Giáo trình Đất và dinh dưỡng cây trồng
MỤC LỤC
LỜI NÓI ĐẦU......................................................................................................................4
MỞ ĐẦU...............................................................................................................................5
CHƯƠNG 1 ..........................................................................................................................6
1.1. Nguồn gốc và quá trình hình thành đất.....................................................................6
1.1.1. Khoáng vật.........................................................................................................6
1.1.2.Quá trình phong hoá đá hình thành đất .............................................................9
1.2. Đặc điểm chung về hình thái đất.............................................................................14
1.2.1. Khái niệm về hình thái học của đất..................................................................14
1.2.2. Các chỉ tiêu đánh giá hình thái học của đất .....................................................15
CHƯƠNG 2 ........................................................................................................................20
2.1. THÀNH PHẦN CƠ GIỚI CỦA ĐẤT ....................................................................20
2.1.1. Khái niệm.........................................................................................................20
2.1.2. Phân chia hạt cơ giới đất và tính chất các cấp hạt ...........................................20
2.1.3. Phân loại đất theo thành phần cơ giới..............................................................22
2.2. KẾT CẤU ĐẤT ......................................................................................................28
2.2.1. Khái niệm.........................................................................................................28
2.2.2. Quá trình hình thành kết cấu đất......................................................................30
2.2.3. Các yếu tố tạo kết cấu đất ................................................................................31
2.2.5. Biện pháp duy trì và cải thiện kết cấu đất........................................................34
2.3. Một số chỉ tiêu đánh giá đất ....................................................................................35
2.3.1. Tỷ trọng của đất ...............................................................................................35
2.3.2. Dung trọng của đất...........................................................................................36
2.3.3. Kết cấu đất .......................................................................................................37
2.3.4. Độ xốp..............................................................................................................38
2.4.1. Tính trương co của đất.....................................................................................41
2.4.2. Tính liên kết của đất.........................................................................................42
2.4.3. Tính dính của đất .............................................................................................42
2.4.4. Tính dẻo của đất...............................................................................................43
2.4.5. Sức cản của đất ................................................................................................43
2.5. Nước trong đất.........................................................................................................44
2.5.1. Vai trò của nước trong đất ...............................................................................44
2.5.2. Các dạng nước trong đất ..................................................................................44
2.5.4. Cân bằng nước trong đất..................................................................................52
2.5.5. Biện pháp điều tiết nước trong đất...................................................................52
2.6. Không khí trong đất ................................................................................................53
2.6.1. Vai trò của không khí trong đất .......................................................................53
2.6.2. Tính thông khí của đất .....................................................................................54
2.6.3. Biện pháp điều tiết không khí trong đất...........................................................54
2.7. Nhiệt trong đất.........................................................................................................55
2.7.1. Vai trò và nguồn nhiệt cung cấp cho đất .........................................................55
2.7.2. Đặc tính nhiệt của đất ......................................................................................56
2.7.3. Biện pháp điều tiết chế độ nhiệt của đất ..........................................................58
1
CHƯƠNG 3........................................................................................................................60
3.1. Tính chất hóa học của đất .......................................................................................60
3.1.1. Keo đất.............................................................................................................60
3.2. Khả năng hấp phụ của đất......................................................................................68
3.2.1. Khái niệm.........................................................................................................68
3.2.2. Hấp phụ trao đổi cation ..................................................................................69
3.2.3. Hấp phụ trao đổi Anion ..................................................................................72
3.3. Vai trò của keo đất và biện pháp tăng cương keo đất.............................................73
3.3.1. Vai trò của keo đất...........................................................................................73
3.4. Dung dịch đất..........................................................................................................74
3.4.1. Khái niệm và vai trò của dung dịch đất...........................................................74
3.4.3. Đặc tính cơ bản của dung dịch đất...................................................................77
3.4.4. Bón vôi cải tạo đất chua ..................................................................................82
CHƯƠNG 4........................................................................................................................87
SỬ DỤNG ĐẤT.................................................................................................................87
4.1. Độ phì đất................................................................................................................87
4.1.1. Khái niệm độ phì đất .......................................................................................87
4.1.2. Phân loại độ phì đất .........................................................................................87
4.1.3. Đánh giá độ phì đất..........................................................................................88
4.1.4. Các chỉ tiêu quan trọng của độ phì đất ............................................................90
4.1.5. Biện pháp nâng cao độ phì đất.........................................................................92
4.2. Phân loại đất............................................................................................................93
4.2.1. Phân loại đất trên Thế giới...............................................................................93
4.2.2. Phân loại đất ở Việt Nam.................................................................................96
4.3. Đất lúa nước Việt Nam .........................................................................................100
4.3.1. Đặc điểm hình thành, phân bố và tính chất ...................................................100
4.3.2. Một số loại đất lúa nước Việt Nam ...............................................................104
4.4. Đất đồi núi Việt Nam............................................................................................108
4.4.1. Đặc điểm hình thành......................................................................................108
4.4.2. Một số loại đất vùng đồi núi Việt Nam .........................................................111
4.5. Xói mòn và thoái hóa đất......................................................................................115
4.5.1. Xói mòn đất ...................................................................................................115
4.5.2. Thoái hóa đất dốc...........................................................................................121
4.5.3. Ô nhiễm đất....................................................................................................124
5.1. Đặc tính, tính chất, sử dụng một số loại phân hoá học .........................................128
5.1. 1.Khái niệm.......................................................................................................128
5.1.2. Đặc điểm, tính chất chung của phân hoá học ................................................128
5.2. Một số loại phân hữu cơ........................................................................................138
5.2.1. Phân chuồng...................................................................................................138
5.2.2. Phân xanh.......................................................................................................144
CHƯƠNG 6......................................................................................................................152
2
6.1. Vai trò của phân bón trong sản xuất nông nghiệp.................................................152
6.1.1. Phân bón và năng suất cây trồng ...................................................................152
6.1.3. Phân bón và môi trường.................................................................................152
6.1.4. Phân bón và độ phì đất...................................................................................153
6.1.5. Phân bón và an ninh lương thực ....................................................................153
Việt Nam hiện nay........................................................................................................153
6.2.2. Hướng sản xuất và sử dụng phân bón............................................................154
6.3. Cơ sở lý luận để xây dựng quy trình phân bón hợp lý..........................................154
6.3.1. Khái niệm quy trình phân bón .......................................................................154
6.3.2. Đặc điểm của cây trồng .................................................................................155
6.3.3. Đặc điểm thời tiết khí hậu..............................................................................158
6.3.4. Đặc điểm đất đai ............................................................................................159
6.4. Các định luật chi phối việc xây dựng chế độ phân bón ........................................165
6.4.1. Định luật trả lại ..............................................................................................165
6.4.2. Định luật tối thiểu hay yếu tố hạn chế ...........................................................165
6.4.3. Định luật hiệu suất phân bón giảm dần..........................................................166
6.5. Tính toán hiệu quả kinh tế trong sử dụng phân bón..............................................170
6.5.1. Hiệu suất phân bón.........................................................................................170
6.5.2. Lãi thuần thu được khi bón phân ...................................................................170
6.5.4. Giá thành đơn vị sản phẩm ............................................................................171
6.5.5. Năng suất lao động khi bón phân...................................................................171
TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................................................................173
3
LỜI NÓI ĐẦU
Giáo trình Đất và Dinh dưỡng cây trồng được biên soạn trên cơ sở kế hoạch đào
tạo hệ đại học theo tín chỉ các ngành: Trồng trọt, Hoa viên cây cảnh, Lâm nghiệp, Nông
lâm kết hợp, Quản lý tài nguyên rừng của Trường Cao đẳng Cộng đồng Lào Cai. Giáo
trình này cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản nhất về nguồn gốc, thành phần,
và tính chất của đất và tính chất cơ bản của phân bón và hướng sử dụng đất và phân bón
(Xem lai KT khớp với ND trình bày của bài giảng).
Trong khi biên soạn, tập thể tác giả đã bám sát phương châm giáo dục của Nhà
nước Việt Nam và gắn liền lý luận với thực tiễn. Đồng thời với việc kế thừa các kiến thức
khoa học hiện đại trên thế giới, các tác giả đã mạnh dạn đưa các kết quả nghiên cứu mới
nhất của Việt Nam vào trong tài liệu, đặc biệt là các kết quả nghiên cứu ở vùng núi phía
Bắc Việt Nam.
Đây là cuốn giáo trình được biên soạn công phu, nhưng chắc chắn không tránh
khỏi những thiếu sót. Vì vậy tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của đồng nghiệp
và các độc giả.
Xin chân thành cảm ơn.
Tác giả
4
MỞ ĐẦU
KHÁI NIỆM VỀ ĐẤT VÀ DINH DƯỠNG CÂY TRỒNG
1.1. Một số khái niệm cơ bản
Đất:
Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ của lục địa mà bên dưới nó là đá và
khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển.
Đất là lớp mặt tơi xốp của lục địa có khả năng sản xuất ra sản phẩm của cây trồng.
Như vậy khả năng sản xuất ra sản phẩm cây trồng (độ phì của đất) là thuộc tính không thể
thiếu được của đất (William).
Theo nguồn gốc phát sinh, Đôkutraiep định nghĩa: Đất là một vật thể tự nhiên được
hình thành do sự tác động tổng hợp của năm yếu tố là: khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật
và thời gian. Đất được xem như một thể sống, nó luôn luôn vận động, biến đổi và phát
triển.
Đất được cấu tạo nên bởi các chất khoáng (chủ yếu từ đá mẹ) và các hợp chất hữu
cơ do hoạt động sống của sinh vật cung cấp. Vì vậy sự khác nhau cơ bản giữa đất và sản
phẩm vỡ vụn của đá là: Đất có độ phì nhiêu trong khi đá và khoáng lại không có.
Đối với sản xuất nông lâm nghiệp, đất là một tư liệu sản xuất vô cùng quý giá, cơ
bản và không gì thay thế được.
Đất là một bộ phận quan trọng của hệ sinh thái. Đất được coi như một “hệ đệm”,
như một “phễu lọc” luôn luôn làm trong sạch môi trường với tất cả các chất thải do hoạt
động sống của sinh vật nói chung và con người nói riêng trên trái đất.
Dinh dưỡng cây trồng:
Dinh dưỡng cây trồng là những nguyên tố hóa học cần thiết cho sự sinh trưởng và
phát triển của cây, bao gồm các nguyên tố dinh dưỡng đa lượng, trung lượng và vi lượng.
Nguồn dinh dưỡng cây trồng được cung cấp chủ yếu từ đất và tàn tích của thực vật.
Ngoài ra còn được cung cấp từ phân bón và nước tưới.
(Mucj)NHIỆM VỤ VÀ NỘI DUNG CỦA MÔN ĐẤT VÀ DINH DƯỠNG CÂY
TRỒNG
Đất và dinh dưỡng cây trồng là một môn học cơ sở phục vụ các môn học chuyên
môn khác, nó quan hệ chặt chẽ với môn hoá học, vật lý, sinh vật và khí tượng. Vì vậy
nhiệm vụ và nội dung cơ bản của môn học là:
- Nghiên cứu về nguồn gốc của đất và các quy luật phát sinh, phát triển của nó
cũng như quy luật phân bố đất đai trên lục địa.
- Nghiên cứu về thành phần, cấu tạo, tính chất và độ phì nhiêu của của đất.
- Nghiên cứu cơ sở cho hoàn thiện các quy trình sử dụng và cải tạo từng loại đất
với phương châm nâng cao độ phì đất đảm bảo ổn định và nâng cao năng suất cây trồng.
- Nghiên cứu về hấp thu dinh dưỡng của cây và các yếu tố ảnh hưởng.
- Nghiên cứu vai trò, tính chất và cách sử dụng các loại phân bón cho cây.
5
CHƯƠNG 1
NGUỒN GỐC VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH ĐẤT
1.1. Nguồn gốc và quá trình hình thành đất
1.1.1. Khoáng vật
Khoáng vật là những hợp chất có trong tự nhiên, giống nhau về thành phần
cấu tạo, được hình thành do các quá trình vật lý, hoá học xẩy ra trong vỏ Trái đất.
Về bản chất, khoáng vật là các hợp chất vô cơ, chúng có thể ở thể rắn, lỏng
hay khí, trong đó, khoáng vật ở thể rắn phổ biến hơn cả.
Các khoáng vật khác nhau tập hợp lại thì tạo nên đá. Chúng cũng là thành
phần chủ yếu của đất, có thể chiếm 95 - 98% trọng lượng đất khô.
Một số loại khoáng vật có thể sử dụng làm phân bón trong nông nghiệp như
apatit, photphorit…
1.1.1.1. Phân loại khoáng vật
Căn cứ vào thời gian hình thành khoáng vật được chia ra làm hai loại.
- Các nguyên tố tham gia vào cấu tạo của khoáng vật rất phong phú, phổ biến
nhất là oxy (O2), silic (Si), nhôm (Al), sắt (Fe), kali (K), photpho (P), natri (Na),
canxi (Ca)… tuy nhiên trong thành phần của chúng không có (N) nitơ.
- Các khoáng vật khác nhau được cấu tạo từ một số nguyên tố khác nhau và
có tính chất xác định khác nhau như độ cứng, vết vỡ, hình dạng, mức độ gắn kết
một số phản ứng hoá học đặc trưng…
Dựa vào nguồn gốc hình thành khoáng vật được chia ra hai loại:
* Khoáng vật nguyên sinh: Là những khoáng vật hình thành nên cùng với thời
gian tạo đá và hầu như chưa biến đổi về thành phần, trạng thái. Khoáng vật nguyên
sinh thường tạo nên các đá còn tươi (đá chưa bị phong hoá).
- Khoáng vật nguyên sinh gồm các lớp sau:
+ Lớp silicat: Bao gồm các khoáng vật nhóm phen phát
Ví dụ: Phen phát Kali: KAlSi3O8
+ Lớp ôxit: Đại diện là thạch anh (SiO2); hematít (Fe2O3)
+ Lớp muối: Đại diện là canxit CaCO3 hay apatit Ca5(PO4)3Fe,Cl
* Khoáng vật thứ sinh: Là do khoáng vật nguyên sinh biến đổi, phá huỷ tạo
thành. Đại bộ phận khoáng vật trong đá đang phá huỷ trong mẫu chất và trong đất
là khoáng vật thứ sinh.
- Khoáng vật thứ sinh được chia ra các lớp:
+ Lớp Alumino silicat: Đại diện là khoáng vật sét. Ví dụ: Kaolinit Al2O3
2SiO2.2H2O
6
+ Lớp ôxit và hydroxit: Đại diện là Opuan SiO2.nH2O;limônít Fe2O3.H2O.
+ Lớp muối: Đại diện là thạch cao CaSO42H2O.
Như vậy thành phần khoáng vật trong đất có ảnh hưởng lớn đến các tính chất
cũng như thành phần các chất dinh dưỡng trong đất.
1.1.1.2. Các loại đá hình thành đất
Đá là thành phần cấu tạo nên vỏ Trái đất, chúng được tạo nên từ các khoáng
vật và là nguyên liệu để hình thành ra đất. Theo nguồn gốc hình thành, người ta
chia đá làm ba loại sau:
a. Đá mácma
Đá mácma là những đá tạo thành do sự đông đặc của khối dung nham nóng
chảy trong lòng đất. Mácma đông đặc dưới sâu tạo nên đá mácma xâm nhập. Khi
mácma phun trào lên mặt đất, đông đặc lại tạo ra đá mácma phun trào (mácma
phún xuất).
Dựa vào tỷ lệ SiO2 mà chia ra:
- Đá mácma siêu axit 75% SiO2, Ví dụ: Đá pematit
- Đá mácma axít 65 - 75% SiO2; đại diện là đá granit, đá lipanit, có nhiều ở
Sầm Sơn, đèo Hải Vân.
- Đá mácma trung tính 52 - 65% SiO2; đại diện là đá sianit, anđerit
- Đá mácma bazơ 40 - 52% SiO2; đại diện đá bazan
- Đá mácma siêu bazơ < 40% SiO2; đại diện là đá peridotit, piroxenit.
Nhìn chung đất được hình thành từ đá mácma bazơ có tầng đất dày, ít dốc
và đất màu mỡ hơn.
b. Đá trầm tích
Dưới tác động của các yếu tố tự nhiên như nước chảy, gió, nhiệt độ và sinh
vật, các đá cấu tạo nên vỏ Trái đất bị phá huỷ. Sản phẩm phá huỷ đá phần lớn bị
dòng nước cuốn trôi dưới dạng rắn hay hoà tan, những sản phẩm này lắng đọng, kết
gắn và nén chặt với nhau tạo thành đá trầm tích. Đá trầm tích thường được hình
thành theo 3 nguồn gốc.
- Đá trầm tích cơ học: Được hình thành do sự vỡ vụn của các loại đá khác,
dựa vào kích thước chia ra:
+ Đá vụn thô: Đường kính hạt > 2mm
+ Đá cát: Đường kính hạt 0,1- 2mm
+ Đá bột: Đường kính hạt 0,01- 0,1mm
+ Đá sét: Đường kính hạt < 0,01mm
- Đá trầm tích hoá học: Là loại đá được tạo nên do sự lắng đọng của các
muối hoà tan. Ví dụ: Đá ong, kết von đá ong; đá phot phat; đá cacbonat…
7
- Đá trầm tích sinh học: Là loại đá được tạo nên nhờ sự lắng đọng của xác
sinh vật. Ví dụ: Đá vôi, than đá, apatit…
c. Đá biến chất
Khi gặp điều kiện nhiệt độ, áp suất cao, một số đá Macma và đá trầm tích bị
biến đổi mạnh mẽ về kiến trúc, cấu tạo và thành phần hoá học dưới tác động của
nhiệt độ và áp suất cao thì tạo thành đá biến chất.
Tuỳ theo tác động gây lên sự biến đổi mà ta có đá biến chất nhiệt, biến chất
động lực hay biến chất tiếp xúc. Đá biến chất có tính chất gần giống đá tạo nên
chúng, song cũng có những đặc điểm mới như tính phân lớp, độ kết tinh …
Một số đại diện đá biến chất là đá hoa được tạo nên từ đá vôi, loại này có ở
núi Ngũ Hành (Quảng Nam – Đà Nẵng).
Trong tự nhiên, ba loại đá trên có quan hệ mật thiết với nhau và có thể
chuyển đổi lẫn cho nhau trong quá trình biến đổi của vỏ trái đất.
Đá trần tích khi bị lún sâu vào lòng đất bị nóng chảy tạo ra Macma, Macma
này có thể di chuyển lên trên, đông đặc lại tạo ra đá Macma. Mối quan hệ này được
biểu diễn ở hình 1.
§¸ m¸c ma
Phá huỷ
Cuố n trôi
§¸ biÕn chÊt
§¸ trÇm tÝch
Đông
§¸ m¸c ma
8
1.1.2.Quá trình phong hoá đá hình thành đất
1.1.2.1. Khái niệm
Dưới tác động của các điều kiện ngoại cảnh, các loại đá bao phủ trên bề mặt
Trái đất dần dần bị biến đổi và phá huỷ. Kết quả của sự phá huỷ này là đá bị thay
đổi sâu sắc về các tính chất vật lý cũng như hoá học, tạo ra một lớp vỏ ngoài tơi
xốp, có những tính chất khác với đá ban đầu như khả năng thấm nước, khả năng
giữ nước, khả năng giải phóng các chất hoà tan… Lớp vỏ này chính là cơ sở để tạo
thành đất.
Quá trình phá huỷ đá dưới tác động của các điều kiện ngoại cảnh như trên
gọi là quá trình phong hoá đá. Sản phẩm của quá trình phong hoá đá được gọi là
mẫu chất.
Các điều kiện ngoại cảnh tham gia vào quá trình phong hoá đá có nhiều loại.
Đó là các yếu tố vật lý như sự thay đổi của nhiệt độ, gió, dòng nước…, các tác
nhân hoá học như oxy, cacbonic… và các tác nhân sinh học.
1.1.2.2. Quá trình phong hoá đá
Tuỳ theo các tác nhân tham gia phá huỷ đá, đá biến đổi theo nhiều hướng
khác nhau, tạo ra các quá trình phong hoá khác nhau.
a . Phong hoá vật lý
Phong hoá vật lý là sự vỡ vụn các loại đá thành những mảng khác nhau
nhưng không làm thay đổi thành phần hoá học của đá gốc.
Yếu tố tác động chính của phong hoá lý học là sự thay đổi nhiệt độ. Đá được
cấu tạo bởi các khoáng vật, các khoáng vật khi nóng lên thì nở ra, khi lạnh thì co
lại, mỗi khoáng vật có một hệ số nở thể tích khác nhau, làm cho nội bộ trong đá co
giãn không đều mà đá bị nứt nẻ. Sự chênh lệch nhiệt độ giữa ngày và đêm, giữa
mùa nóng và mùa lạnh làm cho đá liên tục bị co giãn, phá huỷ không ngừng. Tốc
độ phong hoá lý học còn phụ thuộc vào tính chất của từng loại đá.
Ví dụ: Đá bazơ dễ phong hoá hơn đá axít.
Ngoài yếu tố nhiệt độ, đá còn bị phá huỷ bởi yếu tố nước, gió, nước chảy
cuốn trôi đá, gió thổi làm các mảnh đá va chạm vào nhau vỡ vụn ra. ở nước ta sự
thay đổi nhiệt độ giữa ngày và đêm, mùa đông và mùa hè không lớn lắm vì thế
phong hoá vật lý do yếu tố nhiệt độ gây nên không mạnh như các nước miền ôn
đới. (Co lên)
b. Phong hoá hoá học
Là sự phá huỷ đá bằng các phản ứng hoá học, làm thay đổi thành phần hoá
học. Có 4 dạng phong hoá hoá học là:
* Ôxy hoá: Là khoáng vật bị phá huỷ dưới tác động của ôxy trong không khí.
9
Ví dụ: 2FeS2 + 2H2O + 7O2 → 2FeSO4 + 2H2SO4
Pyrít Sunpua
Ở nước ta có loại đá chứa sắt khi bị lộ ra ngoài mặt đất thường hình thành
một lớp vỏ chứa limônít có màu nâu đỏ rỉ sắt rất cứng, lớp này dễ bị bong ra bởi
phong hoá vật lý, đá lại tiếp tục bị oxy hoá để hình thành lớp vỏ bảo vệ mới.
* Hoà tan: Khoáng vật bị hoà tan trong nước nhất là khi có mặt của khí CO2
trong nước.
Ví dụ: CaCO3 + H2O + CO2 → Ca(HCO3)2
Canxicacbonat
Canxi bi cacbonat
* Hyđrat hoá: Là quá trình nước kết hợp với khoáng vật, các phân tử nước
tham gia vào mạng lưới kết tinh của khoáng vật. Do đó càng làm tăng sự phá huỷ
cơ giới của chúng.
Ví dụ: CaSO4 + 2H2O → CaSO4.2H2O
An hyđrit
Thạch cao
* Quá trình thuỷ phân: Bản chất của quá trình là sự trao đổi ion H+ của nước
với các ion kiềm và kiềm thổ trong khoáng vật.
Ví dụ: K2O.Al2O3.6SiO2 + 3H2O → Al2O3.2SiO2.2H2O + 2KOH + 4SiO2
Phenspat Kali
Kaolinit
Kết quả của phong hoá hoá học là đá bị biến đổi sâu sắc về thành phần và
tính chất làm cho đá chuyển từ cứng sang mềm, đồng thời giải phóng ra một số
chất dễ hoà tan là chất dinh dưỡng đầu tiên cung cấp cho cây.
c. Phong hoá sinh học
Phong hoá sinh học là sự phá huỷ đá dưới tác động của các yếu tố sinh học
(thực vật, vi khuẩn, tảo,...), phong hoá sinh học dễ xảy ra theo hai hướng:
- Lý học: Rễ cây ăn sâu vào đá làm đá bị nứt nẻ.
- Hoá học: Trong quá trình sống, rễ cây tiết ra một số chất có khả năng hoà
tan một số chất làm đá bị phá huỷ.
Kết quả của quá trình này không những làm cho đá bị thay đổi về tính chất
hoá học mà còn có sự phân bố các loại chất dinh dưỡng làm cho lớp đất mặt ngày
càng màu mỡ hơn.
Ba quá trình phong hoá vật lý, hoá học và sinh học có liên quan chặt chẽ với
nhau, thúc đẩy nhau và cùng tác động vào đá. Tuỳ từng lúc, từng nơi mà phong hoá
này có trước, phong hoá kia có sau, phong hoá này chiếm ưu thế hơn phong hoá
kia. ở nước ta phong hoá hoá học xảy ra mạnh hơn cả.
10
1.1.2.3 . Qúa trình hình thành đất
Quá trình hình thành đất chịu sự tác động tổng hợp của nhiều yếu tố: sinh
vật, đá mẹ, khí hậu, địa hình, thời gian, khi con người xuất hiện và tiến hành trồng
trọt thì họ cũng gây nên những biến đổi sâu sắc cho đất.
a. Sinh vật
Vai trò của sinh vật trong quá trình hình thành đất: Sinh vật là yếu tố chủ
đạo trong quá trình hình thành đất vì nó quyết định đến chiều hướng phát sinh, quá
trình phát triển, tích luỹ độ phì nhiêu cho sản phẩm phong hoá, chuyển sản phẩm
phong hoá thành đất. Tham gia vào quá trình hình thành đất có nhiều loại sinh vật
như: Vi sinh vật, thực vật và động vật.
- Vai trò của vi sinh vật được thể hiện:
+ Phân giải và tổng hợp chất hữu cơ trong đất từ dạng phức tạp đến dạng đơn
giản, từ khó tan đến dễ tan và cuối cùng cho chất khoáng để cây trồng sử dụng
được. Trong qúa trình sống, vi sinh vật hút thức ăn để tổng hợp nên chất hữu cơ
trong cơ thể và còn có khả năng tổng hợp nên chất mùn (là thành phần cơ bản của
độ phì nhiêu).
+ Cố định đạm khí trời: Vai trò này được thể hiện nhờ loại vi sinh vật đặc
biệt có khả năng hút đạm khí trời, tích luỹ đạm cho sản phẩm phong hoá biến đổi
thành đất.
- Vai trò của thực vật:
Thực vật có thể tạo ra một lượng lớn chất hữu cơ trong đất. Đặc tính của
thực vật là hút thức ăn có chọn lọc, do đó mà chất lượng chất hữu cơ khác nhau và
ảnh hưởng của chúng đến đất cũng khác nhau.
- Vai trò của động vật:
+ Thông qua quá trình tiêu hoá thức ăn biến thành chất hữu cơ đơn giản cung
cấp dinh dưỡng cho cây.
+ Một số động vật sống dưới đất làm cho đất thêm nhiều hang hốc, tăng độ
tơi xốp, thoáng khí, làm xáo trộn các lớp đất với nhau.
Tóm lại: Sinh vật là yếu tố chủ đạo trong quá trình hình thành đất, chúng
cung cấp cho đất chất hữu cơ và đạm là những chất không có trong đá mẹ và mẫu
chất; làm thay đổi sâu sắc tính chất lý học và hoá học của đất, nhờ vậy mà đất có độ
phì nhiêu khác hẳn với đá mẹ ban đầu.
b. Đá mẹ
* Vai trò của đá mẹ trong quá trình hình thành đất
Đá mẹ là nguyên liệu để hình thành đất và cung cấp chất dinh dưỡng cho
cây. Vì thế đất chịu ảnh hưởng rất lớn của đá mẹ, nhất là đất được hình thành tại
11
chỗ. Thành phần khoáng vật của đá mẹ ảnh hưởng đến thành phần cơ giới, độ dày,
tính dính, tính dẻo của đất đồng thời ảnh hưởng đến số lượng chất dinh dưỡng và
tính chất hoá học đất như tính chua, tính kiềm, thành phần và số lượng keo đất.
Đá mẹ là nguyên liệu cơ bản để tạo ra đất, song không phải“đá nào thì đất
ấy”. Một loại đất có thể hình thành nên từ nhiều loại đá khác nhau.
Ví dụ: Cùng một loại đá mẹ nhưng khí hậu, sinh vật khác nhau lại hình thành
nên các loại đất khác nhau. Do đó đá mẹ không phải là yếu tố chủ đạo trong quá
trình hình thành đất.
* Ảnh hưởng của đá mẹ đến đất
Vùng đồi núi nước ta có lịch sử địa chất lâu đời, các loại đá xen kẽ nhau rất
phức tạp có ảnh hưởng không ít tới quá trình hình thành đất, các loại đá khác nhau
hình thành nên loại đất có tính chất khác nhau.
(Căn giữa) Bảng 1. Quan hệ giữa đá mẹ và đất
Đá mẹ
Tính chất đất đặc trưng
Đất đỏ vàng, tầng đất mỏng, thành phần cơ giới
đất trung bình hoặc nhẹ, lẫn nhiều hạt thạch anh
1. Đá mácma axít và siêu axít
2. Đá mácma trung tính và bazơ Đất đỏ, dày, thành phần cơ giới nặng
3. Đá mácma siêu bazơ
4. Đá silic
Đất xám, đen, ít chua hoặc trung tính, giàu Fe, Mg
Tầng đất mỏng, nhiều cát, chua
5. Đá sét
Đá đỏ vàng, thành phần cơ giới nặng
Đất đỏ, dày, nhiều sét, có Kali tổng số cao
6. Đá phiến mica
(Nguồn: Giáo trình Nông hoá thổ nhưỡng,TrườngĐHNN, năm 1996)
c. Khí hậu
Ảnh hưởng của khí hậu đến quá trình hình thành đất
Khí hậu là yếu tố ảnh hưởng mạnh mẽ trên nhiều mặt đến quá trình hình
thành đất. Trong yếu tố khí hậu thì nhiệt độ và lượng mưa ảnh hưởng mạnh mẽ
nhất, chúng ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến quá trình hình thành đất thông
qua quá trình phong hoá đá, tới sự hoà tan rửa trôi hoặc tích luỹ nhiều chất trong
đất, tới sự phân giải và tổng hợp chất hữu cơ trong đất.
Khí hậu ảnh hưởng gián tiếp đến đất thông qua sinh vật, vùng khí hậu khác nhau
thì sinh vật khác nhau dẫn đến quá trình hình thành đất cũng khác nhau.
Ví dụ:
12
- Vùng ôn đới lạnh hình thành đất đen. Vùng nhiệt đới hình thành đất Feralit.
- Các vùng khí hậu nóng, mưa nhiều, quá trình bào mòn rửa trôi mạnh nên
đất thường chua và nghèo dinh dưỡng.
Ảnh hưởng của khí hậu Việt Nam đến đất
Khí hậu Việt Nam là khí hậu nhiệt đới có hai mùa: Mùa mưa và mùa khô rõ
ràng.
- Mùa mưa: Mưa nhiều, tập trung gây nên quá trình xói mòn rửa trôi ở miền
núi, lũ lụt ở vùng đồng bằng. Quá trình bào mòn rửa trôi làm tầng đất mặt ngày càng
mỏng, chất dinh dưỡng bị rửa trôi làm đất chua và nghèo dinh dưỡng, xuất hiện đất
xói mòn trơ sỏi đá và đất bạc màu, vùng trũng ngập nước quá trình glây diễn ra làm
xấu tính chất đất, ảnh hưởng đến cây trồng.
- Mùa hanh khô: Nước bốc hơi mạnh gây hạn hán cho nhiều vùng tạo điều
kiện tích luỹ sắt, nhôm hình thành nên đất đỏ vàng.
d. Địa hình
Ảnh hưởng của địa hình đến quá trình hình thành đất
Địa hình có quan hệ chặt chẽ đến chế độ nước và nhiệt độ. Độ cao, độ dốc
và hướng dốc khác nhau thì nhiệt lượng và độ ẩm khác nhau, quá trình hình thành
đất cũng khác nhau, nơi cao có quá trình rửa trôi, xói mòn mạnh, nơi thấp trũng thì
quá trình bồi tụ glây chiếm ưu thế, nơi gần biển có quá trình hoá mặn.
Ảnh hưởng của địa hình Việt Nam đến đất
- Vùng đồng bằng bao gồm 3 vùng đồng bằng lớn là:
+ Vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng
+ Vùng đồng bằng Thanh Nghệ Tĩnh
+ Vùng đồng bằng sông Cửu Long
Nhìn chung địa hình tương đối phẳng. Do quy luật lắng đọng phù sa, thường
hai bên sông là những dãy rất cao, thành phần cơ giới nhẹ đến trung bình, ít chua,
thích hợp với nhiều loại cây trồng. Vùng xa sông địa hình thấp trũng, đất chua, glây
mạnh có nơi ngập nước thường xuyên, quá trình phân giải diễn ra không triệt để hình
thành nên đất phù sa úng nước, đất lầy và than bùn.
Đồng bằng Trung bộ: Do ảnh hưởng của dãy Trường Sơn bị chia cắt thành
nhiều mảnh, càng đi sâu về phía nam càng hẹp dần và phức tạp. Đất có thành phần
cơ giới nhẹ, tầng đất mỏng và nghèo dinh dưỡng.
- Vùng Trung du: Là vùng đất tiếp giáp giữa đồng bằng và đồi núi, địa hình
ở dạng bậc thềm nên quá trình rửa trôi sét và dinh dưỡng diễn ra mạnh đất thường
bị bạc màu.
- Vùng đồi núi: Đặc điểm chung của địa hình đồi núi nước ta là cao, dốc,
chia cắt nhiều và chiếm một diện tích lớn. Đất dốc, mưa nhiều và tập trung nên đất
bị xói mòn mạnh, tầng đất mỏng, chua, nghèo dinh dưỡng, có nơi mất cả tầng mặt (
13
(Chỉnh lại lề) đất, có khi còn trơ cả tầng đá mẹ. Quá trình tích luỹ sắt, nhôm xảy ra
mạnh làm ảnh hưởng xấu đến tính chất đất. Xen kẽ với đồi núi là thung lũng, do
chứa các sản phẩm từ cao đưa xuống nhìn chung đất tốt hơn, tuy vậy có những
vùng không thoát nước, đất sinh lầy khó canh tác.
Tóm lại: Địa hình khác nhau làm cho đất hình thành khác nhau và địa hình
có liên quan đến quá trình bào mòn rửa trôi chất dinh dưỡng. Vì vậy cần có những
biện pháp chống xói mòn, rửa trôi để hạn chế quá trình thoái hoá đất ở vùng đồi núi
nước ta.
e. Thời gian (tuổi của đất)
Tuổi của đất là thời gian quá trình hình thành đất đã trải qua.Wiliam chia
tuổi đất ra làm hai loại:
- Tuổi tuyệt đối: Là thời gian từ khi bắt đầu hình thành đất tới hiện nay. Tuổi
tuyệt đối đánh dấu lịch sử tuần hoàn sinh học dài hay ngắn.
- Tuổi tương đối: Chỉ mức độ phát triển của đất chênh lệch về giai đoạn phát
triển của các loại đất do các yếu tố hình thành khác nhau. Hai loại đất có tuổi tuyệt
đối như nhau, nhưng điều kiện địa hình khí hậu, đá mẹ,… khác nhau thì mức độ
phát triển khác nhau, tức là tuổi tương đối khác nhau.
Ví dụ: Đá mácma ở Phủ Quỳ mặc dầu trẻ nhất trong các loại đá mácma ở
nước ta. Nhưng đất đỏ bazan đã phát triển đến giai đoạn gần cao nhất, nhiều nơi
cũng đã có đá ong, kết von.
f. Con người
Đất trồng là sản phẩm lao động của con người. Nó được hình thành do kết quả
của quá trình canh tác, độ phì của đất không phải chỉ do tác động của 5 yếu tố tự
nhiên mà còn phụ thuộc vào phương thức canh tác, trình độ khoa học của xã hội loài
người. Sự tác động của con người vào đất thể hiện trên hai mặt
- Tích cực: Thông qua biện pháp làm đất, bón phân, tưới tiêu hợp lý và luân
canh cây trồng thích hợp, thì độ phì nhiêu của đất ngày càng tăng.
- Tiêu cực: Con người chỉ biết sử dụng, bóc lột đất thì làm cho đất ngày càng
xấu đi.
1.2. Đặc điểm chung về hình thái đất
1.2.1. Khái niệm về hình thái học của đất (nên để đậm nghiêng để phân
chia các đầu mục lớn, nhỏ hơn và thống nhất tab ra đầu dòng hoặc tab vào 1
tab cho toàn VB)
Hình thái học của đất là những đặc điểm của đất thể hiện ra bên ngoài mà
chúng ta quan sát được bằng các giác quan như màu sắc, đặc điểm phân bố tầng
đất, chất mới sinh, chất lẫn vào…
14
Những chỉ tiêu hình thái đó tuy biểu hiện bên ngoài nhưng cũng có thể nói lên
bản chất bên trong của các quá trình, các hiện tượng diễn ra trong đất, từ đó có thể
phân biệt được đất với đá mẹ, làm cơ sở cho việc phân loại đất, có thể biết được
chiều hướng, cường độ của quá trình hình thành đất.
Học thuyết về hình thái học đất được V.V.Docutraev nêu ra và được S.A.
Zakharop phát triển cụ thể hơn. Sau đây chúng ta xét các đặc điểm hình thái học
đất.
1.2.2. Các chỉ tiêu đánh giá hình thái học của đất
1.2.2.1. Khái niệm về phẫu diện đất
Tất cả những quá trình diễn ra trong đất đều để lại những dấu vết trong nó. Nghiên
cứu những dấu vết đó, ta biết được tính chất, đặc điểm của đất. Thậm chí, ta còn biết được
lịch sử của sự hình thành đất và chiều hướng phát triển của nó. Đặc điểm phân lớp là đặc
điểm quan trọng của đất, mà nhiều tính chất lý hoá học và độ phì của đất phụ thuộc vào
nó.
Mặt cắt thẳng đứng từ mặt đất xuống đến tầng đá mẹ, nó thể hiện các tầng đất
được gọi là phẫu diện đất. (định dạng bình thường)
Phẫu diện đó được mô tả thông qua những đặc điểm bề ngoài có thể cảm nhận
được bằng các giác quan thì gọi là hình thái phẫu diện đất. Từ hình thái, ta có thể suy ra
những tính chất bên trong của nó.
1.2.2.2. Các tầng đất và đặc điểm của chúng
Một phẫu diện đất địa thành điển hình thường gồm các tầng đất sau: Tầng thảm
mục, tầng mùn (tầng rửa trôi), tầng tích tụ, tầng mẫu chất, tầng đá mẹ (Hình 1.1).
- Tầng thảm mục nằm trên mặt đất. Tầng này được kí hiệu là Ao (có sách kí hiệu là
O), ở đây nó chứa những cành lá, xác thực vật rơi rụng. Tầng này cũng được chia nhỏ hơn
1
2
3
1
2
A0 , A0 và A0 . Tầng A0 chứa những chất hữu cơ chưa phân giải. Tầng A0 chứa những
3
chất hữu cơ đã bị phân giải một phần, A0 chứa những chất hữu cơ đã phân giải mạnh,
một phần đã thành mùn.
Tầng thảm mục chỉ xuất hiện ở đất dưới rừng, dưới đồng cỏ, nơi mà chất hữu cơ
được trả lại cho đất khá nhiều. Mặt khác sự có mặt của tầng này còn liên quan tới điều
kiện phân giải các hợp chất hữu cơ, bản chất của các chất hữu cơ. Những nơi điều kiện
phân giải các hợp chất hữu cơ thuận lợi, tầng này hoặc không xuất hiện, hoặc mỏng,
không điển hình.
Ở nước ta, càng lên cao theo độ cao tuyệt đối, càng dễ tìm thấy tầng A0. Dưới rừng
cây họ dầu, cây lá kim cũng dễ xuất hiện tầng A0 hơn.
- Tầng mùn (tầng rửa trôi): ký hiệu là A.
Tại đây, các hợp chất mùn được hình thành. Đất thường màu đen, nâu đen. Đất
thường có kết cấu viên, tơi xốp, giầu dinh dưỡng.Tuy nhiên dưới tác dụng của nước nó
cũng là tầng bị rửa trôi.Phần lớn các loại vi sinh vật đất đều tập trung ở tầng này. Trong
tầng A lại có thể xuất hiện những tầng khác nhau: A1, A2, A3.
15
+ A1 là tầng tích luỹ mùn nhiều nhất, màu đen nhất. Tại đây các hợp chất hữu cơ
được phân giải, tổng hợp để tạo nên các hợp chất mùn trong đất. Đất thường có kết cấu
viên, tơi xốp, giàu dinh dưỡng.
Tầng A0
( Thảm mục)
1
2
A0
A0
Xác hữu cơ chưa bị phân giải
Xác hữu cơ đã bị phân giải
Tầng mùn màu đen
Ao3
Tầng A
A1
(Tầng rửa trôi)
A2
Tầng rửa trôi có màu sáng hơn
A3
Tầng B
(Tầng tích tụ)
Tầng chuyển tiếp từ A
B1
B2
B3
Tầng tích tụ điển hình
Tầng C
(Tầng mẫu chất)
Tầng D
(Tầng đá mẹ)
Hình 1.1: Sơ đồ một phẫu diện đất điển hình
+ A2 là tầng rửa trôi mạnh nhất. Tại đây các chất dinh dưỡng và hợp chất mùn bị
phá huỷ và rửa trôi xuống các tầng sâu. Bởi vậy, hàm lượng chất dinh dưỡng và mùn ở
đây thấp. Tuy nhiên theo Fritland thì đất Việt nam thường có tầng A2 không điển hình.
+ Tầng A3 là tầng chuyển tiếp đến tầng B.
- Tầng tích tụ: ký hiệu là B
Những chất bị rửa trôi từ tầng trên xuống, phần lớn được tích luỹ tại đây, đặc biệt
là sét. Bởi vậy hàm lượng sét ở tầng này cao hơn hẳn so với các tầng khác do đó nó
thường bị chặt, khó thấm nước. Tầng B càng phát triển, chứng tỏ đất có tuổi càng cao.
Tầng B lại có thể chia nhỏ hơn thành B1, B2, B3:
+ Tầng B1 là một phần của tầng A chuyển tiếp đến tầng B.
+ Tầng B2 là tầng tích tụ điển hình.
+ Tầng B3 là phần chuyển tiếp của tầng B đến tầng C.
16
Tầng A và B là phần điển hình của đất, nó tạo nên độ dầy của đất. Độ dày tầng đất
được tính từ trên mặt đất xuống đến hết tầng B.
- Tầng C được gọi là tầng mẫu chất, nó được hình thành từ sự phong hoá đá và
khoáng ban đầu. Đất được hình thành từ những loại đá khó bị phong hoá, thì tầng C rất
mỏng.
- Cuối cùng là tầng đá mẹ ký hiệu là D.
Để phân biệt các tầng đất, người ta có thể căn cứ vào: màu sắc, độ chặt, thành phần
cơ giới, chất mới sinh, chất xâm nhập…
1.2.2.3. Màu sắc đất
Màu sắc của đất là đặc điểm dễ thấy nhất và đồng thời nó cũng nói lên được nhiều
tính chất quan trọng của đất.
Màu sắc của đất rất phức tạp, nhưng cơ bản là do 3 màu chủ đạo là đen, đỏ, trắng
tạo nên (Hình 1.2).
Đen (mùn)
Xám tối
Hạt dẻ tối
Màu hạt dẻ
Nâu tối
Xám
Nâu
Xám sáng
Xám trắng
Hạt dẻ sáng
Hung
Nâu nhạt
Trắng
(SiO2.Al2O3, CaCO3)
Đỏ
(Fe2O3.nH2O)
Vàng
Vàng nhạt
Da cam
Hình 1.2: Sơ đồ tam giác màu của Zakharôp
- Màu đen: Chủ yếu do mùn tạo nên. Càng nhiều mùn đất càng có màu đen đậm.
Đôi khi màu đen của đất còn được tạo nên do MnO2 hoặc rễ một số cây khi chết có màu
đen.
- Màu đỏ: chủ yếu là Fe2O3.
- Màu trắng: chủ yếu do sét kaolinit, SiO2 hoặc CaCO3
Đất tầng A1 thường đen vì nó chứa nhiều mùn; đất màu đỏ thường nhiều Fe, đất
màu xanh xám trong điều kiện ẩm ướt là đất bị glây,..
Màu sắc của đất phụ thuộc vào tỷ lệ các chất trong đất, cường độ chiếu sáng, độ
ẩm đất và trạng thái tồn tại của nó.Vì vậy khi quan sát màu sắc của đất, cần lưu ý:
- Điều kiện ánh sáng: cùng phẫu diện đất nhưng nếu nó được quan sát vào buổi
sáng, buổi trưa, chỗ ánh sáng yếu, chỗ ánh sáng mạnh, sẽ cho các màu sắc khác nhau.
- Độ ẩm: độ ẩm cao màu sẫm hơn độ ẩm thấp.
Ngày nay các nhà khoa học đất thế giới đã xây dựng một thang màu chuẩn của đất,
thang màu Munsel. Màu của đất được định lượng theo hệ thống màu cụ thể thuận lợi cho
việc mô tả màu sắc của đất.
17
1.2.2.4. Chất mới sinh, chất xâm nhập
+ Chất xâm nhập: là những chất không liên quan đến quá trình hình thành đất
nhưng phản ánh lịch sử sử dụng đất. Ví dụ như mảnh gạch, ngói, xương, sắt vụn v.v...
+ Chất mới sinh:
Là những chất được sinh ra trong quá trình hình thành và phát triển của đất, mà sự
có mặt của nó đã ảnh hưởng rõ rệt tới những tính chất của đất. Căn cứ vào nguồn gốc hình
thành nó được chia làm 2 loại:
- Chất mới sinh có nguồn gốc hóa học như kết von, đá ong…
- Chất mới sinh có nguồn gốc sinh học như phân giun, rễ cây, hang hốc động vật.
Những chất mới sinh như kết von, phân giun là rất phổ biến trong đất lâm nghiệp,
có 2 dạng kết von: kết von thật và kết von giả.
Kết von thật là sản phẩm kết tinh của những oxit Fe, Al, Mn dưới dạng các hạt tròn
nhẵn có kích thước khác nhau màu đen, nâu đen.
Kết von giả là những mảnh đá, khoáng vụn bị các loại oxit Fe, Al, Mn bao bọc
xung quanh. Vì thế loại này có cạnh góc rõ ràng và độ đậm của màu đen hoặc nâu giảm
dần từ ngoài vào trong.
Căn cứ vào chất mới sinh, có thể biết được tính chất của đất cũng như một số quá
trình trong đất. Thí dụ: kết von là sản phẩm của quá trình Feralit; nếu có vệt xám xanh,
chứng tỏ quá trình glây; vết mùn cho biết mức độ rửa trôi của đất…
1.2.2.5. Ý nghĩa của phẫu diện đất
Việc khảo sát và đánh giá phẫu diện đất cho ta những đánh giá đầu tiên mang
tính chất cảm tính về các tính chất của đất. Thông qua việc đánh giá độ dày tầng
đất, màu sắc đất, số lượng rễ cây, động vật nhỏ trong đất, thành phần cơ giới,… ta
có thể biết được đất tốt hay đất xấu.
Ví dụ: Đất có tầng mùn dày, màu đen thẫm, nhiều rễ cây, nhiều hang giun,
xốp,… là đất tốt.
Phẫu diện đất cũng cho ta biết được nguồn gốc hình thành đất. Ví dụ, nó cho
biết đất này được phát sinh từ loại đá nào hoặc với đất bồi tụ, qua sự phân bố của
các tầng cát, sỏi, sét,… ta có thể biết được hoạt động xa xưa của các dòng chảy.
Tóm lại, việc khảo sát hình thái phẫu diện đất giúp chúng ta hiểu biết về tính
chất đất, giúp cho việc đánh giá và sử dụng đất một cách hợp lý.
1.2.2.6. Đặc điểm phẫu diện của một số loại đất điển hình
Đặc điểm phẫu diện của một số loại đất điển hình là chỉ tiêu quan trọng biểu
hiện các quá trình trong đất. Dựa vào màu sắc của đất ta có thể xếp đất vào loại này
hoặc loại khác, đặt tên cho đất như: Đất đen, đất đỏ, đất xám…đồng thời có thể
18
đánh giá được chất lượng và độ phì nhiêu của đất. Màu sắc của đất có thể phụ
thuộc vào màu sắc của các hợp chất hoá học có trong đất, trạng thái vật lý và độ ẩm
của đất. ở trong đất có các nhóm hợp chất sau ảnh hưởng tới màu sắc của đất.
- Chất mùn: Làm cho đất có màu đen, xám hay xám thẫm. Ngoài hợp chất
mùn, một số hợp chất khác cũng có thể làm cho đất có màu đen như oxit hoặc
hidroxit mangan, mầu đen của đá hình thành đất.
- Các hợp chất sắt: Làm cho đất có màu đỏ, vàng và vàng đỏ, riêng hợp chất
sắt có hoá trị 2 làm cho đất có màu xanh xám.
- Oxyt silic, cacbonat canxi, sunfat canxi…làm cho đất có màu trắng. Tuy
nhiên còn có sự hỗn hợp giữa ba nhóm hợp chất trên làm cho đất có nhiều màu sắc
phức tạp khác. S.A.Zakharop đã đưa ra sơ đồ phối hợp màu sắc từ ba nhóm hợp
chất tạo thành màu của đất. Kết quả phối hợp màu đó đã làm cho đất có các màu
như: Xám, xám thẫm, xám nhạt, hơi trắng, trắng, nâu thẫm, nâu, nâu nhạt, hạt dẻ
nhạt, màu gạch, đỏ.
Ngoài các hợp chất trên thì độ ẩm đất và ánh sáng cũng ảnh hưởng tới màu sắc
của đất. Trong thực tế ở ngoài thực địa việc xác định tên gọi màu sắc của đất rất
khó thống nhất. Nên muốn xác định màu đất một cách chính xác thì ngoài việc xác
định màu sắc ở ngoài thực địa ra thì cần phải lấy mẫu về để kiểm tra trong phòng.
CÂU HỎI ÔN TẬP
1. Đất là gì?
2. Khoáng vật và đá là gì?
3. Khoáng vật nguyên sinh là gì? Có bao nhiêu lớp? Loại nào điển hình?
4. Khoáng vật thứ sinh là gì? Có bao nhiêu lớp? Loại nào điển hình?
5. Có mấy nhóm đá trong tự nhiên?
6. Đá Macma là gì? Hình thành như thế nào? Những loại đá Macma chính?
7. Đá Trầm tích là gì? Hình thành như thế nào? Những loại thường gặp?
8. Đá biến chất là gì? Hình thành như thế nào? Nêu một số loại đá biến chất?
9. Nêu khái niệm quá trình phá hủy đá và khoáng?
10. Trình bày các dạng phong hóa đá và khoáng?
11. Khái niệm quá trình hình thành đất?
12. Trình bày các yếu tố hình thành đất?
13. Trình bày phẫu diện đất đất điển hình?
(câu hỏi nên định dang bình thường)
19
CHƯƠNG 2
THÀNH PHẦN CƠ GIỚI VÀ TÍNH CHẤT VẬT LÝ ĐẤT
2.1. THÀNH PHẦN CƠ GIỚI CỦA ĐẤT
2.1.1. Khái niệm
Hạt cơ giới:
Có nhiều khái niệm khác nhau về hạt cơ giới đất, kể cả cách gọi chúng. Có tác giả
cho rằng các hạt cơ giới đất là các nguyên tố cơ học. Năm 1926 Gedroi cho rằng những
nguyên tố cơ học là những hòn cục vi tinh thể riêng biệt và về sau Tiurin cho rằng nguyên
tố cơ học là những phần tử mà tất cả những nguyên tố của chúng phải nằm trong một mối
liên hệ hoá học lẫn nhau.
Dưới tác động của điều kiện ngoại cảnh, đá và khoáng bị phong hoá tạo ra các hạt
có đường kính to nhỏ khác nhau và trong quá trình hình thành đất xuất hiện thêm các hạt
hữu cơ, hữu cơ - vô cơ. Những hạt vụn đó là phần tử cơ giới đất hay còn gọi là các hạt cơ
giới đất.
Thành phần cơ giới:
Tỉ lệ các cấp hạt giữa các phần tử cơ giới có kích thước khác nhau trong đất được
biểu thị theo phần trăm trọng lượng (%), được gọi là thành phần cơ giới đất hoặc còn
được gọi là thành phần cấp hạt.
Trong đất các phần tử cơ giới thường liên kết với nhau thành những hạt lớn hơn
(đó là đối tượng nghiên cứu ở phần sau - Kết cấu đất). Vì vậy khi phân tích thành phần
cơ giới đất, khâu đầu tiên là phải dùng các biện pháp cơ, lý, hoá học để làm tơi rời các hạt
kết thành các hạt đơn.
2.1.2. Phân chia hạt cơ giới đất và tính chất các cấp hạt
* Phân chia hạt cơ giới:
Việc phân chia các cấp hạt trong thành phần cơ giới đất được căn cứ vào đường
kính của từng hạt riêng rẽ.
Cho đến nay tiêu chuẩn phân chia các cấp hạt của một số nước có khác nhau
nhưng đều thống nhất với nhau ở một số mốc mà tại những mốc này sự thay đổi về kích
thước đã dẫn tới sự thay đổi đột ngột về tính chất, xuất hiện một số tính chất mới.
Ví dụ: Mốc giới hạn khoảng từ 1 đến 2 mm đánh dấu sự xuất hiện tính mao dẫn
hay mốc 0,01 đến 0,02 mm là mốc mà ở đó các cấp hạt bắt đầu xuất hiện tính dính, dẻo,
khó thấm nước của hạt sét...
Việc phân chia cấp hạt theo thành phần cơ giới hiện nay vẫn đang tồn tại 3 bảng
phân cấp chủ yếu là Liên Xô (cũ), Mỹ và bảng Quốc tế (Bảng 4.1).
Qua bảng 4.1 cho thấy về tổng thể cả 3 bảng phân loại đều căn cứ vào kích thước
hạt cơ giới để chia chúng ra thành các nhóm với tên khác nhau. Các hạt cơ giới có kích
thước từ 0,02 mm trở lên thuộc nhóm hạt cát (cát, sỏi, cuội, đá vụn). Các hạt cơ giới có
kích thước từ 0,002 mm trở xuống thuộc nhóm hạt sét và còn lại là các cấp hạt thuộc
20
Tải về để xem bản đầy đủ
176 trang
28948
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Đất và dinh dưỡng cây trồng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- giao_trinh_dat_va_dinh_duong_cay_trong.pdf
