đánh giá về con người Phan Thanh Giản, hoặc chỉ nghiên
8
cứu một mảng thơ, một chủ đề nào đó của tập thơ, như chủ đề thiên nhiên,
mảng thơ đi sứ… mà chưa có công trình nào đề cập những đóng góp về nội
dung và nghệ thuật của Lương Khê thi thꢂo.
2.2. Về tꢀc giꢂ Phan Thanh Giꢂn
Trong đề tài này, chúng tôi khảo sát tác phẩm Lương Khê thi thꢂo của
Phan Thanh Giản nên nhìn nhận ông như một nhà thơ có nhiều đóng góp cho
thơ ca nước nhà. Tuy nhiên, không thể bỏ qua vai trò lịch sử của Phan Thanh
Giản, vì sự nghiệp chính trị thăng trầm đã ảnh hưởng không ít đến những sáng
tác mang đậm dấu ấn một nhà nho hành đạo.
2.2.1. Phan Thanh Giꢂn – mꢃt nhân vꢄt lịch sử
Để nhận định, đánh giá một cách xác đáng về Phan Thanh Giản với vai
trò là một nhân vật lịch sử là vấn đề đầy phức tạp và nhiều tranh cãi. Bởi vua
Tự Đức tꢀng phán rằng ông là tội đồ bán nước. Thế nhưng lịch sử vốn rất
khách quan, ngoài những bậc trí sꢁ cùng thời đồng cảm với ông, thì ngày nay,
hậu thế cũng luôn mong muốn giúp ông rửa nỗi oan này.
Có nhiều quan điểm trái ngược nhau xoay quanh vấn đề công – tội của
Phan Thanh Giản. Rất nhiều bài viết bày tỏ sự “ca ngợi”, “chê dꢇ”2, hoặc
trung tính. Về ngợi ca có thể kể đến công trình Phan Thanh Giꢂn(1796 –
1867) của Nam Xuân Thọ. Ông cho rằng “ca ngợi thì chiếm đến chín phần
mười” trong số những phẩm bình về Phan Thanh Giản. Nam Xuân Thọ cũng
cho rằng hành động tự tử của Phan Thanh Giản là “tự giết mình để làm
gương, muốn xa lánh cuộc lợi danh mà vì đó con người phải hư hꢇn, xấu xa
quá lâu” (Nam Xuân Thọ, 2015, tr.104).
Đꢒc khꢂo vꢃ Phan Thanh Giꢂn(1796 - 1867) có sự tham gia tích cực của
nhiều cây bút với những bài viết tiêu biểu: Trương Bá Cần: “Phan Thanh
Giản đi sứ ở Paris”, Nguyꢅn Thế Anh: “Phan Thanh Giản dưới mắt người
Pháp”, Lãng Hồ: “Một nghi vấn về tập Tây phù nhật kí”, Phù Lang Trương
2 Chữ dùng của Nam Xuân Thọ
9
Bá Phát: “Kinh lược Đại thần Phan Thanh Giản với sự chiếm cứ ba tỉnh miền
Tây”, Phạm Văn Sơn: “Chung quanh cái chết và trách nhiệm của Phan Thanh
Giản trước các biến cố của Nam Kỳ cuối thế kỉ XIX”, Trần Quốc Giám:
“Cuộc đời Phan Thanh Giản”, Lê Văn Ngôn: “Nhơn cuộc du xuân, may gặp
kho tàng quý giá về Cụ Phan Thanh Giản”… Những bài viết trên đây đề cập
nhiều khía cạnh, nhiều vấn đề trong một con người Phan Thanh Giản: nhà
văn, nhà ngoại giao, nhà chính trị, nhà văn hóa, có tính đối thoại với tạp chí
Nghiên cꢆu Lꢌch sꢗ, không đồng ý với quan điểm “Phan Thanh Giản là người
bán nước” (Tꢘp chí Xưa và nay, 2016).
Thꢔ kꢜ XXI nhꢈn vꢃ nhân vꢍt lꢌch sꢗ Phan Thanh Giꢂn, một quyển sách
tập hợp những bài viết trong hội thảo cùng tên được tổ chức năm 2003, là sự
kiện ghi dấu một chặng đường mới trong việc nhận định về Phan Thanh Giản.
Hội thảo thu hút nhiều nhà nghiên cứu, có cả Thủ tướng Võ Văn Kiệt tham
gia. Các bài tham luận trình bày tại Hội thảo được nhìn dưới góc nhìn sử học,
hay văn học, văn hóa... có tham chiếu đến thơ văn của Phan Thanh Giản, để
hiểu thực hơn về bối cảnh xã hội lúc đó. Với tư liệu phong phú, cái nhìn nhiều
chiều, cởi mở, Phan Thanh Giản được đặt trong bối cảnh xã hội – thời đại ông
sống, tư tưởng ông theo, để sự đánh giá bớt khắt khe hơn. (Tꢘp chí Xưa và
nay, 2013)
Một số bài viết mang tính “chê dꢇ” có thể kể đến là cuộc tranh luận về
Phan Thanh Giản diꢅn ra trên tạp chí Nghiên cꢆu Lꢌch sꢗ (1962-1963) thông
qua một số bài viết: Nhuận Chi (1963): “Cần vạch rõ hơn nữa trách nhiệm của
Phan Thanh Giản trước lịch sử”, Trương Hữu Kỳ (1963): “Đánh giá Phan
Thanh Giản thế nào cho đúng?”, Đặng Việt Thanh (1963): “Cần nhận định và
đánh giá Phan Thanh Giản như thế nào?”, Chu Quang Trứ (1963): “Cần
nghiêm khắc lên án Phan Thanh Giản”, Trần Huy Liệu (1963): “Chúng ta đã
nhất trí về việc nhận định Phan Thanh Giản”. Các bài viết đều có chung quan
điểm cho rằng Phan Thanh Giản có tư tưởng “hàng giặc, bán nước”, gay gắt
10
nhất là bài tổng kết của Trần Huy Liệu “…công đꢆc như thꢔ là đã bꢘi hoꢘi
rồi, mà công đꢆc đã bꢘi hoꢘi rồi thꢈ tư đꢆc còn cꢎ gꢈ đáng kꢓ… bꢂn án Phan
Thanh Giꢂn nằm trong hồ sơ hàng giꢒc bán nưꢙc cꢁa triꢃu Nguyễn” (Trần
Huy Liệu, 1963, tr.19).
Tuy nhiên, như nhận định của Nam Xuân Thọ, mặc dù có ca ngợi, có chê
dꢇ, nhưng ca ngợi chiếm đến “chín phần mười”. Do vậy, công trình của
Nguyꢅn Duy Oanh (1974) dù được đánh giá là “trung tính” nhưng vẫn thiên
về ngợi ca. Nguyꢅn Duy Oanh tổng thuật cuộc đời, sự nghiệp Phan Thanh
Giản khá toàn diện tꢀ gia hệ, dòng dõi, quê quán, hoạn lộ, sự kiện 5 năm cuối
đời, những phẩm bình của người đương thời và hậu thế. Đặc biệt, tác giả đã
phác họa được chân dung nhà chính trị, nhà văn, nhà thơ Phan Thanh Giản.
Nhìn chung, trong vai trò là nhân vật lịch sử, bên cạnh những bài viết
công kích Phan Thanh Giản thì đa số vẫn là ngợi ca ông. Tuy nhiên, câu trả
lời về công – tội của ông thì lịch sử vẫn còn bỏ ngỏ.
2.2.2. Phan Thanh Giꢂn – mꢃt tꢀc gia văn học
ꢂ vai trò là một nhân vật lịch sử, có rất nhiều đánh giá phẩm bình trái
chiều về Phan Thanh Giản. Tuy nhiên, khi khảo sát những bài nghiên cứu
Phan Thanh Giản dưới góc độ văn học, thì hầu như không ai có thể phủ nhận
tài văn chương và những đóng góp của ông cho văn học.
Phan Thanh Giản, theo Nguyꢅn Thông, “là một tay cꢀ trong làng văn”,
đặc biệt làng văn ấy là triều Nguyꢅn – một triều đại hưng thịnh về văn học.
Vua Tự Đức cũng tꢀng khen ngợi văn chương Phan Thanh Giản là “cổ nhã”.
Một số tác phẩm tiêu biểu của Phan Thanh Giản: Lương Khê thi văn
thꢂo, Ưꢙc phu tiên sinh thi tꢍp, Sꢆ trꢈnh thi tꢍp. Nhưng cho đến nay, thơ văn
Phan Thanh Giản chủ yếu được biết đến là tập Lương Khê thi văn thꢂo do
chính ông cùng các con trai sưu tầm, biên tập.
Nhưng đóng góp của Phan Thanh Giản đối với văn học quan trọng hơn
cả là ở phần sáng tác. Ông sáng tác dồi dào ở các thể loại: thơ, luận, sớ, luỵ,
11
hành trạng, tụng, kí, truyện, bi minh… Riêng về thơ cũng đa dạng về thể: ngũ
ngôn tứ tuyệt, ngũ ngôn bát cú, ngũ ngôn cổ phong trường thiên, thất ngôn tứ
tuyệt, thất ngôn bát cú, thất ngôn cổ phong trường thiên…
Trong Viꢐt Namthi văn hꢏp tuyꢓn, Dương Quảng Hàm (1968) nhìn nhận
Phan Thanh Giản là một tác giả văn học triều Nguyꢅn. Năm 1958, Chu Đăng
Sơn, Nguyꢅn Đức Hiển biên soạn cuốn Luꢍn đꢃ vꢃ các thi sĩ miꢃn Nam, dành
cho các kì thi trung học phổ thông của học sinh miền Nam, đã mặc định Phan
Thanh Giản là một tác giả văn học lớn của Nam Bộ, xếp Phan Thanh Giản vị
trí đầu tiên.
Đến công trình Chân dung Phan Thanh Giꢂn của Nguyꢅn Duy Oanh
(1974), với việc giới thiệu chi tiết Lương Khê thi văn thꢂo, trích dẫn một số
bài văn, thơ của Phan Thanh Giản, tác giả đã phác họa thành công chân dung
nhà thơ lớn - Phan Lương Khê.
Năm 1975, với tiểu luận cao học Bꢈnh sinh tâm tích cꢁa Phan Thanh
Giꢂn qua Lương Khê thi thꢂo, Trần Ngọc Hồ đã đưa Phan Thanh Giản vào
hàng ngũ thi gia với thi phẩm đặc sắc Lương Khê thi thꢂo.
Phạm Thiều, Đào Phương Bình (1993) trong Thơ đi sꢆ đã trích dẫn một
số bài thơ của Phan Thanh Giản cùng lời khen ngợi: “…có nhiều bài rất đꢃp
về mặt nghệ thuật. Thơ ngũ ngôn nhiều bài cô đọng, có bài phảng phất phong
vị Thiền đời Trần.” (tr.412).
Năm 2003, trong quyển Thꢔ kꢜ XXI nhꢈn vꢃ nhân vꢍt lꢌch sꢗ Phan Thanh
Giꢂn đã có nhiều bài nghiên cứu sâu về thơ văn Phan Thanh Giản: lòng yêu
nước, thiên nhiên, thơ đi sứ... với nhiều ý kiến khá sâu sắc của những nhà
nghiên cứu đầu ngành về sử học, văn học, nhà phê bình văn học, nhà báo, nhà
văn hóa học, nhà giáo…
Năm 2005, Phan Thị Minh Lꢅ và Chương Thâu đã đánh dấu bước tiến
mới trong quá trình nghiên cứu tác phẩm văn chương của Phan Thanh Giản
bằng bộ sách biên dịch Thơ văn Phan Thanh Giꢂn. Bên cạnh đó, Chương
12
Thâu còn khái quát một số nội dung chính, bình luận về tài thơ của Phan
Thanh Giản và nhận định ông là một “danh sꢁ – chính khách tầm cꢈ của đất
nước ta”. Có thể nói, đây là bộ sách đầu tiên được biên dịch công phu về thơ
văn Phan Thanh Giản, và cũng khꢄng định rằng chỉ có nhà văn, nhà thơ đầy
tài năng mới có thể sáng tác một tác phẩm đồ sộ về hình thức lẫn giá trị.
Năm 2011, trong 100 câu hỏi đáp vꢃ Gia Đꢌnh - Sài Gòn - Thành phꢑ Hồ
Chí Minh: Văn học Hán Nôm ở Sài Gòn - Gia Đꢌnh, Nguyꢅn Khuê và Cao Tự
Thanh khen ngợi tài thơ của Phan Thanh Giản: đề tài phong phú, tình cảm sâu
lắng, lời lꢆ giản dị, có nhiều bài hay.
Luận văn Thạc sꢁ của Nguyꢅn Thị Cẩm Nhung với đề tài Thơ đi sꢆ
cꢁaPhan Thanh Giꢂn (năm 2014)chủ yếu khảo sát hai quyển Ba Lăng thꢂo và
Kim Đài thꢂo trong Lương Khê thi thꢂo của Phan Thanh Giản. Bên cạnh việc
phân tích nội dung nghệ thuật thơ đi sứ, cũng đã cho thấy bên cạnh một tâm
hồn nhạy cảm của nhà thơ Phan Thanh Giản còn có một vị quan đầy tâm
trạng, luôn hướng về xứ sở, lo nghꢁ cho nước, cho dân trên hành trình đi sứ.
Năm 2016, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Đại học Quốc gia: Nghiên
cꢆu cuộc đꢊi và thơ văn Phan Thanh Giꢂn của Lê Quang Trường và cộng sự
cùng một số bài viết “Phan Thanh Giản với những đóng góp vào văn học Hán
Nôm Nam Bộ”, “Quan niệm văn chương của Phan Thanh Giản” đã cho độc
giả một cái nhìn toàn diện hơn về thi sꢁ Phan Lương Khê qua việc biên dịch,
chú giải các tác phẩm thơ văn của ông.
Theo thời gian, cách nhìn nhận, đánh giá về Phan Thanh Giản đã trở nên
cởi mở, đa chiều, toàn diện và thấu đáo hơn. Mặc dù nghiên cứu Phan Thanh
Giản dưới góc nhìn văn học nhưng chúng tôi không chỉ giới hạn ở chân dung
một nhà thơ mà hi vọng rằng công trình nghiên cứu “Những đóng góp về nội
dung và nghệ thuật của Lương Khê thi thꢂo (Phan Thanh Giản)” sꢆ góp phần
mang đến một cái nhìn toàn diện hơn về con người Phan Thanh Giản và
những đóng góp của ông cho văn học Việt Nam.
13
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu như tên gọi đề tài đã xác định, đó chính là nội
dung và nghệ thuật trong tác phẩm Lương Khê thi thꢂo của Phan Thanh Giản
được Phan Thị Minh Lꢅ và Chương Thâu biên dịch.
Trong nghiên cứu này, những bài thơ, câu thơ được phân tích, trích dẫn
đều lấy tꢀ bản dịch Thơ văn Phan Thanh Giꢂn của Phan Thị Minh Lꢅ và
Chương Thâu do Nhà xuất bản Hội Nhà văn in năm 2005.
4. Phương phꢀp nghiên cứu
Để nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng một số phương pháp sau
đây:
4.1.Phương phꢀp văn học sử
Đây là tác phẩm thơ của nhân vật lịch sử Phan Thanh Giản. Con người
và tác phẩm của ông gắn liền với một giai đoạn lịch sử phức tạp và nằm trong
dòng chảy của văn học dân tộc. Phương pháp này sꢆ giúp chúng tôi khái quát
nên diện mạo, đặc điểm thơ văn của một giai đoạn lịch sử trong tiến trình vận
động của lịch sử văn học dân tộc.
4.2. Phương phꢀp lịch sử - xã hꢃi
Nghiên cứu về thơ Phan Thanh Giản, nhất là đối với một nhân vật lịch
sử, văn hóa mang nhiều “vấn đề thời đại” như ông hꢄn nhiên không thể thoát
li sử liệu ghi chép về ông cũng như các sáng tác thơ văn của ông. Chính vì
thế, chúng tôi đã sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử - xã hội để qua đó
có thể thấy được những bất ổn của chính trị, sự lâm nguy của đất nước, sự
thăng trầm của cuộc đời quan nghiệp đã để lại dấu ấn như thế nào trong
những trang thơ của Phan Thanh Giản.
4.3. Phương phꢀp văn bꢂn học
Lương Khê thi thꢂo là một tác phẩm thơ chữ Hán được các nhà nghiên
cứu sau này biên dịch lại nên khi khảo sát không thể thoát li văn bản. Do đó,
Tải về để xem bản đầy đủ
173 trang
15120
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Luận văn Những đóng góp về nội dung và nghệ thuật của "Lương khê thi thảo" (Phan Thanh Giản)", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- luan_van_nhung_dong_gop_ve_noi_dung_va_nghe_thuat_cua_luong.pdf
