Luận án Ðổi mới mô hình phát triển khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh trong hội nhập kinh tế quốc tế

BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

VIỆN NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ KINH TẾ TRUNG ƯƠNG

LÊ HỒNG GIANG

ÐỔI MỚI MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN KHU KINH TẾ

TRÊN ÐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NINH

TRONG HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Hà Nội- Năm 2019

BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

VIỆN NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ KINH TẾ TRUNG ƯƠNG

LÊ HỒNG GIANG

ÐỔI MỚI MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN KHU KINH TẾ

TRÊN ÐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NINH

TRONG HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

Chuyên ngành: Kinh tế phát triển

Mã số: 9.31.01.05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học:

1. TS. Trần Kim Hào

2. TS. Nguyễn Trọng Lên

Hà Nội- Năm 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của tôi.

Các số liệu trong luận án là trung thực, phản ánh thực tiễn;

tài liệu tham khảo rõ nguồn gốc.

NGƯỜI CAM ĐOAN

Lê Hồng Giang

LỜI CẢM ƠN

Tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thày TS. Trần Kim Hào và

TS. Nguyễn Trọng Lên đã tận tình hướng dẫn tôi.

Tôi trân trọng cảm ơn PGS.TS Lê Xuân Bá, TS. Nguyễn Đình

Cung, Ths Phan Đức Hiếu, PGS.TS Trần Công Sách, NCS Phạm Quang

Trung đã có nhiều quan tâm, tạo điều kiện, giúp đỡ trong quá trình tôi

học tập, nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương. Xin

trân trọng cảm ơn các cán bộ, nhà nghiên cứu, các thành viên trong hội

đồng khoa học của Viện đã chỉ dẫn, đưa ra nhiều góp ý sâu sắc giúp tôi

hoàn thiện và bảo vệ tiểu luận tổng quan, các chuyên đề và luận án.

Xin chân thành cảm ơn các đồng nghiệp đã quan tâm, động viên;

các cán bộ, công chức, doanh nghiệp tỉnh Quảng Ninh đã trao đổi, chia

sẻ, cung cấp thông tin và nhiều tài liệu để tôi xây dựng luận án.

Nếu không nhận được rất nhiều động viên, giúp đỡ, chia sẻ của

những người thân trong gia đình, chắc chắn rằng tôi đã không hoàn

thành được chương trình học tập và nghiên cứu của mình.

Với sự xúc động và biết ơn sâu sắc từ đáy lòng mình, tôi trân trọng

những tình cảm đó và chân thành cảm ơn các đồng chí lãnh đạo Viện,

các nhà khoa học, các thày cô giáo, các đồng nghiệp, doanh nghiệp và

những người thân đã giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình học tập, nghiên

cứu và thực hiện luận án này.

i

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

iv

v

DANH MỤC BẢNG

DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH

PHẦN MỞ ĐẦU

vii

1

1. Sự cần thiết của nghiên cứu đề tài

2. Mục đích, ý nghĩa của việc nghiên cứu đề tài luận án

3. Kết cấu của luận án

1

2

3

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ MÔ HÌNH PHÁT

TRIỂN KHU KINH TẾ

4

1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố có liên quan đến mô

hình phát triển khu kinh tế

4

9

1.1.1. Tổng quan các nghiên cứu đã công bố ở nước ngoài

1.1.2. Tổng quan các nghiên cứu đã công bố ở trong nước

1.1.3. Tổng hợp đánh giá những vấn đề chưa được giải quyết (khoảng trống) và

một số vấn đề luận án tập trung nghiên cứu giải quyết

1.2. Phương hướng giải quyết các vấn đề nghiên cứu của luận án

1.2.1. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu của đề tài luận án

14

17

18

1.2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án

1.2.3. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐỔI MỚI MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN

KHU KINH TẾ TRÊN ĐỊA BÀN MỘT ĐỊA PHƯƠNG CẤP TỈNH TRONG

HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 22

2.1. Khu kinh tế và mô hình phát triển khu kinh tế trên địa bàn một địa phương

cấp tỉnh trong hội nhập kinh tế quốc tế

22

2.1.1. Khu kinh tế và vai trò của khu kinh tế trong phát triển KT - XH trên địa

bàn một địa phương cấp tỉnh

22

26

2.1.2. Mô hình phát triển khu kinh tế trên địa bàn một địa phương cấp tỉnh

ii

2.1.3. Một số lý thuyết liên quan đến mô hình phát triển khu kinh tế

35

38

2.1.4. Hội nhập kinh tế quốc tế và những yêu cầu đặt ra đổi mới mô hình phát

triển khu kinh tế trên địa bàn một địa phương cấp tỉnh

2.2. Nội dung và phương thức phát triển mô hình khu kinh tế trên địa bàn một

địa phương cấp tỉnh

42

2.2.1. Nội dung phát triển mô hình khu kinh tế trên địa bàn một địa phương cấp

tỉnh

42

2.2.2. Phương thức xây dựng và đổi mới mô hình phát triển khu kinh tế trên địa

bàn một địa phương cấp tỉnh

43

2.3. Các yếu tố tác động đến kiến tạo và thúc đẩy mô hình phát triển khu kinh

tế trên địa bàn một địa phương cấp tỉnh

43

2.4. Kinh nghiệm quốc tế và trong nước

47

2.4.1. Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới về xây dựng và đổi mới mô

hình phát triển khu kinh tế trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế và bài học

cho Quảng Ninh

47

53

2.4.2. Kinh nghiệm trong nước về phát triển khu kinh tế và bài học cho tỉnh

Quảng Ninh

CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KHU KINH TẾ TRÊN ĐỊA

BÀN TỈNH QUẢNG NINH

70

3.1. Điều kiện của tỉnh Quảng Ninh tác động quan trọng đến phát triển khu

kinh tế

70

3.1.1. Tiềm năng, lợi thế

70

72

78

80

3.1.2. Thành tựu, ưu điểm

3.1.3. Hạn chế, yếu kém

3.1.4. Bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế

3.1.5. Một số căn cứ pháp lý liên quan đến phát triển khu kinh tế trên địa bàn

tỉnh Quảng Ninh

85

86

89

3.2. Thực tiễn phát triển khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

3.2.1. Việc triển khai các mô hình phát triển khu kinh tế

3.2.2. Tình hình phát triển các khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

iii

3.2.3. Tổng hợp chung về một số kết quả đạt được, tồn tại hạn chế và nguyên

nhân

102

3.3. Đánh giá các yếu tố tác động đến phát triển khu kinh tế trên địa bàn tỉnh

Quảng Ninh 107

3.3.1. Yêu cầu đổi mới

3.3.2. Đánh giá mức độ tác động của các yếu tố liên quan đến mô hình phát triển

khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh 108

3.3.3.Tác động của hội nhập kinh tế quốc tế đến đổi mới mô hình phát triển khu

kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh 116

107

CHƯƠNG 4: ĐỔI MỚI MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN KHU KINH TẾ TRÊN

ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NINH TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH

TẾ QUỐC TẾ

121

4.1. Bối cảnh và dự báo xu hướng tác động đến đổi mới mô hình phát triển

khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh đến năm 2030

121

4.2. Lựa chọn mô hình phát triển khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

trong thời gian tới

122

123

4.2.1. Quan điểm lựa chọn mô hình

4.2.2. Mục tiêu của xây dựng mô hình phát triển mới khu kinh tế

4.2.3. Đề xuất mô hình phát triển mới khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

123

4.2.4. Cách thức thúc đẩy các yếu tố của mô hình phát triển mới khu kinh tế trên

địa bàn tỉnh Quảng Ninh

126

4.3. Các điều kiện để thực hiện thành công mô hình phát triển mới khu kinh tế

trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

143

144

147

149

150

158

4.4. Một số kiến nghị cụ thể với các cơ quan Nhà nước

KẾT LUẬN

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

iv

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Từ viết tắt

CNH, HĐH

Cụm từ tiếng Việt

Công nghiệp hoá, hiện đại hoá

Hiệp định Đối tác toàn diện tiến bộ xuyên Thái

Bình Dương

CPTPP

DN

Doanh nghiệp

FDI

Đầu tư trực tiếp nước ngoài

Hội nhập quốc tế

HNQT

HNKTQT

KCN

Hội nhập kinh tế quốc tế

Khu công nghiệp (IZ)

Kế hoạch và Đầu tư

KHĐT

KHCN

KKT

Khoa học công nghệ

Khu kinh tế (EZ)

KKTCK

Khu kinh tế cửa khẩu

KKTĐB/ĐKKT Khu kinh tế đặc biệt / Đặc khu kinh tế (SEZ)

KKTVB

KTXH

TMTD

WTO

Khu kinh tế ven biển

KT - XH

Thương mại tự do

Tổ chức Thương mại Thế giới

v

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1. Kết hợp các phương pháp nghiên cứu

20

28

34

46

48

53

56

61

Bảng 2.1. Cách tiếp cận về các mô hình khu kinh tế

Bảng 2.2. Mô hình các khu kinh tế truyền thống

Bảng 2.3. Mô hình các khu kinh tế hiện đại

Bảng 2.4. Các yếu tố tác động đến mô hình phát triển khu kinh tế

Bảng 2.5. Một số kinh nghiệm mô hình phát triển khu kinh tế nước ngoài

Bảng 2.6. Quá trình phát triển các mô hình khu kinh tế ở nước ta

Bảng 2.7. Các khu kinh tế ven biển trên toàn quốc

Bảng 2.8. Mô hình quản lý 3 cấp đối với khu kinh tế ở Việt Nam

Bảng 2.9. Các yếu tố đảm bảo lợi thế cạnh tranh và khả năng thu hút đầu tư của

các mô hình khu kinh tế ở Việt Nam

62

Bảng 2.10. Tổng hợp các yếu tố tác động đến thành công hoặc không thành

công trong quá trình phát triển mô hình khu kinh tế

65

73

74

77

81

Bảng 3.1. Tăng trưởng kinh tế của tỉnh Quảng Ninh

Bảng 3.2. Cơ cấu kinh tế của tỉnh Quảng Ninh

Bảng 3.3. Các chỉ tiêu về xã hội của tỉnh Quảng Ninh

Bảng 3.4. Đường lối đối ngoại của đất nước

Bảng 3.5. Một số thách thức hiện nay trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế

của nước ta

84

87

90

Bảng 3.6. Các khu kinh tế được thành lập tại Quảng Ninh

Bảng 3.7. Quy mô, diện tích các khu kinh tế của tỉnh Quảng Ninh

Bảng 3.8. Tổng vốn đầu tư ngân sách giai đoạn 2012 - 2018 các khu kinh tế của

tỉnh Quảng Ninh

95

Bảng 3.9. Phát triển của các khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh (% tăng

so với năm trước)

99

vi

Bảng 3.10. Phát triển của các khu kinh tế so với sự phát triển chung của tỉnh

Quảng Ninh

106

Bảng 3.11. Phân tích các yếu tố tác động đến hiệu quả của mô hình phát triển

các khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

115

120

Bảng 3.12. SWOT phát triển khu kinh tế tỉnh Quảng Ninh

Bảng 4.1. Một số vấn đề phải giải quyết của quá trình thúc đẩy phát triển khu

kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh 146

vii

DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH

Hình 1.1. Mô hình nghiên cứu

21

27

42

55

58

72

89

Hình 2.1. Đề xuất mô hình phát triển khu kinh tế

Hình 2.2. Các trụ cột của hội nhập kinh tế quốc tế

Hình 2.3. Các khu kinh tế trên toàn quốc

Hình 2.4. Quy hoạch phát triển các KKT ở nước ta đến 2020

Hình 3.1. Định hướng phát triển lãnh thổ của tỉnh Quảng Ninh

Hình 3.2. Các khu kinh tế của tỉnh Quảng Ninh

Biểu đồ 3.1. Tốc độ phát triển của các khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

(% tăng so với năm trước)

101

Biểu đồ 3.2. Một số chỉ tiêu so sánh các khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng

Ninh năm 2018

102

Hình 3.3. Mục tiêu của mô hình mới phát triển KKT của tỉnh Quảng Ninh 108

Hình 4.1. Mô hình đề xuất quản trị tư nhân đối với khu kinh tế

124

125

Hình 4.2.Vị trí của Quảng Ninh trong vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ

viii

PHỤ LỤC

PHỤ LỤC 1. CHÍNH SÁCH ƯU ĐÃI, HỖ TRỢ HIỆN NAY TẠI CÁC KHU KINH

TẾ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG NINH

158

PHỤ LỤC 2. SO SÁNH CƠ CHẾ, CHÍNH SÁCH KHU KINH TẾ VÂN ĐỒN,

MÓNG CÁI VỚI MỘT SỐ KHU KINH TẾ TRÊN THỂ GIỚI

161

PHỤ LỤC 3. BẢNG KẾT QUẢ THỰC HIỆN CÁC CHỈ TIÊU ĐÁNH GIÁ HIỆU

QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC KHU KINH TẾ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH QUẢNG

NINH

163

PHỤ LỤC 4. MÔ HÌNH QUẢN LÝ KHU KINH TẾ Ở VIỆT NAM

PHỤ LỤC 5. THAM KHẢO MÔ HÌNH TƯ NHÂN HOÁ QUẢN TRỊ

166

167

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Sự cần thiết của nghiên cứu đề tài

Qua hơn 25 năm phát triển các mô hình khu chế xuất, khu công nghệ cao,

khu kinh tế (KKT) ở nước ta; đến nay, cả nước có 26 khu kinh tế cửa khẩu, 16 khu

kinh tế ven biển đang tiếp tục đóng góp tích cực vào phát triển KT - XH.

Nhìn rộng trên thế giới, Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn đầu của quá trình

xây dựng và phát triển khu kinh tế. Nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ như: Trung

Quốc, Hàn Quốc, các Tiểu Vương quốc Ả rập Thống nhất, Malaysia, Singapore,...

đã triển khai và áp dụng thành công nhiều mô hình khu kinh tế như đặc khu kinh tế,

khu kinh tế tự do, khu thương mại tự do…

Các khu kinh tế được xây dựng đều có chung mục đích nhằm thu hút các

nguồn lực (công nghệ hiện đại, nguồn vốn, nhân tài, ý tưởng phát triển...) từ bên

ngoài nhằm tạo ra những cực tăng trưởng, kích hoạt các vùng kinh tế, nền kinh tế

phát triển. Khu kinh tế cũng đồng thời là nơi thử nghiệm các thể chế, cơ chế, chính

sách mới kỳ vọng tạo đột phá.

Quảng Ninh – tỉnh địa đầu vùng Đông Bắc Tổ quốc, vị trí địa chiến lược “có

một không hai” tiếp tục có bước phát triển KT - XH nhanh, ổn định, đang hướng tới

trở thành “một địa bàn động lực, xứng đáng là cực tăng trưởng quan trọng của

Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ”… Đặc biệt trong những năm gần đây, Quảng

Ninh đã chủ động, sáng tạo trong đổi mô hình tăng trưởng, tái cơ cấu nền kinh tế,

mở ra nhiều cơ hội mới cho tỉnh.

Từ mô hình thí điểm một số cơ chế chính sách ở khu vực cửa khẩu Móng

Cái (năm 1996), Quảng Ninh đã đẩy nhanh phát triển mô hình khu kinh tế cửa khẩu

và khu kinh tế ven biển. Phát triển các khu kinh tế đã và đang có hiệu quả tác động

tích cực, mở rộng giao lưu kinh tế quốc tế, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo ra

những chuyển biến về đời sống xã hội, nhất là khu vực cửa khẩu, khu vực ven biển.

2

Tuy nhiên, các khu kinh tế ở Quảng Ninh nói riêng, cả nước nói chung chưa

đạt được thành công như mong đợi. Những khó khăn, hạn chế chung là: (1) mô

hình quản lý còn bất cập, mô hình phát triển chưa đạt hiệu quả mong muốn; (2) số

lượng và chất lượng đầu tư thấp; số lượng các nhà đầu tư chiến lược, vốn đầu tư,

chất lượng công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực chưa cao; (3) công tác giải phóng

mặt bằng, cơ sở hạ tầng còn nhiều vướng mắc, bất cập; (4) thiếu tính liên kết chuỗi

giá trị, liên kết ngành, liên kết vùng; (5) cơ chế, chính sách còn có vướng mắc, cần

tiếp tục hoàn thiện…

Quá trình hội nhập quốc tế và sự phát triển nhanh của cuộc cách mạng khoa

học công nghệ hiện nay có ý nghĩa quan trọng cho sự phát triển khu kinh tế ở nước

ta. Yêu cầu thực tiễn đó đòi hỏi phải có đánh giá đầy đủ, nhìn nhận khách quan,

tổng kết thực tiễn sâu sắc, vận dụng cơ sở lý luận nghiêm túc và cơ sở pháp lý linh

hoạt để phát triển các mô hình khu kinh tế, đặc biệt là đối với những địa phương

đang có những chuyển mình mạnh mẽ như tỉnh Quảng Ninh.

Để các khu kinh tế của tỉnh Quảng Ninh phát triển bền vững, đáp ứng mục

tiêu phát triển KT - XH của địa phương, cần thiết phải xây dựng được mô hình khu

kinh tế phù hợp. Chính vì vậy, chủ đề: “Đổi mới mô hình phát triển khu kinh tế

trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh trong hội nhập kinh tế quốc tế” được nghiên cứu

sinh lựa chọn làm đề tài nghiên cứu luận án tiến sĩ, chuyên ngành Kinh tế phát triển

tại Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương.

2. Mục đích, ý nghĩa của việc nghiên cứu đề tài luận án

Việc nghiên cứu đề tài luận án nhằm xây dựng khung lý thuyết cơ bản để

luận giải các yếu tố tác động đến mô hình phát triển khu kinh tế trên địa bàn một địa

phương cấp tỉnh trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Trên cơ sở đó, luận án

hình thành các căn cứ khoa học để đưa ra các phương hướng, quan điểm và đề xuất

các giải pháp đổi mới mô hình phát triển khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

trong hội nhập kinh tế quốc tế.

3

Theo cách tiếp cận của chuyên ngành kinh tế phát triển, luận án tập trung

nghiên cứu, có những đóng góp tri thức mới cả lý luận và thực tiễn như sau:

Về lý luận: Nghiên cứu về mô hình phát triển khu kinh tế trên địa bàn một

địa phương cấp tỉnh trong hội nhập kinh tế quốc tế, trong đó xây dựng khung

nghiên cứu, phân tích các yếu tố tác động đến mô hình.

Về thực tiễn: Nghiên cứu tổng hợp thực tiễn quá trình phát triển khu kinh tế

và triển khai mô hình phát triển khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh trong hội

nhập kinh tế quốc tế. Nêu một số đề xuất, kiến nghị nhằm cải thiện khung thể chế;

cơ chế, chính sách và các công cụ quản lý tốt hơn trong việc đổi mới mô hình phát

triển khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh trong hội nhập kinh tế quốc tế.

3. Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội

dung chính của luận án được trình bày trong 4 chương:

CHƯƠNG 1: Tổng quan các công trình đã nghiên cứu liên quan đến đề tài

luận án.

CHƯƠNG 2: Cơ sở lý luận về đổi mới mô hình phát triển khu kinh tế trên

địa bàn một địa phương cấp tỉnh trong hội nhập kinh tế quốc tế.

CHƯƠNG 3: Nghiên cứu về thực trạng phát triển khu kinh tế trên địa bàn

tỉnh Quảng Ninh.

CHƯƠNG 4: Đổi mới mô hình phát triển khu kinh tế trên địa bàn tỉnh

Quảng Ninh trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế.

4

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ MÔ HÌNH PHÁT

TRIỂN KHU KINH TẾ

1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố có liên quan đến

mô hình phát triển khu kinh tế

Xuất phát từ thực tiễn khách quan, nhiều quốc gia đã xây dựng và phát triển

các khu kinh tế với nhiều cách thức đa dạng. Đã có nhiều công trình nghiên cứu

trong và ngoài nước liên quan đến chủ đề nghiên cứu của luận án. Những nghiên

cứu trên đạt được nhiều kết quả quan trọng, cả về lý luận và thực tiễn.

1.1.1. Tổng quan các nghiên cứu đã công bố ở nước ngoài

Jong Cheol Lee, (2014), Khu kinh tế tự do Incheon (Hàn Quốc), [70], nghiên

cứu phân tích tổng quan về khu kinh tế tự do Incheon; nêu bật những đặc điểm tự

nhiên, hạ tầng, nguồn nhân lực, tài chính, khoa học công nghệ… và bài học thành

công của khu kinh tế này, trong đó có các yếu tố như: quan trọng nhất là niềm đam

mê và tầm nhìn để phát triển được đặc khu kinh tế; nếu không có đam mê, nhiệt

huyết và tầm nhìn thì không thể đạt được sự thành công. Cần phải liên tục nhất

quán thực hiện từ chính quyền trung ương tới địa phương. Lãnh đạo Chính phủ

trung ương cần phải hiểu được tại sao cần có đặc khu kinh tế ở đây và có thể hỗ trợ

phát triển thành công các khu kinh tế như thế nào. Cần phải có sự phối hợp của

chính phủ trung ương và chính quyền địa phương để có thể xây dựng thành công

khu kinh tế. Đầu tư từ khu vực công quan trọng cũng như khu vực tư nhân khi xây

dựng cơ sở hạ tầng, ban đầu khu vực công phải đầu tư sau đó thu hút các nhà đầu tư

tư nhân và các dự án phát triển.

Đại học Thâm Quyến (2014), Kinh nghiệm phát triển thành công mô hình

đặc khu kinh tế Trung Quốc – Sáng tạo trong cải cách tài chính Thâm Quyến, [76],

đề cập chủ yếu đến 3 vấn đề lớn: giới thiệu khái quát cơ bản 30 năm phát triển

ngành tài chính của Đặc khu kinh tế Thâm Quyến; kinh nghiệm phát triển thành

5

công sự sáng tạo trong cải cách ngành tài chính của Thâm Quyến; xu thế phát triển

trong tương lai của sáng tạo trong cải cách ngành tài chính Trung Quốc hiện nay.

Nghiên cứu sâu về đặc điểm các giai đoạn phát triển ngành tài chính đặc khu kinh tế

Thâm Quyến: điểm lưới cơ cấu và doanh nghiệp tài chính thực hiện tăng trưởng

đột phá; quy mô gửi tiền, vay tiền ngoại tệ, nội tệ rất lớn; xây dựng được hệ thống

thị trường chứng khoán nhiều cấp độ do thị trường sàn chính, sàn doanh nghiệp vừa

và nhỏ, hệ thống chuyển nhượng cổ phẩn đại diện, sàn khởi nghiệp cấu thành;

lượng giao dịch thành công trên thị trường tài chính. Nghiên cứu khẳng định: cùng

với phát triển vốn của Trung Quốc, là việc cải cách thị trường hóa lãi suất, xây dựng

thị trường chứng khoán thống nhất, xây dựng trung tâm tại nước ngoài trung tâm tài

chính quốc tế, một loạt các thí điểm này đều được đẩy nhanh, đều thể hiện một hệ

thống tài chính rất tốt cho Thâm Quyến và toàn bộ Hồng Kông; đây chính là cơ hội

để Thâm Quyến bay cao, từ đó Thâm Quyến càng có lí do tiến hành tìm tòi và đột

phá lớn hơn, đồng thời nâng cao địa vị của mình tại trung tâm tài chính quốc tế.

Farole, T. và G. Akinci, Ngân hàng Thế giới, (2011), Special Economic

Zones: Progress, Emerging Challenges, and Future Directions, [63], đã nêu các vấn

đề về thu hút đầu tư và tạo việc làm - mô hình cũ và những thách thức mới, trong

đó nêu bài học kinh nghiệm từ Banglades, Honduras, Châu Mỹ, Trung Quốc,

Singapore…; việc có thể thay đổi cấu trúc phát triển khu kinh tế đặc biệt; phát triển

bền vững xã hội và môi trường. Nghiên cứu đồng thời nêu những phân tích về cải

cách thể chế, thúc đẩy cải cách và phát triển kinh tế thông qua hoạt động các khu

kinh tế đặc biệt; vấn để đảm bảo phát triển xã hội và bảo vệ môi trường bền vũng,

đây là vấn đến mới nổi lên trong quá trình xây dựng, hoạt động các khu kinh tế; đề

cập đến ba vấn đề hết sức quan trọng đối với hoạch định chính sách, đó là: làm thế

nào để KKT thành công trong việc thu hút các doanh nghiệp, tạo việc làm; làm thế

nào để đảm bảo rằng các KKT bền vững về mặt kinh tế và mang lại tác động tích

cực, trong đó đẩy mạnh quá trình chuyển đổi cơ cấu và cải cách kinh tế; làm thế nào

để đảm bảo rằng các khu kinh tế bền vững về thể chế, xã hội và môi trường.

6

Ngân hàng Thế giới (WB), (2014), Nâng cao khả năng cạnh tranh trong việc

phát triển các đặc khu kinh tế khắp nơi trên thế giới, [80], đã đặt vấn đề về phát

triển đặc khu kinh tế tại Việt Nam, dẫn giải một số kinh nghiệm cụ thể của các nước

như Singapore, Ấn Độ… Đề cập các gợi ý cho Việt Nam, quan tâm đến xây dựng

kế hoạch, nguồn nhân lực đáp ứng được nhu cầu phát triển, đặc biệt là nhân lực chất

lượng cao, sự liên kết thành chuỗi giá trị, cải thiện cơ sở hạ tầng và nhấn mạnh về

vai trò của nhà nước trong phát triển khu kinh tế.

Đào Nhất Đào (2014), Những đóng góp lịch sử và chia sẻ bài học kinh

nghiệm của đặc khu kinh tế Thâm Quyến trong công cuộc cải cách mở cửa của

Trung Quốc, [74], đã phân tích những bài học thành công trong cách xây dựng,

triển khai mô hình đặc khu kinh tế Thâm Quyến nói riêng, thể chế xây dựng đặc

khu kinh tế của Trung Quốc nói chung và bài học cho Việt Nam và Quảng Ninh.

Nghiên cứu này chỉ rõ những kết quả mang tính lịch sử như: xây dựng một “thể chế

hoàn toàn mới” góp phần phát triển kinh tế xã hội của Trung Quốc, đó là kinh tế thị

trường XHCH, từ đó tạo ra cơ chế cho cải cách; thúc đẩy cuộc cách mạng đổi mới

quan niệm ảnh hưởng đến hàng tỷ người, thúc đẩy việc hình thành quan niệm phù

hợp với kinh tế thị trường XHCN và cải cách sáng tạo văn hoá. Những hạn chế là:

vấn đề hướng đầu tư của Chính phủ và nguồn vốn nhà nước còn bất cập; phân phối

thu nhập mất cân đối; vấn đề cải cách thể chế còn chậm; lựa chọn phương thức tăng

trưởng chưa đảm bảo bền vững. Gợi ý chính sách: cách tiếp cận và việc lựa chọn để

đầu tư, xây dựng khu kinh tế; định hướng mới, việc chuyển hướng tăng trưởng xanh

là làm cách mạng về công nghệ, kỹ thuật đối với việc phát triển các ngành kinh tế

hiện có; không được để vấn đề cơ sở hạ tầng là rào cản cho sự phát triển; cửa khẩu

quốc tế không chỉ là của hai nước, mà phải trở thành giao dịch trung chuyển thương

mại quốc tế và nơi tập kết hàng hóa của các nước trong khu vực và quốc tế.

Andrew Grant (2014), Các biện pháp thu hút nguồn lực xây dựng và phát

triển đặc khu kinh tế, [60], đề cấp đến vai trò của khu kinh tế đến phát triển hiệu

7

quả nền kinh tế, một số yếu tố thành công, trong đó có tầm nhìn và đầu tư dài hạn;

những điều cần tránh để không muốn bị thất bại trong phát triển đặc khu kinh tế;

phân tích về mối quan hệ giữa việc có một môi trường pháp lý thoáng với tăng

trưởng kinh tế, với nền kinh tế thì việc tạo việc làm vô cùng quan trọng. Nghiên cứu

chỉ ra những yếu tố chung để đảm bảo thành công, như: cần phải xây dựng cơ sở hạ

tầng cần thiết, chứ không nên xây dựng tất cả trước khi nhà đầu tư đến; các doanh

nghiệp đầu tư lâu dài đóng vai trò hết sức quan trọng; cần nguồn vốn dài hạn cho cơ

sở hạ tầng, không có đường tắt nào cho các đặc khu kinh tế mà các bạn phải xây

dựng cơ sở hạ tầng một cách dài hạn; tính cạnh tranh là vô cùng quan trọng; các đặc

khu kinh tế cần phải gần với các trung tâm kinh tế hiện nay. Khuyến nghị 8 vấn đề

trong phát triển đặc khu kinh tế, trong đó có việc thu hút xúc tiến đầu tư, xây dựng

thương hiệu, giải quyết các rào cản về đầu tư và thủ tục hành chính…

Ngụy Đạt Chí (2014), Thực hiện chuyển đổi chiến lược mô hình phát triển

kinh tế từ hướng ngoại sang mở cửa, [79], đã phân tích về mô hình kinh tế mở cửa

là một thể chế áp dụng để tham gia vào sự phân công, cạnh tranh quốc tế trong bối

cảnh toàn cầu hóa nền kinh tế, nó nhấn mạnh sự điều phối, mở cửa giữa thị trường

trong nước và thị trường quốc tế, chú trọng đến vai trò sắp xếp cơ bản của nền kinh

tế thị trường đối với với nguồn tài nguyên trong nước, nhấn mạnh sự phát triển tự

do của thương mại, đầu tư mang tính toàn cầu, chú trọng các thể chế thương mại đa

phương, chuẩn tắc quốc tế trong việc vận hành nền kinh tế mang tính toàn cầu, chú

trọng lợi thế so sánh, ưu thế cạnh tranh của một quốc gia trong thể chế phân công,

hợp tác quốc tế, phát triển “mô hình kinh tế mở cửa” trở thành sự lựa chọn chủ yếu

của các quốc gia trên thế giới. Tuy nhiên, thời đại “mô hình kinh tế mở cửa”, do

mức độ rộng rãi của các quy tắc thương mại đa phương của WTO đưa ra và thực

hiện, hầu như có liên quan đến các mặt của thưong mại kinh tế thế giới, dẫn đến

việc cần tăng cường hơn nữa hợp tác song phương, đa phương, khu vực, tiêu vùng.

Vì vậy, mô hình trong tương lai cũng cần phải dẫn đầu kinh tế mở cửa, thông qua

hợp tác trong liên kết ngành để hình thành nên cực tăng trưởng kinh tế mới.

8

Fredric William Swierczek (2014), Quản trị, phát triển nhân lực và tính

cạnh tranh của các đặc khu kinh tế: sự phối hợp giữa các doanh nghiệp và các cơ

sở giáo dục, [65], đã phân tích vai trò quan trọng của nguồn nhân lực, làm sao phải

đào tạo, thu hút nguồn nhân lực có chất lượng, trong đó những chương trình đào

tạo, cơ sở đào tạo do chính những doanh nghiệp mở ra để đào tạo nhân viên cho

mình, đáp ứng nhu cầu về nguồn nhân lực cho công ty; một số vấn đề liên quan đến

quản trị của các KKT, nhất là những chính sách không được mang tính cạnh tranh

khiến tăng chi phí cho các doanh nghiệp. Ở cấp độ tỉnh, nghiên cứu nêu một số

những khía cạnh liên quan đến khả năng cạnh tranh của các tỉnh; nhấn mạnh đến

khía cạnh dịch vụ công, cần phải đáp ứng được nhu cầu giảm thời gian phục vụ với

người dân và tỉnh cần có trách nhiệm như thế nào với tính minh bạch đối với các

dịch vụ đó. Khu kinh tế phải tạo ra được việc làm, nhưng điều quan trọng hơn là

phải tạo ra thêm giá trị gia tăng của công việc đó. Việc này sẽ giúp gia tăng năng

suất, lợi nhuận của đặc khu kinh tế. Thời gian, chi phí của những quy định cũng là

yếu tố ảnh hưởng đến doanh nghiệp, đồng thời cần loại bỏ những chi phí không

chính thức, những vấn đề liên quan đến đất đai, chi phí để gia nhập, tham gia vào

các đặc khu đều là các yếu tố thu hút nhà đầu tư nước ngoài.

Laura Stone (2014), Phát triển đặc khu kinh tế, [71], nghiên cứu đã phân tích

cách tiếp cận của chính phủ thành lập khu kinh tế, đặc khu kinh tế; những vấn đề

lưu ý gồm: cụm ngành công nghiệp, các khu chế xuất đồng bộ, điện, nước, giao

thông, cơ sở hạ tầng, ưu đãi thuế quan, tinh giản thủ tục hành chính, khu miễn hải

quan, mở rộng khả năng tiếp cận thì trường trong và ngoài nước, lao động… Trong

đó khẳng định: bên cạnh đầu tư cho cơ sở hạ tầng, cần cấp bách đầu tư phát triển

nhân lực địa phương chất lượng cao, đặc biệt đội ngũ quản lý cấp trung trở lên. Việt

Nam ngày càng cần đội ngũ quản lý lãnh đạo khi nền kinh tế tiếp tục tăng trưởng và

tạo ra hàng hóa và dịch vụ chất lượng cao và ở phân khúc cao cấp. Điều này có thể

đạt được thông qua đầu tư cho các cơ sở đào tạo truyền thống và đào tạo nghề.