Biểu tượng trong truyền thuyết Thánh Gióng - Giá trị văn hóa và lịch sử

Download

NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI

BIỂU TƢỢNG TRONG TRUYỀN THUYẾT THÁNH GIÓNG - GIÁ TRỊ

VĂN HÓA VÀ LỊCH SỬ

TS. Tạ Thị Thủy¹

Tóm tắt: Thánh Gióng - một trong bốn vị Tứ bất tử trong đời sống tín ngưỡng của

người dân Việt Nam từ xưa đến nay. Kể từ khi ra đời, truyền thuyết Thánh Gióng mang đậm

những giá trị tiêu biểu, đặc thù của người Việt. Trong đó, căn cốt làm nên ý nghĩa đặc trưng

của truyện là hệ thống các biểu tượng với 3 biểu tượng được khái quát hóa, mang ý nghĩa

điển hình: Biểu tượng Thánh Gióng, biểu tượng cây tre, biểu tượng vũ khí bằng sắt của

Thánh Gióng. Chính vì vậy, giải mã những ý nghĩa tiềm ẩn đằng sau các biểu tượng này sẽ

giúp người đọc đi đến cái hay, cái đẹp cũng như khám phá, phát hiện đầy đủ giá trị, ý nghĩa

của truyền thuyết Thánh Gióng.

Từ khóa: Biểu tượng, truyền thuyết Thánh Gióng, văn hóa, lịch sử.

1. Khái quát về biểu tƣợng và biểu tƣợng văn hóa.

Biểu tượng xuất hiện sớm trong lịch sử nhận thức của nhân loại và phát triển song song

với xã hội loài người. Biểu tượng bắt đầu từ những tín hiệu, ký hiệu giữa con người với nhau

để giao tiếp, và cùng với sự phát triển của xã hội, biểu tượng càng ngày càng được thể hiện

với đầy đủ sự đa dạng và phong phú của nó.

Dù có nhiều quan điểm khác nhau về biểu tượng, nhưng theo chúng tôi cần phải dựa

vào nguồn gốc xuất phát của hiện tượng để lý giải. Theo Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới

thì khởi nguyên của biểu tượng (Symbol) là một vật được cắt làm đôi hai người mỗi bên giữ

một phần. Sau này, ráp hai mảnh lại với nhau, họ sẽ nhận ra mối dây thân tình xưa, món nợ

cũ, tình bạn ngày trước. Như vậy, từ nghĩa nguyên của biểu tượng, có thể thấy, biểu tượng

chứa đựng ý nghĩa của sự phân ly và tái hợp. Nó là một sự quy ước, là một dấu hiệu, tín hiệu

để nhận ra nhau. Vậy, theo tiếng Hy Lạp biểu tượng (Symbol) là dấu hiệu nhận ra nhau. Còn

trong tiếng Hán thì “biểu” là dấu hiệu, sự bày ra, sự tỏ rõ, “tượng” có nghĩa là tình trạng, hình

tượng. Biểu tượng là một hình tượng nào đó được phô bày ra trong một dấu hiệu tượng trưng,

nhằm diễn đạt một ý nghĩa hay một hiện tượng nào đó trừu tượng” [1; 27]. Lịch sử biểu tượng

cũng cho thấy, mọi vật đều có thể mang giá trị biểu tượng, dù là vật tự nhiên (sông, núi, cây

cối, hoa, quả,...) hay là trừu tượng (con số, ý tưởng, phong tục, chiêm mộng,...) thì nó đều có

khả năng biểu tượng.

Trong Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên có định nghĩa biểu tượng như sau:

“Biểu tượng là hình ảnh tượng trưng. Hình thức của nhận thức, cao hơn cảm giác, cho ta hình

ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc sau khi tác động của sự vật vào giác quan ta đã chấm

dứt” [4; 64].

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Biểu tượng là khái niệm chỉ một giai đoạn, một hình

thức cao hơn của nhận thức chỉ cảm giác, cho ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc sau

khi tác động của sự vật vào giác quan ta đã chấm dứt” [2; 23].

¹Khoa Văn hóa Thông tin, Trường Đại học Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa

NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI

Hiện nay, tùy thuộc vào góc độ mà người ta đưa ra những định nghĩa khác nhau về biểu

tượng để phù hợp với lĩnh vực nghiên cứu của mình. Dù đứng ở những góc độ khác nhau để

nhìn nhận biểu tượng, nhưng các nhà nghiên cứu đều có chung quan điểm về biểu tượng như

sau: Biểu tượng là hình ảnh của thế giới xung quanh, được tri giác chúng ta nhận thức lại.

Như vậy, biểu tượng là ý thức chủ quan của chủ thể về đối tượng được tri giác. Đúng như nhà

triết học đời Tống, Chu Hy đã giải thích: “Tượng là lấy hình này để tỏ ý kia”. Như vậy, biểu

tượng không phải là tín hiệu, bởi “tín hiệu là những quy ước chung, khá đơn giản, mang một

thông tin chung mà nó làm đại diện… nếu tín hiệu thường mang nghĩa đơn giản, giải mã một

lần là xong thì biểu tượng phong phú và có chiều sâu hơn nhiều” [1; 28].

Từ góc độ mã văn hóa, không thể không đề cập tới khái niệm biểu tượng văn hóa. Theo

tác giả Trần Lê Bảo “Biểu tượng văn hóa là vô số những hình tượng vô hình hoặc hữu hình

làm môi giới hoặc là ngôn ngữ trung gian nhằm giúp con người nhận biết một nội dung văn

hóa nào đó” [1 ; 27].

Thông thường, mỗi một cộng đồng đều có sự lựa chọn khác nhau về biểu tượng theo

quan niệm của cộng đồng mình, cho nên “lý giải được tính quan niệm trong biểu tượng, nói

rộng ra là hiểu được hệ các giá trị văn hóa, mô thức văn hóa của một cộng đồng đã kết tinh

trong biểu tượng tức là có thể hiểu đến tận cùng con người và cộng đồng dân tộc ấy” [1; 43].

Đi vào trong văn học, biểu tượng văn học là những hình tượng nghệ thuật được khái quát hóa,

biểu trưng hóa mang ý nghĩa điển hình, đặc trưng. Do vậy, để hiểu một nền văn hóa không thể

không giải mã biểu tượng, nó “là cơ sở vững chắc để nhà nghiên cứu có thể khái quát được

tính dân tộc của nền văn hóa ấy” [1; 27].

Vậy nên, biểu tượng vừa mang ý nghĩa dân tộc vừa mang ý nghĩa nhân loại. Giải mã

biểu tượng là quá trình chúng ta bóc tách, tìm hiểu và lý giải các lớp nghĩa của nó, đồng thời,

từ đó có thể nhận ra tính dân tộc của nền văn hóa ấy.

Truyền thuyết Thánh Gióng được xem là một trong những truyền thuyết tiêu biểu của

người Việt. Truyện mang trong mình những lớp phù sa văn hóa từ buổi đầu dựng nước và giữ

nước cùng với đó là quá trình xây dựng và phát triển về đời sống vật chất và tinh thần của

người Việt - chủ nhân của vùng văn hóa Trung Châu xứ Bắc. Kể từ khi ra đời đến nay, truyền

thuyết Thánh Gióng gắn liền với các di tích, sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội của nhân dân. Ca dao

Việt Nam có câu:

Ai ơi mồng chín tháng tư

Không đi hội Gióng cũng hư mất đời.

Dẫu rằng trong suốt quá trình tồn tại đã xuất hiện nhiều dị bản ở các không gian, thời

gian khác nhau. Với sức ảnh hưởng và lan tỏa rộng lớn, truyền thuyết Thánh Gióng còn được

thể hiện ở nhiều thể loại nghệ thuật ngôn từ như thơ ca, câu đối, hò vè, ca dao, tục ngữ và là

nguồn cảm hứng cho nhiều loại hình nghệ thuật như kiến trúc, điêu khắc, hội họa,…

Thế giới biểu tượng trong truyền thuyết Thánh Gióng vô cùng phong phú, thể hiện quan

niệm của nhân dân về truyền thống đấu tranh chống giặc giữ nước của dân tộc Việt Nam.

Trong bài viết này, chúng tôi sẽ tập trung đi vào giải mã và tìm hiểu giá trị một số biểu tượng

có ý nghĩa biểu trưng và tần số xuất hiện cao: Biểu tượng Thánh Gióng, biểu tượng cây tre và

NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI

biểu tượng vũ khí bằng sắt của Thánh Gióng. Từ đó thấy được quan niệm, tín ngưỡng cũng

như tinh thần của nhân dân gửi gắm vào câu chuyện.

2. Ý nghĩa biểu tƣợng trong truyền thuyết Thánh Gióng

2.1. Biểu tượng Thánh Gióng

* Giá trị lịch sử

Có thể thấy, điểm khác nhau cơ bản giữa truyền thuyết và thần thoại chính là truyền

thuyết được xây dựng dựa trên hạt nhân lịch sử có thật không hoàn toàn hư cấu như thần

thoại. Do vậy, cốt lõi lịch sử trong truyền thuyết được thừa nhận như một giá trị đặc trưng, cơ

bản của thể loại. Chúng ta có thể tìm thấy một kho sử tàng ẩn với nhiều tư liệu quý phản ánh

sự thật lịch sử. Thông qua nhân vật Thánh Gióng, chúng ta biết được một thời kỳ lịch sử của

nước ta - thời đại Hùng Vương dựng nước với nhiều cuộc chiến chống quân xâm lược mà tiêu

biểu trong thời kỳ này là chống giặc Ân “bỗng nghe tin từ biên cương cáo cấp, giặc Ân là

Thạch Linh thần tướng đã khởi binh từ phía Bắc kéo sang, giáo mác đầy trời, cờ quạt rợp đất”

[3; 73]. Có thể nói, nhân vật trung tâm - Thánh Gióng mặc dù là một thiên thần nhưng đã

được khoác lên mình nhiều lớp sử có thật, giúp người đọc hiểu về đời sống của người dân

Việt ở các thời đã qua. Đó còn là truyền thống lịch sử của phương châm đánh giặc toàn dân,

toàn diện mà nhân dân ta đã áp dụng trong cả cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ ở

thế kỷ XX. Đội quân đi theo Thánh Gióng đánh giặc là đội quân tổng hợp mọi tầng lớp nhân

dân, mọi lứa tuổi, từ người già đến trẻ em, từ người nông dân đến những em bé đang đi chăn

trâu, người câu cá,… đây cũng chính là nghệ thuật quân sự, triết lý và văn hóa ứng xử trong

chiến tranh của ông cha ta thời xưa. Không những vậy, thông qua đồ ăn mà dân làng nuôi

Thánh Gióng ta có thể thấy được nét văn hóa ẩm thực đặc trưng của người Việt là cơm - canh-

cà. Với đồ uống từ cây cỏ như: lá vối, lá trầu, lá chè… Tất cả đã vẽ nên một bức tranh văn

hóa sinh thái nhiều màu sắc về cuộc sống của người dân đủ mọi thành phần lứa tuổi ở vùng

Trung Châu xa xưa.

Mặt khác, theo tổng kết của nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạch thì truyền thuyết nói

chung có một số môtif cơ bản và phổ biến là: môtif sinh nở thần kỳ, môtif chiến công phi

thường và môtif hóa thân. Truyền thuyết Thánh Gióng cũng không nằm ngoài quy luật đó, nội

dung câu chuyện xoay quanh nhân vật Thánh Gióng với kết cấu bao gồm 3 phần. Thứ nhất:

nguồn gốc xuất thân, sự ra đời kì lạ của nhân vật. Thứ hai: hành trạng, chiến công hiển hách

của nhân vật. Và cuối cùng là những chiến công, sự hóa thân của nhân vật. Chúng ta có thể dễ

dàng tìm thấy motif này trong truyền thuyết Thánh Gióng thông qua nhân vật chính. Kiểu

motif truyện người anh hùng được sinh ra trong hoàn cảnh khác thường - lớn lên khác thường

- đi đánh giặc - chiến thắng - trở về là một típ truyện quen thuộc về người anh hùng chống

giặc ngoại xâm đem lại hòa bình cho cộng đồng không chỉ là motif của riêng người Việt mà là

motif của nhiều cộng đồng dân tộc cùng xây dựng.

Giá trị lịch sử được hiện diện ngay trên bề mặt câu chuyện là nó đã phản ánh lịch sử

khai phá vùng châu thổ Bắc Bộ của người Việt. Truyền thuyết Thánh Gióng cho dù là chuyện

kể về một Thiên thần - Thánh Gióng- người không có thật nhưng vẫn luôn được nhân dân tin

tưởng là có thật. Câu chuyện đã tái hiện một thời kỳ lịch sử dựng nước và giữ nước của nhân

NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI

dân ta đó là lịch sử thời Hùng Vương, làm cho chất thiêng của nhân vật Thánh Gióng càng trở

lên sống động và in sâu trong lòng nhân dân. Có thể nói, truyền thuyết Thánh Gióng đã phản

ánh nhiều giá trị lịch sử văn hóa xã hội người Việt nói chung, song rõ nhất và bao trùm nhất là

giá trị phản ánh lịch sử khai phá vùng châu thổ Bắc Bộ của người Việt. Cũng từ đây, cư dân

Việt đã lập lên nền văn minh Việt cổ.

* Giá trị văn hóa

Có thể nói, truyền thuyết Thánh Gióng là một trong những chuyện kể dân gian được lưu

truyền, ghi chép ở nước ta từ xa xưa và liên tục được bồi đắp, phát triển, sáng tạo bằng nhiều

hình thức khác nhau. Cốt truyện với nội dung cơ bản kể về sự sinh ra, lớn lên và chiến công

đánh giặc thần kỳ của một cậu bé ở làng Phù Đổng. Tương truyền cậu bé lên ba mà vẫn chưa

biết nói, biết cười, đặt đâu nằm đấy, vậy mà nghe tiếng sứ giả rao có quân giặc đến là biết nói

và xung phong ra trận, từ đó, cậu bé lớn nhanh như thổi và có sức mạnh phi thường, cậu đánh

thắng giặc rồi bay lên trời.

Lịch sử Việt Nam là lịch sử chống ngoại xâm liên tục, do vậy Thánh Gióng trở thành

biểu tượng của người anh hùng chống ngoại xâm, bảo vệ mùa màng, được nhân dân tôn kính,

thờ phụng, là vị thần đứng đầu trong "Tứ bất tử". Khi sống, Thánh Gióng là anh hùng chống

giặc giúp dân, giúp nước, mất đi ông còn giúp dân được mưa thuận gió hòa, hạn thì có mưa,

cầu mùa thì được mùa, muôn vật sinh sôi nảy nở. Thánh Gióng vừa có tính chất phổ biến của

anh hùng ca nói chung như Asin, Hecto trong các tập thơ dân gian cổ Iliats và Ôđyxê.

Thông qua nhân vật Thánh Gióng, ta thấy rõ các lớp tín ngưỡng dân gian tiềm ẩn trong

câu chuyện của người Việt như: Tín ngưỡng thờ “Tứ bất tử” - nột tín ngưỡng dân gian đặc

biệt thờ bốn vị Thánh - biểu tượng của sự trường tồn, bất diệt của dân tộc, của đất nước từ

thuở xa xưa đến nay. Đó là, Đức Thánh Tản, Chử Đạo Tổ, Đức Thánh Gióng, Đức Thánh

Mẫu Liễu Hạnh. Đức Thánh Tản biểu hiện cho ước vọng chiến thắng thiên tai, lụt lội; Đức

Thánh Gióng biểu hiện cho tinh thần chống giặc ngoại xâm; Đức Chử Đọa Tổ biểu hiện cho

cuộc sống phồn vinh về vật chất; Đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh biểu hiện cho cuộc sống phồn

vinh về tinh thần của người dân. Bên cạnh đó, các tư tưởng tôn giáo cũng được thể hiện như

sự hội tụ đủ tư tưởng tam giáo: Nho - Phật - Đạo. Trong đó, các yếu tố Phật giáo và tín

ngưỡng được Phật giáo được thể hiện đậm đà hơn cả.

Hình tượng Thánh Gióng từ một ký ức huyền thoại đẹp thể hiện tinh thần và sức mạnh

trong đấu tranh chống ngoại xâm, giữ nước của dân tộc đã trở thành một ký ức tín ngưỡng

dân gian. Để có thể trở thành một trong những tín ngưỡng dân gian trong tâm thức của người

Việt, nhân vật Thánh Gióng là đại diện cho tinh thần, ý chí của nhân dân: Những con người

bình dị, lớn lên từ nghèo khó, nhưng khi đất nước lâm nguy thì sẵn sàng xả thân, hy sinh vì

nghĩa lớn. Quá trình đánh giặc của Thánh Gióng là bài ca hào hùng nhất về truyền thống đánh

giặc giữ nước của dân tộc ta. Có thể nói, hình tượng Thánh Gióng đã được biểu tượng hóa,

biểu trưng hóa và mã hóa. Giải mã được huyền thoại này chúng ta tìm được một ý niệm văn

hóa của dân tộc, đó là chủ nghĩa anh hùng yêu nước, anh hùng cách mạng của dân tộc. Và

phải chăng đó cũng chính là lý do khiến hình tượng nhân vật Thánh Gióng trở thành một

trong những tín ngưỡng dân gian đẹp được nhân dân thờ phụng.

NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI

Như vậy, hình tượng Thánh Gióng - người anh hùng chống giặc ngoại xâm đã có quá

trình chuyển hóa qua các lớp ý nghĩa thành người anh hùng văn hóa. Điều này cũng chính là

thể hiện ước mơ, niềm tin của nhân dân dành cho người anh hùng. Một người anh hùng toàn

tài, đa năng, vừa bảo vệ, vừa che chở cho nhân dân. Do vậy, đây là một biểu tượng đa nghĩa,

một nhân vật huyền thoại của văn hóa dân gian, một vị anh hùng cứu nước mà dấu ấn còn sâu

đậm trong tâm thức người Việt đến ngày nay.

Thánh Gióng từ một biểu tượng của người anh hùng chống giặc ngoại xâm đã trở thành

một trong bốn vị thánh linh thiêng trường sinh bất tử trong tâm thức và tinh thần của người

Việt. Điều đó có thể thấy, đây là một tín ngưỡng dân gian đặc biệt được nhân dân suy tôn từ

nhiều đời. Do vậy, nghiên cứu hình tượng Thánh Gióng cũng là nghiên cứu tổng thể một hiện

tượng văn hóa tín ngưỡng trong văn hóa Việt Nam.

2.2. Biểu tượng cây tre

* Giá trị lịch sử

Cây tre gắn bó máu thịt với người dân Việt Nam, cây tre chứng kiến biết bao sự đổi

thay, biến chuyển của thời gian, của lịch sử, của con người và đất nước. Trong lịch sử dựng

nước và giữ nước, cây tre được người dân sử dụng làm vũ khí chiến đấu, từ chông, gậy đến

cung tên. Trong truyền thuyết Thánh Gióng, cây tre lại càng cần hơn trong giờ phút quyết liệt

nhất để cho Thánh Gióng thắng giặc Ân. Đồng thời, những lũy tre xanh còn tạo ra những bức

tường thép ngăn chặn sự săn đuổi của quân xâm lược. Khi Thánh Gióng đánh giặc “Gậy sắt

gẫy, Gióng liền nhổ một bụi tre bên đường quật vào quân giặc khiến chúng chết như rạ” [3;

75]. Đó chính là sự tiếp nối truyền thống đánh giặc của dân tộc từ buổi đầu dựng nước vàgiữ

nước. Đánh giặc bằng bất kỳ phương tiện nào có trong tay như lời kêu gọi của Bác Hồ: ai có

súng dùng súng, ai có gươm cầm gươm, không có súng, có gươm thì dùng cuốc, thuổng, gậy,

gộc. Có thể thấy, truyền thuyết Thánh Gióng nói riêng và truyền thuyết nói chung thường giữ

lại những bằng chứng quý giá về lịch sử văn hóa xã hội của các thời đại đã qua.

* Giá trị văn hóa

Tín ngưỡng tôn sùng tự nhiên hình thành và phát triển ở Việt Nam như một tất yếu. Bởi,

trong sinh hoạt và lao động hằng ngày tự nhiên luôn gắn bó mật thiết và chi phối sự thành bại

trong hoạt động của người Việt. Trải qua bao cuộc chiến tranh chống thù trong, giặc ngoài sự

gắn bó đó càng trở nên mật thiết. Trong tín ngưỡng tôn sùng tự nhiên của người Việt có tín

ngưỡng tôn sùng và thờ cúng động, thực vật, do đó người Việt rất gần gũi với tự nhiên, coi

trọng các loại cây, trong đó có cây tre. Truyền thuyết Thánh Gióng kể từng tên làng, tên sông

đến những đồ ăn, thức uống quen thuộc như cơm, cà, nước vối, tục nhai trầu; các loài cây

quen thuộc: cây tre… Tất cả như vẽ lên một bức tranh văn hóa sinh thái nhiều màu sắc về

cuộc sống của những người dân ở vùng Trung Châu đồng bằng Bắc Bộ xưa.

Có thể nói, từ lâu cây tre là biểu tượng cho phẩm chất, cốt cách tiêu biểu nhất của con

người Việt Nam: đoàn kết, thủy chung, thanh cao, bất khuất; tre cùng người trải qua bao thăng

trầm của lịch sử, trải qua bao cuộc chiến tranh giữ nước, giành độc lập tự do dân tộc. Là biểu

trưng ẩn tàng cho sức mạnh bền bỉ vô hạn trước mọi tai họa của thiên nhiên. Tre trở thành

biểu tượng cho chủ nghĩa anh hùng của người dân Việt Nam. Hình ảnh cây tre luôn gợi nhớ

về một làng quê Việt Nam mộc mạc, con người Việt Nam thanh cao, giản dị mà chí khí. Về

NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI

nguồn gốc tre ngà trong truyền thuyết Thánh Gióng, Vũ Ngọc Phan cho rằng: Tre bị nhổ, tre

bị cháy cũng lại hồi sinh và trở thành những thế hệ tre ngày một tốt tươi hơn, đẹp hơn qua thử

lửa, đốt tre rất thẳng, da vàng nhạt như ngà, gọi là tre đằng ngà. Cây tre, thứ tre tiêu biểu nhất

cho tâm hồn, cốt cách Việt Nam.

Bên cạnh đó, cây tre còn gắn liền với nền văn hóa lúa nước của người Việt. Nhiều vật

dụng trong cuộc sống hằng ngày được làm từ tre như rổ, rá, đũa ăn… ngay đến các vật dụng

phục vụ cho công việc canh tác lúa nước, hoa màu cũng sử dụng từ tre như cán cuốc, cán

xẻng, cán dao, cán liềm, gầu tắt nước… Với sức ảnh hưởng to lớn trong đời sống xã hội,

không thể phủ nhận giá trị truyền thống của cây tre gắn liền với nền văn hóa lúa nước của dân

tộc Việt Nam.

2.3. Biểu tượng vũ khí bằng sắt của Thánh Gióng

* Giá trị lịch sử

Tiếp cận công cụ vũ khí bằng sắt của Thánh Gióng từ góc nhìn khảo cổ học - lịch sử để

làm sáng tỏ hơn tính thời đại của những công cụ đồ sắt. Điều này có nghĩa rằng, nhóm vũ khí

này chính là biểu tượng gắn với sự xuất hiện của kim loại sắt, cho chúng ta hiểu rõ hơn ý

niệm về thời gian lịch sử: thời đại đồ sắt ở Việt Nam. Như vậy, huyền tích Thánh Gióng tuy

mang đậm những yếu tố huyền ảo, song rõ ràng là cốt truyện đã phản ánh đúng cái cốt lõi của

lịch sử thời Hùng Vương, đó là thời đại đã bước vào thời kỳ đồ sắt. Và vì vậy mà truyền

thuyết đã thần thánh hóa roi sắt, ngựa sắt, áo giáp sắt của Thánh Gióng gắn liền với đời Hùng

Vương thứ 6 là một nhân tố lịch sử quan trọng.

Roi sắt, ngựa sắt như là biểu tượng cốt lõi thể hiện sức mạnh kỳ vĩ của cậu bé làng

Gióng, người anh hùng đã đánh thắng giặc Ân bằng những vũ khí tiên tiến nhất của thời đại,

do chính những người thợ quê hương tạo nên. Thông qua những vũ khí bằng sắt ấy chúng ta

thấy được trung tâm Cổ Loa của bộ Tây Vu thời Hùng Vương. Tại đây, cư dân Việt cổ khai

phá châu thổ, đồng thời phát triển nghề thủ công từ sắt, nên Cổ Loa, trung tâm của xứ Bắc trở

thành trung tâm luyện kim đồng và sắt không chỉ ngày nay mà đã có từ xa xưa. Vì thế, có thể

nói, cư dân Việt cổ vùng xứ Bắc trong thời đại đồ sắt đã sớm lấy nông nghiệp trồng trọt lúa

nước làm phương thức sinh sống chủ yếu, đồng thời nghề luyện kim và sắt đã bước đầu phát

triển và đạt được những thành tựu nhất định.

* Giá trị văn hóa

Dù cho truyền thuyết Thánh Gióng có nhiều dị bản khác nhau, song nói về truyền thuyết

này hầu như không có dị bản nào không đề cập đến motif ngựa sắt, roi sắt, nón sắt, áo giáp

sắt… Nhóm vũ khí này là những biểu tượng chứa đựng nhiều ý nghĩa ẩn tàng. Từ một cậu bé

lên ba không biết nói, biết cười nhưng khi nghe tin xứ giả tìm người đánh giặc cậu bé đã cất

tiếng nói: “Ngươi hãy mau về tâu vua, ta muốn được ngựa sắt cao 10 thước, roi sắt dài 10

thước, một chiếc nón sắt rộng 3 thước, đem đủ mấy thứ đó cho ta”. [3; 74]

Theo quan điểm của Vũ Ngọc Phan: chuyện Thánh Gióng là một truyền thuyết có thể

đã xuất hiện vào thời mà tổ tiên chúng ta sau khi biết dùng sắt làm công cụ sản xuất, đã biết

được sự lợi hại cũng như tác dụng to lớn của sắt trong việc dùng nó làm vũ khí chống xâm

lăng. Thánh Gióng đánh giặc bằng các trang phục và vũ khí do nhân dân rèn đúc nên: áo giáp

sắt, ngựa sắt, roi sắt, gậy sắt, nón sắt… Người dân không chỉ góp cơm, góp cà nuôi Gióng lớn

NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI

mà còn góp sắt để rèn vũ khí cho Gióng thể hiện ý nghĩa cố kết cộng đồng của người dân rất

cao. Vậy có thể khẳng định, người anh hùng và sức mạnh của người anh hùng chỉ có thể được

tạo nên từ cộng đồng và sinh ra từ cộng đồng mà thôi.

Roi sắt, ngựa sắt là hai biểu tượng cốt lõi thể hiện sức mạnh của cậu bé làng Gióng. Và

có lẽ, chiếc roi bằng sắt là vũ khí rất phù hợp với cậu bé lên ba chứ không phải là gươm hay

giáo. Mặt khác, chiếc roi sắt do nhân dân tự làm mà không cần phải do người thợ rèn chuyên

nghiệp mới có thể tạo ra. Điều đó thể hiện sức mạnh đoàn kết, sức mạnh tập thể của nhân dân

Việt Nam - bài học lịch sử đầu tiên mà người Việt trong thời kỳ Văn Lang đã đúc kết.

Có lẽ, trong nhóm vũ khí bằng sắt trong truyền thuyết Thánh Gióng thì biểu tượng con

ngựa sắt còn để lại dấu ấn sâu đậm hơn cả trong đời sống của nhân dân đặc biệt trong lễ hội

Gióng hiện nay. Phải chăng, ngựa sắt cũng là biểu tượng của một tín ngưỡng nông nghiệp xa

xưa - tín ngưỡng thờ và sùng bái các hiện tượng tự nhiên nói chung. Quan điểm này không

chỉ riêng ở Việt Nam mà ở trên thế giới hầu như các anh hùng, các thánh nhân, những người

lập nên những kỳ công thần tích thì vật cưỡi của họ là hình ảnh con ngựa. Và phải chăng,

nhóm vũ khí bằng sắt trong truyền thuyết Thánh Gióng còn tượng trưng cho tín ngưỡng thờ

tổ nghề của cư dân Việt. Đó là ánh xạ của những thành tựu trong chế tác đồng, sắt của cư dân

Việt cổ đã đạt đến đỉnh cao trong kỹ thuật chế tác.

Có thể thấy rằng, truyền thuyết về thánh Gióng, các biểu tượng về vũ khí bằng sắt là

ánh xạ của những thành tựu trong chế tác sắt của cư dân Việt cổ. Họ đạt đến đỉnh cao trong kỹ

thuật chế tác kim khí, và đồng thời đã sáng tạo ra một huyền thoại để phản ánh thành tựu ấy.

Vì vậy, biểu tượng nhóm vũ khí bằng sắt trong truyền thuyết Thánh Gióng mà nổi bật nhất là

biểu tượng ngựa sắt đã chứa đựng nhiều lớp ý nghĩa văn hóa sâu xa. Phản ánh đặc điểm văn

hóa, xã hội, lịch sử về thời đại Hùng Vương. Thời đại thuở đầu dựng nước của cha ông, khi

mà những ghi chép chính sử còn rất hạn chế thì các truyền thuyết xa xưa là nguồn tư liệu sống

động mà chúng ta không thể bỏ qua, đặc biệt là tìm kiếm giá trị ý nghĩa từ các biểu tượng

trong các truyền thuyết đó.

3. Kết luận

Thế giới biểu tượng vô cùng phong phú, gồm cả biểu tượng liên quan đến vật chất như

ăn, mặc, ở; đến những biểu tượng liên quan đến lĩnh vực tinh thần như tôn giáo, tín ngưỡng;

còn có cả những biểu tượng liên quan tới xã hội trong những giai đoạn lịch sử khác nhau. Giải

mã được những biểu tượng ấy, chúng ta sẽ thấy được nhiều lớp ý nghĩa ẩn tàng trong nội

dung tác phẩm văn học.

Truyền thuyết Thánh Gióng tàng ẩn nhiều mã văn hóa cả chiều rộng lẫn chiều sâu, cả

văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần. Nó vừa phản ánh lịch sử dựng nước trong buổiđầu

chinh phục thiên nhiên, sản xuất nông nghiệp, khai phá vùng châu thổ Bắc Bộ, đồng thời phản

ánh quá trình giữ nước chống giặc ngoại xâm, truyền thống quân sự của người Việt. Thế giới

biểu tượng trong truyền thuyết Thánh Gióng vô cùng phong phú và sự phong phú đó chưa có

dấu hiệu dừng lại, mỗi ngày nó lại được khám phá ở nhiều khía cạnh và nhiều chiều khác

nhau. Từ việc tìm hiểu ba biểu tượng tiêu biểu của tác phẩm người đọc sẽ thấy rõ hơn nội hàm

tâm thức văn hóa thời đại và hạt nhân văn hóa tiềm ẩn trong nhiều lớp trầm tích của tác phẩm.

NGHIÊN CỨU - TRAO ĐỔI

Tài liệu tham khảo

[1]. Trần Lê Bảo (2011), Giải mã văn học từ mã văn hóa, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.

[2]. Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (cb,1999), Từ điển thuật ngữ văn học, NXB

Đại học Quốc gia Hà Nội.

[3]. Kiều Thu Hoạch (cb, 2004), Tổng tập văn học dân gian Việt Nam - Truyền thuyết dân

gian người Việt, tập 4 (tập 5), NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội.

[4]. Hoàng Phê (cb, 1998), Từ điển tiếng Việt, NXB Đà Nẵng, Trung tâm Từ điển học.

THE SYMBOL OF THE LEGEND OF GIONG SAINT: HISTORICAL

AND CULTURAL VALUES

Ta Thi Thuy, Ph.D

Abstract: From the past up to now, Giong Saint has been considered as one of the four

immortal figures in the religious life of Vietnamese people. Since its inception, the legend of

Giong Saint has been imbued with typical and specific values of Vietnamese people. The

legend has been built by the three generalized and meaningful symbols: Giong Saint, the

bamboo and the iron weapon of Giong Saint. Decoding the hidden meanings behind these

symbols will help readers understand the beauty as well as fully explore the significance of

the legend of Giong Saint.

Key word: symbol, the legend of Giong Saint, culture, history;

Người phản biện: NCS. Hoàng Thị Kim Oanh (ngày nhận bài 24/8/2020; ngày gửi phản biện

24/8/2020 ngày duyệt đăng 06/11/2020).

8 trang yennguyen 20240 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Biểu tượng trong truyền thuyết Thánh Gióng - Giá trị văn hóa và lịch sử", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

bieu_tuong_trong_truyen_thuyet_thanh_giong_gia_tri_van_hoa_v.pdf