Khảo sát kiến thức, thực hành về bệnh tay chân miệng của bà mẹ chăm sóc trẻ dưới 5 tuổi tại phường Hạp Lĩnh, thành phố Bắc Ninh, năm 2013

KHẢO SÁT KIẾN THỨC, THỰC HÀNH VỀ BỆNH TAY CHÂN MIỆNG

CỦA BÀ MẸ CHĂM SÓC TRẺ DƯỚI 5 TUỔI

TẠI PHƯỜNG HẠP LĨNH, THÀNH PHỐ BẮC NINH, NĂM 2013

Bùi Thế Thực

Trung tâm Truyền thông GDSK Bắc Ninh

Tóm tắt nghiên cứu

Với mục tiêu khảo sát kiến thức, thực hành và tìm hiểu các yếu tố liên quan đến

kiến thức, thực hành về bệnh tay chân miệng (TCM) của bà mẹ chăm sóc trẻ dưới 5 tuổi

và tại phường Hạp Lĩnh, thành phố Bắc Ninh năm 2013, nghiên cứu mô tả cắt ngang tiến

hành từ tháng 5-10/2013 trên 420 đối tượng là bà mẹ chăm sóc trẻ dưới 5 tuổi tại

phường Hạp Lĩnh - thành phố Bắc Ninh cho kết quả: có 95,2% đối tượng đã nghe nói về

bệnh TCM, tỷ lệ bà mẹ hiểu tác nhân gây bệnh là do vi rút đường ruột chiếm 36,4 %,

đường lây bệnh TCM là qua đường tiêu hóa chiếm 41,2%, 71,7% các bà mẹ cho rằng trẻ

đi học tại nhà trẻ là yếu tố nguy cơ lây truyền bệnh TCM, 75% đối tượng nói được biểu

hiện của bệnh, tỷ lệ hiểu biết về các biến chứng do bệnh TCM gây ra cao nhất là viêm

não – màng não 3,9%, 46,9% đối tượng cho rằng trẻ dưới 3 tuổi dễ mắc bệnh, 54,5% đối

tượng biết thời gian phát bệnh từ 3-10 ngày. Có 97,9% bà mẹ rửa tay bằng xà phòng và

nước sạch, 64% các bà mẹ rửa tay sau khi đi vệ sinh, các bà mẹ thực hiện cho trẻ ăn chín

uống sôi chiếm tỷ lệ 70,5; 95,7% các bà mẹ thực hiện làm sạch bề mặt, vật dụng tiếp xúc

hàng ngày của trẻ, trong đó, tỷ lệ làm sạch bằng nước là 60%, bằng xà phòng là 44,5%,

bằng Cloramin B 2% là 16,2%; 99% bà mẹ thu gom xử lý phân, chất thải của trẻ.

1. Đặt vấn đề

Bệnh tay chân miệng (TCM) là bệnh truyền nhiễm do vi rút đường ruột gây ra, lây

từ người sang người, dễ gây thành dịch và được xếp vào nhóm bệnh dịch nguy hiểm mới

nổi giai đoạn 2013-2016. Tại Bắc Ninh, ca bệnh tay chân miệng đầu tiên được phát hiện

vào tháng 6/2011. Số ca mắc tăng nhanh theo từng năm. Riêng trong hơn 2 tháng đầu

năm 2013, toàn tỉnh đã phát hiện được 36 ca tay chân miệng. Trước thực trạng trên,

ngành Y tế và các địa phương đã chỉ đạo và triển khai nhiều biện pháp đồng bộ, quyết

liệt và cơ bản khống chế kịp thời, không để bệnh dịch lan rộng. Tuy nhiên, thông qua

hoạt động truyền thông phòng chống dịch bệnh TCM cho thấy, mặc dù được quan tâm

song vẫn còn nhiều bất cập, hiệu quả của các biện pháp phòng chống dịch còn thấp,

nhận thức của cộng đồng về bệnh TCM còn hạn chế. Trong khi đó, bệnh TCM có tốc độ

lây lan nhanh và ảnh hưởng lớn đến sức khỏe và tính mạng của trẻ nhỏ. Theo dự báo,

dịch bệnh TCM có thể có nguy cơ bùng phát trở lại nếu không có biện pháp phòng bệnh

chủ động. Vì thế phòng, chống bệnh TCM đang trở thành mối quan tâm của ngành Y tế

và cả cộng đồng.

Trong công tác phòng chống dịch bệnh TCM, người mẹ có vai trò quan trọng vì họ

trực tiếp chăm sóc trẻ. Tuy nhiên kiến thức về bệnh TCM của đối tượng này còn hạn chế

40

dẫn đến thực hành phòng chống bệnh TCM chưa đúng, chưa đủ. Đây là một trong những

nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ mắc bệnh TCM ở trẻ còn cao.

Phường Hạp Lĩnh, thành phố Bắc Ninh có tốc độ đô thị hóa nhanh, đời sống nhân

dân ngày càng được cải thiện nhờ phát triển kinh tế trang trại, kinh doanh, dịch vụ. Đây

cũng là địa phương có số trẻ dưới 5 tuổi khá cao (715 trẻ). Năm 2012, Hạp Lĩnh có số

trẻ em mắc bệnh TCM cao nhất so với 19 xã, phường của thành phố (26 ca).

Ở Bắc Ninh chưa có đề tài nào khảo sát về thực trạng kiến thức, thực hành của

người chăm sóc trẻ dưới 5 tuổi về bệnh TCM.

Từ thực tế trên, tôi nhận thấy cần tiến hành nghiên cứu “Khảo sát kiến thức, thái

độ, thực hành về bệnh tay chân miệng của bà mẹ chăm sóc trẻ dưới 5 tuổi tại phường

Hạp Lĩnh, thành phố Bắc Ninh năm 2013”.

2. Mục tiêu nghiên cứu

1. Khảo sát kiến thức, thực hành về bệnh tay chân miệng của bà mẹ chăm sóc trẻ

dưới 5 tuổi tại phường Hạp Lĩnh, TP. Bắc Ninh năm 2013.

2. Tìm hiểu các yếu tố liên quan đến kiến thức, thực hành về bệnh tay chân miệng

của bà mẹ chăm sóc trẻ dưới 5 tuổi tại phường Hạp Lĩnh, TP. Bắc Ninh.

3. Phương pháp nghiên cứu

3.1. Thiết kế nghiên cứu: Mô tả cắt ngang có phân tích.

3.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu

-

Thời gian: Từ tháng 5 - 10/2013

Địa điểm: Phường Hạp Lĩnh, thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh

3.3. Đối tượng nghiên cứu

Bà mẹ chăm sóc trẻ dưới 5 tuổi tại phường Hạp Lĩnh, thành phố Bắc Ninh

3.4. Chọn mẫu

-

Cỡ mẫu: Áp dụng công thức tính cỡ mẫu: n= Z²_{(1- α/2)}*p (1-p)/ d²

Trong đó: n: Số bà mẹ cần điều tra

p: là tỷ lệ ước số bà mẹ đạt kiến thức về bệnh TCM là 50% (p=0,5)

Z: ứng với độ tin cậy 95% (z =1,96)

α: là mức ý nghĩa thống kê, lấy α = 5%

d: sai số cho phép 5% (d= 0,05)

Thay vào công thức ta tính được n = 384. Ước lượng 10% vắng mặt hoặc từ chối

phỏng vấn và làm tròn số bà mẹ tham gia phỏng vấn là 420 bà mẹ.

41

-

Phương pháp chọn mẫu

+ Lập danh sách bà mẹ có con dưới 5 tuổi theo vần A, B, C,....

+ Chọn mẫu theo phương pháp ngẫu nhiên hệ thống: Hệ số k = N/n = 2

+ Với hệ số k=2 thì cứ 2 bà mẹ ta lấy 1 người (đánh số tự động trong danh sách)

cho đến khi được 420 bà mẹ.

3.5. Phân tích số liệu: Bằng phần mềm SPSS 13.0

3.6. Một số khái niệm và thước đo

Căn cứ vào Quyết định 1003/QĐ-BYT ngày 30 tháng 3 năm 2012 của Bộ Y tế xác

định kiến thức, thực hành đúng, nghiên cứu mặc định một số thước đo về kiến thức, thực

hành về bệnh TCM như sau:

-

Kiến thức đạt: Trả lời đúng trên 50% nội dung về bệnh TCM.

Kiến thức không đạt: Trả lời đúng dưới 50% nội dung về bệnh TCM.

Thực hành đạt: trên 50% số thực hành đúng về phòng chống bệnh TCM.

Thực hành không đạt: dưới 50% số thực hành đúng về phòng chống bệnh TCM.

4. Kết quả nghiên cứu

4.1. Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu

Bảng 1: Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu

Đặc điểm

Tần số

Tỷ lệ (%)

Từ 19 - 25 tuổi

Từ 26 - 35 tuổi

Từ 36 - 49 tuổi

Không đi học

59

273

88

14

65

Nhóm tuổi

Học vấn

21

3

0,7

Tiểu học

45

10,7

27,4

54,1

7,1

Trung học cơ sở

Trung học phổ thông

Sơ cấp/Trung cấp

Làm ruộng

115

227

30

104

44

24,7

10,5

47,6

11

Công chức/viên chức

Công nhân

Nghề nghiệp

200

46

chính

Bán hàng/kinh doanh

Trông trẻ, giúp việc gia đình

Nội trợ

6

1,4

20

4,8

42

Kết quả nghiên cứu cho thấy, các bà mẹ trong nghiên cứu tuổi từ 18 trở lên,

trong đó tập trung nhiều nhất từ 25- 35 tuổi, chiếm 65%; độ tuổi 18- 25 chiếm tỷ lệ thấp

nhất (14%).

Số bà mẹ chăm sóc trẻ không đi học chiếm tỉ lệ thấp nhất (0,7%), các bà mẹ có

trình độ học hết phổ thông trung học chiếm tỷ lệ cao nhất (54,1%), tiếp đến là trung học

cơ sở chiếm 27,4%.

Nghề nghiệp của các bà mẹ: làm công nhân tại các khu công nghiệp, cụm

công nghiệp trên địa bàn phường và các khu vực lân cận chiếm tỷ lệ 47,6%. Có

24,7% số bà mẹ làm ruộng. Số bà mẹ còn lại là công chức, viên chức, bán hàng kinh

doanh, nghề nội trợ.

4.2. Kiến thức của bà mẹ về bệnh tay chân miệng

Có tới 95,2% đối tượng đã nghe nói về bệnh TCM. Tuy nhiên vẫn còn 4,8% bà mẹ

chưa được tiếp cận với những thông tin về bệnh TCM.

Bảng 2: Kiến thức về tác nhân gây bệnh TCM

Tác nhân gây bệnh

Do vi rút đường hô hấp

Tần số

202

Tỷ lệ (%)

48,1

Do vi rút đường ruột

153

36,4

Do ký sinh trùng đường ruột

65

15,5

Tỷ lệ bà mẹ hiểu đúng về tác nhân gây bệnh do vi rút đường ruột chiếm 36,4%.

Còn lại 48,1% cho là do vi rút đường hô hấp, 15,5% do ký sinh trùng đường ruột.

Bảng 3: Kiến thức về đường lây bệnh TCM

Đường lây

Tần số

173

Tỷ lệ (%)

41,2

Qua đường tiêu hóa

Qua tiếp xúc trực tiếp với phân, dịch mũi họng, bọng

(bóng) nước bị vỡ của trẻ bệnh

281

66,9

Qua tiếp xúc với đồ chơi, thìa, bát, bàn ghế bị nhiễm

mầm bệnh.

143

34

Tỷ lệ bà mẹ hiểu đường lây bệnh TCM qua đường tiêu hóa chiếm 41,2%, qua

tiếp xúc trực tiếp với phân, dịch mũi họng, bọng (bóng) nước bị vỡ của trẻ bệnh chiếm tỷ

lệ cao nhất là 66,9%.

Việc trẻ đi học tại nhà trẻ được 71,7% các bà mẹ cho là yếu tố nguy cơ lây truyền

bệnh TCM, 52,6% các bà mẹ cho rằng đến nơi tập trung, vui chơi giải trí là yếu tố nguy

cơ, 5,7% cho rằng chơi ở nhà một mình là yếu tố nguy cơ lây bệnh.

43

Bảng 4: Kiến thức về biểu hiện chính của bệnh

Biểu hiện chính của bệnh

Tần số

Tỷ lệ (%)

Tổn thương da, niêm mạc dưới dạng phỏng

nước toàn cơ thể.

68

16,2

Tổn thương da, niêm mạc dưới dạng phỏng

nước ở các vị trị khác nhau

315

37

75

Tổn thương niêm mạc dưới dạng phỏng nước ở

các vị trị khác nhau

8,8

Bảng 4 cho thấy tỷ lệ đối tượng nói được biểu hiện của bệnh là 75%.

Kiến thức của đối tượng nghiên cứu về các biến chứng nguy hiểm do bệnh TCM

gây ra: viêm não – màng não ( 31,9%), viêm cơ tim (20,2%) và phù phổi cấp (19,3).

Kiến thức về độ tuổi dễ mắc bệnh: 46,9% đối tượng cho rằng trẻ dưới 3 tuổi dễ

mắc bệnh, 42,6% đối tượng cho rằng lứa tuổi từ 3- 5 tuổi dễ mắc.

Kiến thức về thời gian phát bệnh: 54,5% biết thời gian phát bệnh là từ 3-10 ngày.

Kiến thức về việc cần làm khi trẻ mắc TCM: Cách ly trẻ tại nhà (42,6%), không

cho trẻ đến nhà trẻ, không cho trẻ tiếp xúc với các trẻ khác (42,1%), đưa ngay trẻ đến cơ

sở y tế gần nhất (65,7%), hạn chế ôm, hôn trẻ chiếm tỷ lệ thấp nhất (16%).

60

50

40

49,3

30

20

10

0

39,5

11,2

Trong 5

Từ 5-10

Từ 10-14

ngày đầu

ngày

Biểu đồ 1: Thời gian cách ly khi trẻ bị TCM

Có 39,5% các bà mẹ cho rằng thời gian cách ly khi trẻ mắc bệnh TCM từ 10 – 14

ngày. Tỷ lệ các bà mẹ cho rằng nên cách ly trong khoảng 5-10 ngày là 49,3%.

Kiến thức về dấu hiệu cần đưa trẻ tới cơ sở y tế: 71% bà mẹ biết cần phải đưa trẻ

tới cơ sở y tế khi trẻ sốt trên 39⁰C và kéo dài trên 48 giờ; dấu hiệu ngủ lịm, chân tay yếu

được ít bà mẹ cho là cần đưa trẻ đến cơ sở y tế.

Kiến thức về thuốc điều trị và vắc xin phòng bệnh: 31,2% bà mẹ cho rằng hiện nay

chưa có thuốc điều trị đặc hiệu mà chỉ có thuốc điều trị hỗ trợ; 50,5% các bà mẹ không biết

44

về thuốc điều trị bệnh TCM, 33,1% bà mẹ cho rằng chưa có vắc xin phòng bệnh và có

60,5% bà mẹ không biết về vắc xin phòng bệnh TCM.

Kiến thức về biện pháp phòng bệnh: Có 93,8% các bà mẹ cho rằng có biện pháp

phòng bệnh TCM. Tỷ lệ các bà mẹ biết về biện pháp vệ sinh ăn uống để phòng bệnh là

cao nhất (65%).

Tỷ lệ bà mẹ có kiến thức về bệnh TCM ở mức đạt chiếm 28,6%, không đạt là 71,4%.

4.3. Thực hành về phòng bệnh tay chân miệng

Thực hành rửa tay

-

Có 97,9% bà mẹ thực hiện rửa tay bằng xà phòng và nước sạch. Thời điểm các bà

mẹ rửa tay nhiều nhất là sau khi đi vệ sinh (chiếm 64%) và thời điểm ít rửa tay nhất

là trước khi bế trẻ.

-

Việc rửa tay bằng xà phòng và nước sạch cho trẻ được 97,9% các bà mẹ thực hiện.

Thời điểm rửa tay cho trẻ nhiều nhất là trước khi bế trẻ (chiếm 81,3%), thời điểm

trẻ ít được rửa tay nhất là sau khi trẻ đi vệ sinh.

Thực hành vệ sinh ăn uống cho trẻ

Bảng 5: Thực hành vệ sinh ăn uống cho trẻ

Thực hiện

Cho trẻ ăn chín, uống sôi

Tần số

296

133

138

97

Tỷ lệ (%)

70,5

Vật dụng ăn uống của trẻ được vệ sinh sạch sẽ

Sử dụng nước sạch trong sinh hoạt hằng ngày

Không mớn thức ăn cho trẻ

31,7

32,9

23,1

Không cho trẻ ăn bốc, mút tay, ngậm đồ chơi

Không cho trẻ dùng chung khăn ăn, khăn tay

166

178

81

39,5

42,4

Không cho trẻ dùng chung vật dụng ăn uống như cốc,

19,7

bát, đĩa, thìa, đồ chơi.

Cho trẻ ăn chín uống sôi: Được các bà mẹ thực hiện với tỷ lệ cao nhất (70,5%),

không cho trẻ dùng chung vật dụng ăn uống như cốc, bát, đĩa, thìa, đồ chơi được thực

hiện với tỷ lệ thấp nhất (19,7%).

Làm sạch bề mặt, vật dụng tiếp xúc hàng ngày của trẻ: Có 95,7% các bà mẹ thực

hiện công việc này.

45

70%

60%

50%

40%

30%

20%

10%

0%

60%

44,5%

16,2%

Bằng nước

Bằng xà phòng

Bằng Cloramin B

Biểu đồ 2: Cách vệ sinh bề mặt, vật dụng tiếp xúc với trẻ

Tỷ lệ các bà mẹ làm sạch bề mặt vật dụng tiếp xúc với trẻ bằng nước chiếm tỷ lệ

cao nhất (60%), bằng xà phòng chiếm 44,5%, bằng Cloramin B 2% chiếm 16,2%.

99% bà mẹ thu gom xử lý phân, chất thải của trẻ.

Đạt

Chưa đạt

44%

56%

Biểu đồ 3: Thực hành phòng bệnh TCM

Tỷ lệ thực hành phòng chống bệnh TCM chưa đạt chiếm 56%, đạt chiếm 44%.

5. Kết luận và kiến nghị

5.1. Kết luận

-

Kiến thức về bệnh TCM của đối tượng nghiên cứu còn nhiều hạn chế, có tới 71,4%

bà mẹ tham gia nghiên cứu có kiến thức chưa đạt, trong đó chủ yếu là các kiến thức

về đường lây và các yếu tố nguy cơ mắc bệnh TCM.

-

Thực hành phòng chống bệnh TCM còn hạn chế: Tỷ lệ thực hành đạt chỉ chiếm

44%, trong đó thực hành rửa tay thường xuyên với xà phòng và nước sạch đạt tỷ lệ

cao 97,9%.

46

5.2. Kiến nghị

-

Tăng cường tập huấn, đào tạo cho đội ngũ cán bộ, nhất là cán bộ y tế xã, y tế

thôn/khu phố về kỹ năng truyền thông GDSK về bệnh TCM nhằm nâng cao năng

lực cho đội ngũ cán bộ y tế.

-

Đẩy mạnh các hoạt động truyền thông phòng chống bệnh TCM trên các hệ thống

thông tin đại chúng trong tỉnh, đa dạng hóa các loại hình truyền thông GDSK tại

trạm y tế và cộng đồng như: truyền thông trực tiếp, truyền thông gián tiếp qua các

ấn phẩm (tờ rơi, áp phích…).

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ban chỉ đạo phòng chống dịch bệnh nguy hiểm mới nổi Trung ương (2013), Báo cáo

kết quả nghiên cứu đánh giá thực trạng hoạt động truyền thông về phòng, chống

bệnh tay chân miệng tại một số địa phương, Hà Nội.

2. Bộ Y tế (2012), Quyết định số: 1003/QĐ-BYT về việc ban hành hướng dẫn chẩn

đoán, điều trị bệnh tay chân miệng, Hà Nội.

3. Bộ Y tế (2011), Chỉ thị số 06/CT-BYT về tăng cường phòng, chống tay chân miệng,

Hà Nội.

4. Bộ Y tế (2013), Quyết định số 469/QĐ-BYT về phê duyệt kế hoạch truyền thông

nguy cơ phòng, chống bệnh dịch nguy hiểm mới nổi giai đoạn 2013- 2016”, Hà Nội

5. Thủ tướng Chính phủ (2011), Công điện chỉ đạo công tác phòng chống dịch tay

chân miệng, Hà Nội.

6. Trung tâm tuyên truyền bảo vệ sức khỏe Bộ Y tế (1995), Sổ tay thực hành về truyền

thông GDSK dành cho nhân viên truyền thông cơ sở.

7. Trung tâm Y tế dự phòng tỉnh Bắc Ninh (2012), Báo cáo công tác phòng chống dịch

tay chân miệng, Bắc Ninh.

8. Vụ Truyền thông và Thi đua khen thưởng - Bộ Y tế (2012), Công văn số 783/BYT-

TĐKT về việc triển khai kế hoạch truyền thông nguy cơ, phòng, chống dịch bệnh

nguy hiểm & mới nổi giai đoạn 2013 – 2016, Hà Nội.

47