Báo cáo cuối cùng Phân vùng sinh thái lâm nghiệp ở Việt Nam
BÁO CÁO CUꢀI CÙNG
PHÂN VÙNG SINH THÁI LÂM NGHIꢀP
ꢁ VIꢀT NAM
Cơ quan thꢂc hiꢃn: RCFEE
Chꢀ trì và ñiꢁu phꢂi: Vũ Tꢃn Phương
Thư ký: Nguyꢄn Thuỳ Mꢅ Linh
Các chuyên gia tham gia:
GS.TS. Nguyꢄn Ngꢆc Lung
GS.TSKH. ðꢇ ðình Sâm
GS.TS. Nguyꢄn Xuân Quát
PGS.TS. Trꢈn Viꢉt Liꢄn
PGS.TS. Ngô ðình Quꢊ
PGS.TS. Trꢈn Văn Con
PGS.TS. Nguyꢄn ðình Kỳ
TS. Lꢋi Vĩnh Cꢌm
TS. ðꢇ Hꢍu Thư
ThS. Ngô Tiꢁn Giang
ThS. Hoàng Viꢉt Anh
ThS. ðinh Thanh Giang
ThS. Phꢋm Ngꢆc Thành
Mꢀc lꢀc
1
2
ðꢀt vꢁn ñꢂ....................................................................................2
Tꢃng quan các phân vùng liên quan...............................................3
2.1
Phân vùng lãnh thꢀ .....................................................................................................3
2.1.1 Cơ sꢁ pháp lý..........................................................................................................3
2.1.2 Cꢂp phân vꢃ và tên gꢄi ............................................................................................5
2.2
Phân vùng sinh thái.....................................................................................................6
2.2.1 Phương pháp luꢅn trong phân vùng sinh thái ......................................................6
2.2.2 Nhꢆng công trình phân vùng sinh thái ꢁ Viꢇt Nam..............................................8
2.3
Phân vùng sinh thái lâm nghiꢇp.................................................................................9
3
Thꢄm thꢅc vꢆt rꢇng Viꢈt Nam và ñꢀc trưng phân bꢉ.......................9
3.1
Giꢈi thiꢇu vꢉ rꢊng và tài nguyên ðDSH....................................................................9
3.1.1 Nhꢆng nhân tꢋ ꢌnh hưꢁng và phân bꢋ tꢍ nhiên cꢎa rꢊng .................................9
3.1.2 Tài nguyên ðDSH rꢊng ........................................................................................11
3.2
Các hꢇ sinh thái rꢊng, cơ sꢁ khoa hꢄc cꢎa phân loꢏi và áp dꢐng........................12
3.2.1 Khái niꢇm vꢉ HSTR...............................................................................................12
3.2.2 Các cꢂp bꢅc (hꢑp phꢒn) cꢎa sinh thái hꢄc .........................................................14
3.2.3 Các HSTR chꢎ yꢓu ꢁ Viꢇt Nam...........................................................................14
3.3
Các hꢇ thꢋng phân loꢏi rꢊng....................................................................................23
3.3.1 Hꢇ thꢋng phân loꢏi rꢊng theo hiꢇn trꢏng ............................................................23
3.3.2 Phân loꢏi thꢌm thꢍc vꢅt rꢊng theo các nhân tꢋ sinh thái phát sinh..................24
3.3.3 Phân loꢏi các hꢇ sinh thái theo ñai cao và ñiꢉu kiꢇn sinh thái..........................25
3.3.4 Thang phân loꢏi rꢊng cꢎa UNESCO...................................................................26
3.3.5 Phân loꢏi HSTR tꢍ nhiên theo Cꢔm nang ngành Lâm nghiꢇp..........................27
3.3.6 Các kiꢕu rꢊng sꢖ dꢐng trong phân vùng STLN..................................................28
Cơ sꢊ khoa hꢋc cꢌa các tiêu chí cho phân vùng STLN ...................29
4
4.1
Khí hꢅu - thꢎy văn .....................................................................................................30
4.1.1. Kinh nghiꢇm quꢋc tꢓ................................................................................................30
4.1.2. Phân vùng lãnh thꢀ theo khí hꢅu............................................................................31
4.4.3. Phân vꢃ......................................................................................................................31
4.4.3. Tiêu chí và các khuyꢓn nghꢃ phân vùng STLN......................................................31
4.2
ðꢃa hình-ñꢃa mꢏo .......................................................................................................33
4.2.1 Kinh nghiꢇm quꢋc tꢓ và Viꢇt Nam........................................................................33
4.2.2 Phân loꢏi ................................................................................................................33
4.2.3 Phân vꢃ ...................................................................................................................34
4.2.4 Tiêu chí và khuyꢓn nghꢃ phân vùng STLN..........................................................35
ii
4.3
Thꢀ nhưꢗng - lꢅp ñꢃa.................................................................................................35
4.3.1 Kinh nghiꢇm quꢋc tꢓ và Viꢇt Nam........................................................................35
4.3.2 Phân loꢏi ................................................................................................................36
4.3.3 Phân vùng ñꢃa lý thꢀ nhưꢗng...............................................................................37
4.3.4 Phân vùng lꢅp ñꢃa..................................................................................................37
4.3.5 Tiêu chí và khuyꢓn nghꢃ phân vùng STLN..........................................................37
4.4
Phân vùng STLN.......................................................................................................40
4.4.1 Kinh nghiꢇm quꢋc tꢓ và Viꢇt Nam........................................................................40
4.4.2 Phân loꢏi ................................................................................................................42
4.4.3 Luꢅn giꢌi vꢉ lꢍa chꢄn phân vꢃ ..............................................................................42
4.4.4 Tiêu chí phân vùng sinh thái lâm nghiꢇp.............................................................43
Bꢍ tiêu chí phân vùng STLN và phương pháp xây dꢅng bꢄn ñꢎ phân
5
vùng STLN........................................................................................44
5.1
5.2
Tiêu chí phân vùng STLN.........................................................................................44
Phương pháp xây dꢍng bꢌn ñꢘ và dꢆ liꢇu phân vùng STLN................................45
6
Kꢏt quꢄ và thꢄo luꢆn...................................................................48
6.1
Phân vùng STLN.......................................................................................................48
Xây dꢍng cơ sꢁ dꢆ liꢇu cho vùng STLN.................................................................52
Bꢌn ñꢘ phân vùng STLN...........................................................................................61
Bình luꢅn vꢉ kꢓt quꢌ và khuyꢓn nghꢃ sꢖ dꢐng........................................................63
6.2
6.3
6.4
Tài liꢈu tham khꢄo............................................................................64
Phꢀ lꢀc 1. Tên ñꢁt theo tên Viꢂt Nam và FAOꢃUNESCO.............................................69
Phꢀ lꢀc 2. Bꢄn ñꢅ ñꢁt Viꢂt Nam theo FAO/UNESCO....................................................71
Phꢀc lꢀc 3. Bꢄn ñꢅ nhiꢂt ñꢆ, lưꢇng mưa và chꢈ sꢉ ꢊm................................72
Phꢀ lꢀc 4. Chi tiꢋt các ñꢌc trưng cꢍa vùng và tiꢎu vùng STLN.....................74
Phꢀ lꢀc 5. Bꢄn ñꢅ phân vùng STLN vùng Tây Bꢏc.....................................................112
Phꢀ lꢀc 6. Bꢄn ñꢅ phân vùng STLN vùng ðông Bꢏc..................................................113
Phꢀ lꢀc 7. Bꢄn ñꢅ phân vùng STLN vùng ðꢅng bꢐng Bꢏc bꢆ.................................114
Phꢀ lꢀc 8. Bꢄn ñꢅ phân vùng STLN vùng Bꢏc Trung bꢆ...........................................115
Phꢀ lꢀc 9. Bꢄn ñꢅ phân vùng STLN vùng Nam Trung bꢆ.........................................116
Phꢀ lꢀc 10. Bꢄn ñꢅ phân vùng STLN vùng Tây Nguyên...........................................117
Phꢀ lꢀc 11. Bꢄn ñꢅ phân vùng STLN vùng ðông Nam bꢆ.......................................118
Phꢀ lꢀc 12. Bꢄn ñꢅ phân vùng STLN vùng Tây Nam bꢆ...........................................119
iii
Danh mꢀc các bꢄng
Bꢄng 1. Sꢑ thay ñꢒi diꢂn tích rꢓng Viꢂt Nam, 1943 ꢃ 2009........................ 10
Bꢄng 2. Trꢔ lưꢇng rꢓng gꢕ theo các vùng sinh thái (1000m3) ..................... 11
Bꢄng 3. Các kiꢎu rꢓng chính ꢖ Viꢂt Nam ................................................. 29
Bꢄng 4. Tiêu chí vꢗ khí hꢘu cho mꢕi phân vꢙ phân vùng STLN.................... 32
Bꢄng 5. Tiêu chí vꢗ ñꢙa chꢁt/ñꢙa mꢚo ñꢎ phân vùng STLN .......................... 35
Bꢄng 6. ðꢗ xuꢁt tiêu chí phân chia thꢒ nhưꢛng trong phân vùng STLN........ 39
Bꢄng 7. Tꢒng hꢇp bꢆ tiêu chí phân vùng STLN ꢖ Viꢂt Nam ......................... 45
Bꢄng 8. Sꢑ khác biꢂt giꢔa phân vùng sinh thái nông nghiꢂp và lâm nghiꢂp... 48
Bꢄng 9. Tên và diꢂn tích vùng và tiꢎu vùng sinh thái lâm nghiꢂp................. 51
Bꢄng 10. Tóm tꢏt ñꢌc trưng cꢍa các vùng và tiꢎu vùng sinh thái lâm nghiꢂp. 53
iv
Lꢜi cꢄm ơn
Nghiên cꢎu này là mꢏt trong nhꢍng hoꢋt ñꢏng cꢀa Chương trình UN-REDD Viꢉt Nam nhꢐm
tꢑng hꢒp và ñưa ra các vùng sinh thái lâm nghiꢉp phꢓc vꢓ cho Chương trình REDD Viꢉt
Nam.
ðꢔ hoàn thành nghiên cꢎu này, thay mꢕt cơ quan thꢖc hiꢉn xin cꢗm ơn sꢖ hꢇ trꢒ to lꢘn vꢁ
tàu chính và kꢅ thuꢙt cꢀa Chương trình UN-REDD Viꢉt Nam, ñꢕc biꢉt cꢗm ơn sꢖ ñóng góp
cꢀa các chuyên gia quꢂc tꢊ, bà Inoguchi Akiko, TS. Patrick Van Laake.
Xin cꢗm ơn sꢖ tham gia tích cꢖc cꢀa các chuyên gia trong nhóm nghiên cꢎu, cꢗm ơn sꢖ hꢇ
trꢒ kꢚp thꢛi và có hiꢉu quꢗ cꢀa Văn phòng UN-REDD Viꢉt Nam, các cơ quan và các chuyên
gia trong viꢉc tham gia ñóng góp ý kiꢊn cho viꢉc hoàn thiꢉn báo cáo này.
Mꢕc dù Nhóm nghiên cꢎu ñã có nhiꢁu cꢂ gꢜng, song do hꢋn chꢊ vꢁ thꢛi gian và nguꢝn lꢖc,
nên chꢜc chꢜn báo cáo không tránh khꢞi nhꢍng thiꢊu sót và hꢋn chꢊ. Rꢃt mong sꢖ ñóng góp
cꢀa các cơ quan và các chuyên gia ñꢔ viꢉc phân vùng sinh thái lâm nghiꢉp ngày càng ñưꢒc
hoàn thiꢉn.
v
Các tꢓ viꢋt tꢏt
C & I
Bꢏ tiêu chí và chꢟ sꢂ sinh thái ñꢔ phân vùng
Hꢏi nghꢚ các bên
COP
ðDSH
ðTQHR
FAO
ða dꢋng sinh hꢆc
ðiꢁu tra quy hoꢋch rꢠng
Tꢑ chꢎc Nông lương thꢊ giꢘi
FSIV
Viꢉn Khoa hꢆc lâm nghiꢉp Viꢉt Nam
Khí nhà kính
GHG
HST
Hꢉ sinh thái
HSTR
IPCC
Hꢉ sinh thái rꢠng
ꢡy ban liên chính phꢀ vꢁ biꢊn ñꢑi khí hꢙu
Liên minh Bꢗo tꢝn thiên nhiên quꢂc tꢊ
Khí hꢙu nông nghiꢉp
IUCN
KHNN
LHQ
Liên hꢒp quꢂc
MRV
ðo ñꢊm, lꢙp báo cáo và thꢌm ñꢚnh
Nông nghiꢉp và phát triꢔn nông thôn
Giꢗm phát thꢗi do mꢃt rꢠng và suy thoái rꢠng
Mꢎc phát thꢗi tham khꢗo
NN-PTNT
REDD
REL
RCFEE
RTN
Trung tâm nghiên cꢎu sinh thái và môi trưꢛng rꢠng
Rꢠng tꢖ nhiên
RT
Rꢠng trꢝng
STLN
TCLN
UBND
UNESCO
UNFCCC
UNDP
UNEP
UN-REDD
UNESCO
WWF
Sinh thái lâm nghiꢉp
Tꢑng cꢓc lâm nghiꢉp
ꢡy ban nhân dân
Tꢑ chꢎc khoa hꢆc, giáo dꢓc và văn hóa cꢀa liên hiꢉp quꢂc
Công ưꢘc khung cꢀa Liên hiꢉp quꢂc vꢁ biꢊn ñꢑi khí hꢙu
Chương trình phát triꢔn cꢀa Liên hiꢉp quꢂc
Chương trình môi trưꢛng cꢀa liên hiꢉp quꢂc
Chương trình giꢗm phát thꢗi do mꢃt rꢠng và suy thoái rꢠng cꢀa LHQ
Tꢑ chꢎc Giáo dꢓc, Khoa hꢆc và Văn hoá Liên hiꢉp quꢂc
Quꢅ Quꢂc tꢊ bꢗo tꢝn thiên nhiên
vi
1 ðꢌt vꢁn ñꢗ
Tăng phát thꢗi khí nhà kính là nguyên nhân gây nên hiꢉn tưꢒng nóng lên toàn cꢈu, làm biꢊn
ñꢑi khí hꢙu rõ nét trong nhꢍng năm gꢈn ñây và vꢃn ñꢁ này ñang ñưꢒc tꢃt cꢗ các quꢂc gia trên
thꢊ giꢘi quan tâm. ðꢔ hꢋn chꢊ phát thꢗi khí nhà kính, chꢀ yꢊu là khí các bon níc (CO2) mꢏt
mꢕt các nưꢘc phát triꢔn cꢈn cam kꢊt giꢗm phát thꢗi, mꢕt khác cꢈn bꢗo vꢉ phát triꢔn rꢠng nhꢃt
là ꢢ các nưꢘc nhiꢉt ñꢘi nơi tꢙp trung lꢘn diꢉn tích rꢠng nhiꢉt ñꢘi và là bꢔ hꢃp thꢓ và lưu trꢍ
khí các bon níc. Vꢘi ý nghĩa ñó tꢋi Hꢏi nghꢚ các bên lꢈn thꢎ 13 (COP 13) diꢄn ra tꢋi Bali,
Indonesia vào tháng 12/2007, các bên liên quan ñã thông qua Kꢊ hoꢋch Hành ñꢏng Bali
(Bali Action Plan) trong ñó có ñꢁ xuꢃt lꢏ trình xây dꢖng và ñưa REDD trꢢ thành mꢏt cơ chꢊ
chính thꢎc thuꢏc hꢉ thꢂng các biꢉn pháp hꢋn chꢊ biꢊn ñꢑi khí hꢙu trong tương lai, ñꢕc biꢉt là
sau khi giai ñoꢋn cam kꢊt ñꢈu tiên cꢀa Nghꢚ ñꢚnh thư Kyoto hꢊt hiꢉu lꢖc vào năm 2012.
REDD là viꢊt tꢜt cꢓm tꢠ tiꢊng Anh Reducing Emission from Deforestation and Forest
Degradation in Developing Countries – nghĩa là Giꢗm phát thꢗi do mꢃt rꢠng và suy thoái
rꢠng ꢢ các nưꢘc ñang phát triꢔn.
ꢣ Viꢉt Nam, REDD ñưꢒc thꢖc hiꢉn thông qua 3 tꢑ chꢎc cꢀa Liên hiꢉp quꢂc là UNDP, FAO
và UNEP và ñưꢒc gꢆi tꢜt là chương trình UN-REDD. Mꢏt trong nhꢍng mꢓc tiêu chính cꢀa
UN-REDD Viꢉt Nam là hꢇ trꢒ Tꢑng Cꢓc Lâm Nghiꢉp thuꢏc Bꢏ Nông nghiꢉp và Phát triꢔn
Nông thôn và các cơ quan ñꢈu mꢂi thiꢊt lꢙp ñưꢒc và quꢗn lý các công cꢓ ñꢔ thꢖc hiꢉn mꢏt
chương trình REDD hiꢉu quꢗ, minh bꢋch, công bꢐng. ðꢗm bꢗo rꢐng các cơ quan ñꢈu mꢂi có
khꢗ năng ño lưꢛng giꢗm phát thꢗi tꢠ phá rꢠng và suy thoái rꢠng mꢏt cách chính xác và tuân
thꢀ ñúng các tiêu chuꢌn quꢂc tꢊ.
Trong các hoꢋt ñꢏng liên quan ñꢊn tính toán giꢗm phát thꢗi thì viꢉc xây dꢖng mꢎc phát thꢗi
tham khꢗo (Reference Emision Level = REL) và hꢉ thꢂng ño ñꢊm, lꢙp báo cáo và thꢌm ñꢚnh
(Measurement, Reporting and Verification = MRV) là hꢊt sꢎc quan trꢆng. ꢣ cꢃp ñꢏ ñánh giá
mꢎc quꢂc gia (Tier 1), các tính toán vꢁ hꢃp thꢓ và phát thꢗi chꢀ yꢊu dꢖa trên sꢂ liꢉu vꢁ phân
vùng sinh thái cꢀa các kiꢔu rꢠng cơ bꢗn cꢀa Viꢉt Nam. Trên cơ sꢢ các kiꢔu rꢠng trong mꢏt
phân vùng sinh thái có năng suꢃt sinh hꢆc tương ñꢂi ñꢝng nhꢃt, chúng ta có thꢔ tính toán sơ
bꢏ mꢎc hꢃp thꢓ/ phát thꢗi toàn quꢂc cho lĩnh vꢖc lâm nghiꢉp.
Cho tꢘi nay chưa có hꢉ thꢂng phân vùng sinh thái lâm nghiꢉp nào tꢋi Viꢉt Nam. Có chăng
chꢟ là các hꢉ thꢂng phân loꢋi rꢠng, hay phân chia các kiꢔu thꢗm thꢖc vꢙt rꢠng, mà không
ñꢚnh vꢚ ñưꢒc các kiꢔu ñó ñưꢒc phân bꢂ tꢖ nhiên tꢋi ñâu? trung tâm vùng phân bꢂ, phꢋm vi
phân bꢂ, và dꢖ báo tiꢁm năng năng suꢃt cꢀa mꢇi vùng, ꢎng vꢘi mꢇi kiꢔu rꢠng ra sao ? Các
câu hꢞi này chính là nꢏi dung cꢀa viꢉc phân vùng sinh thái lâm nghiꢉp nhꢐm mꢓc ñích làm
cơ sꢢ cho viꢉc xây dꢖng các Mꢎc phát thꢗi tham khꢗo (REL), và ño ñꢊm, lꢙp báo cáo, thꢌm
ñꢚnh (MRV).
2
ðꢔ xây dꢖng chiꢊn lưꢒc phát triꢔn ngành 10 năm, 15 năm, hay lꢙp quy hoꢋch lâm nghiꢉp
cho tꢠng kꢊ hoꢋch 5 năm khi chưa phân vùng STLN, ngành lâm nghiꢉp thưꢛng dùng khái
niꢉm 8 vùng kinh tꢊ lâm nghiꢉp, xuꢃt hiꢉn vào ñꢈu thꢙp kꢤ 70 cꢀa thꢊ kꢤ trưꢘc. Tꢠ thꢙp kꢤ
90 sau khi hꢒp nhꢃt các bꢏ Lâm nghiꢉp, Nông nghiꢉp, Thꢀy lꢒi, Ngành lâm nghiꢉp thưꢛng
sꢥ dꢓng có hiꢉu quꢗ hꢉ thꢂng 7 vùng sinh thái nông nghiꢉp, vꢘi các tiêu chí xác ñꢚnh vꢁ ñꢚa
hình, khí hꢙu, ñꢃt ñai, kiꢔu rꢠng .
Song, mꢏt mꢕt các tiêu chí và chꢟ sꢂ vꢁ khí hꢙu, thꢀy văn, ñꢃt ñai, v.v, ñꢔ phân vùng sinh
thái nông nghiꢉp khác vꢘi các hꢉ sinh thái rꢠng, cho dù nó có chung ý nghĩa vꢁ vùng phân
bꢂ và năng suꢃt tꢋo ra sꢗn phꢌm nông lâm nghiꢉp phꢓc vꢓ nhu cꢈu tiêu dùng cꢀa xã hꢏi, sꢖ
khác nhau cꢀa hꢉ sinh thái rꢠng ngoài sꢗn xuꢃt sꢗn phꢌm tiêu dùng, lꢋi còn phꢗi tꢋo ra mꢏt
dꢋng sꢗn phꢌm quan trꢆng hơn nꢍa, ñó là dꢚch vꢓ môi trưꢛng sinh thái bꢗo vꢉ sꢖ sꢂng còn
trên trái ñꢃt, mà REDD chính là 1 dꢋng dꢚch vꢓ ñang ñưꢒc chú ý ñꢔ góp phꢈn chꢂng biꢊn ñꢑi
khí hꢙu toàn cꢈu, trong ñó Viꢉt Nam và cꢗ vùng lưu vꢖc sông Mê Kông ñưꢒc dꢖ báo là mꢏt
trong các vùng chꢚu tác ñꢏng lꢘn nhꢃt.
Lꢈn ñꢈu tiên phân vùng sinh thái lâm nghiꢉp Viꢉt Nam ñưꢒc thꢖc hiꢉn trong hoàn cꢗnh các
hꢉ sinh thái rꢠng nguyên sinh ñã bꢚ phá hꢀy quá nhiꢁu, lꢋi không tiꢊn hành nghiên cꢎu khꢗo
sát, tuy vꢙy ñã thꢠa kꢊ ñưꢒc nhiꢁu kinh nghiꢉm, nhiꢁu sꢂ liꢉu cꢀa các công trình phân vùng
tꢋi Viꢉt Nam vꢁ khí hꢙu-thꢀy văn, thꢑ nhưꢦng-lꢙp ñꢚa, ñꢚa hình-ñꢚa chꢃt, sinh thái nông
nghiꢉp…
Mꢓc ñích cꢀa nghiên cꢎu này là xây dꢖng cơ sꢢ khoa hꢆc và ñꢁ xuꢃt tiêu chí phân vùng sinh
thái cho lãnh thꢑ Viꢉt Nam ñꢔ có ñưꢒc sꢖ ñꢝng nhꢃt tương ñꢂi vꢁ các kiꢔu rꢠng cho tꢠng
vùng. Sꢖ ñꢝng nhꢃt tương ñꢂi này vꢁ các kiꢔu rꢠng có ý nghĩa quan trꢆng trong viꢉc giꢗm
sai sꢂ và tăng ñꢏ tin cꢙy trong quá trình ño ñꢊm trꢍ lưꢒng các bon cꢀa rꢠng ñꢔ xây dꢖng mꢎc
phát thꢗi tham khꢗo và thꢖc hiꢉn MRV.
Trong các phương pháp truyꢁn thꢂng ñã ñưꢒc chꢆn lꢆc và thꢠa kꢊ, trong trưꢛng hꢒp này
phương pháp chuyên gia tꢞ ra rꢃt hiꢉu quꢗ, nhưng ñòi hꢞi các nhà sinh thái lâm nghiꢉp lâm
nghiꢉp có nhiꢁu kinh nghiꢉm thꢖc tiꢄn.
2 Tꢒng quan các phân vùng liên quan
2.1 Phân vùng lãnh thꢀ
2.1.1 Cơ sꢁ pháp lý
Nhꢍng cơ sꢢ pháp lý ñꢈu tiên cꢀa nhà nưꢘc vꢁ phân vùng lãnh thꢑ cꢀa các ngành kinh tꢊ, các
ngành chuyên môn tꢠ nhꢍng năm 60,70 cꢀa thꢊ kꢤ trưꢘc là thông tư 193/UB/VP ngày
11/2/1963 cꢀa Ban phân vùng kinh tꢊ thuꢏc ꢡy Ban Kꢊ hoꢋch nhà nưꢘc, và Quyꢊt ñꢚnh
270/CP ngày 30/9/1977 cꢀa Hꢏi ñꢝng Chính Phꢀ, nay là Chính phꢀ ñã hưꢘng dꢧn và thꢖc
3
hiꢉn viꢉc phân vùng kinh tꢊ theo các chuyên ngành cꢓ thꢔ dưꢘi ñây:
1. Kinh tꢊ
2. ðꢚa lý tꢖ nhiên
3. ðꢚa chꢃt công trình
4. Kinh tꢊ ngành
5. ðꢚa lý kinh tꢊ
6. Sinh thái nông nghiꢉp
7. Các chuyên ngành kinh tꢊ khác
Các chuyên ngành ñã tiꢊn hành phân vùng dꢖa trên mꢏt hoꢕc nhiꢁu phương án mꢓc tiêu, và
sꢥ dꢓng kꢊt quꢗ phân vùng trong nhiꢁu năm nay. Dưꢘi ñây mô tꢗ mꢏt sꢂ phân vùng có liên
quan ñꢊn nghiên cꢎu này.
1) Phân vùng kinh tꢄ ngành: Phân chia lãnh thꢑ ñꢃt nưꢘc theo chiꢁu dꢆc thành các vùng
kinh tꢊ ngành, làm căn cꢎ cho nhà nưꢘc, tꢑ chꢎc, quꢗn lý theo ngành.
Phân vùng kinh tꢊ ngành nhꢐm mꢓc ñích xác ñꢚnh hꢒp lý phương hưꢘng phát triꢔn chꢀ yꢊu
cꢀa ngành trong vùng, hiꢉn tꢋi cũng như tương lai, kꢊt hꢒp ñúng ñꢜn giꢍa các ngành trong kꢊ
hoꢋch hóa và trong tꢑ chꢎc quꢗn lý nꢁn kinh tꢊ quꢂc dân theo ngành và theo lãnh thꢑ, phân
vùng kinh tꢊ ngành còn là cơ sꢢ cho quy hoꢋch vùng kinh tꢊ.
Có hai dꢋng phân vùng kinh tꢊ ngành là phân vùng công nghiꢉp và phân vùng nông nghiꢉp.
Mꢇi dꢋng lꢋi chia ra các phân ngành như trong công nghiꢉp có phân vùng khai thác than, dꢈu
mꢞ, hơi ñꢂt, phân vùng luyꢉn kim ñen… còn trong nông nghiꢉp có phân vùng trꢝng trꢆt,
chăn nuôi…
2) Phân vùng ñꢅa lý tꢂ nhiên: Ngành ñꢚa lý tꢖ nhiên chuyên nghiên cꢎu, phát hiꢉn hꢉ
thꢂng các khu vꢖc tꢖ nhiên ñꢝng nhꢃt vꢁ phát sinh, do ñó mà có nhꢍng ñꢕc thù riêng, không
lꢕp lꢋi trong không gian.
Có hai nhân tꢂ phát sinh chꢀ yꢊu, mꢏt là nhân tꢂ ñꢚa ñꢘi chi phꢂi bꢢi sꢖ phân bꢂ năng lưꢒng
mꢕt trꢛi không ñꢝng ñꢁu trên trái ñꢃt, tꢋo ra các vành ñai nóng, ôn hòa, lꢋnh, và các ñꢘi
rꢠng, xa van, hoang mꢋc. Hai là nhân tꢂ phi ñꢚa ñꢘi chi phꢂi bꢢi năng lưꢒng kiꢊn tꢋo trong
lòng ñꢃt, hình thành các châu lꢓc, vùng núi, cao nguyên, ñꢝng bꢐng, các miꢁn ñꢚa chꢃt - ñꢚa
hình phân hóa chi tiꢊt trong các xꢎ.
Tꢋi các khu vꢖc ñꢚa lý nhꢞ hơn nꢍa, có sꢖ thꢂng nhꢃt cꢀa cꢗ hai nhân tꢂ, tꢋo nên các tꢑng thꢔ
lãnh thꢑ có sꢖ ñꢝng nhꢃt cao. Phân vùng ñꢚa lý tꢖ nhiên bao gꢝm cꢗ hai khâu phân vꢚ và
phân loꢋi. Ngoài phân vùng tꢑng hꢒp nói trên còn có phân vùng tꢠng thành phꢈn ñꢚa lý tꢖ
nhiên như phân vùng ñꢚa mꢋo, phân vùng khí hꢙu thꢀy văn, phân vùng thꢑ nhưꢦng, phân
vùng sinh vꢙt, các phân vùng này sꢨ bꢑ sung cho nhau làm tăng thêm tính khoa hꢆc và tính
thꢖc tiꢄn cho mꢇi loꢋi phân vùng thành phꢈn.
3) Phân vùng ñꢅa lý kinh tꢄ: Ngành ñꢚa lý kinh tꢊ chuyên nghiên cꢎu và phát hiꢉn hoꢕc dꢖ
ñoán sꢖ hình thành hꢉ thꢂng các vùng kinh tꢊ hoàn chꢟnh vꢘi chꢎc năng sꢗn xuꢃt chuyên
4
môn hóa và phát triꢔn tꢑng hꢒp. Dꢖa vào phân vùng ñꢚa lý kinh tꢊ, nhà nưꢘc có thꢔ nꢜm
ñưꢒc ñꢈy ñꢀ tiꢁm năng vꢁ các mꢕt tꢖ nhiên, kinh tꢊ, xã hꢏi cꢀa các bꢏ phꢙn lãnh thꢑ khác
nhau trên ñꢃt nưꢘc nhꢐm xác ñꢚnh chiꢊn lưꢒc và các chương trình phát triꢔn kinh tꢊ - xã hꢏi.
Có phân vùng ñꢚa lý kinh tꢊ tꢑng hꢒp, nghiên cꢎu liên ngành ñꢔ phát hiꢉn các vùng kinh tꢊ
ña dꢋng, phꢎc tꢋp, và có phân vùng ñꢚa lý kinh tꢊ theo tꢠng ngành như nông nghiꢉp, công
nghiꢉp, du lꢚch ñꢔ phát hiꢉn các vùng chuyên môn hóa hꢩp.
4) Phân vùng ñꢅa chꢆt công trình: Phân chia lãnh thꢑ nghiên cꢎu theo các ñiꢁu kiꢉn ñꢚa
chꢃt công trình. Thưꢛng sꢥ dꢓng các phân vꢚ miꢁn – theo ñꢚa kiꢊn tꢋo; vùng - theo ñꢚa mꢋo;
khu – theo sꢖ phân bꢂ các phꢎc hꢉ ñꢚa tꢈng và nguꢝn gꢂc; khoꢗnh – theo mꢏt trong nhꢍng
yꢊu tꢂ ñꢕc trưng khác: Các hiꢉn tưꢒng và quá trình ñꢚa chꢃt ñꢏng lꢖc công trình, ñꢚa chꢃt
thꢀy văn, tính chꢃt cơ lý cꢀa ñꢃt ñá.v.v.
Xét tꢑ hꢒp các ñiꢁu kiꢉn ñꢚa chꢃt công trình ñꢔ ñánh giá mꢎc ñꢏ thuꢙn lꢒi cꢀa tꢠng phân vꢚ
ñꢂi vꢘi xây dꢖng. Tùy theo tꢤ lꢉ bꢗn ñꢝ ñưꢒc thành lꢙp và ñꢕc ñiꢔm cꢀa lãnh thꢑ, có thꢔ
phân nhꢞ hơn nꢍa các phân vꢚ trên, hoꢕc gꢏp chúng lꢋi. Bꢗn ñꢝ phân vùng ñưꢒc lꢙp riêng
hoꢕc biꢔu thꢚ chung trên bꢗn ñꢝ ñꢚa chꢃt công trình.
5) Phân vùng khí hꢇu thꢈy văn: Hꢉ thꢂng phân vꢚ sơ ñꢝ phân vùng khí hꢙu dꢖa trên hai
ñꢕc trưng, mꢏt là phân hóa vꢁ tài nguyên nhiꢉt, hai là phân hóa vꢁ tài nguyên ꢌm. Hiꢉn nay
ñang sꢥ dꢓng phꢑ thông phân vꢚ hai cꢃp là miꢁn khí hꢙu và vùng khí hꢙu (Nguyꢄn ðꢎc Ngꢍ,
2008).
•
Miꢁn khí hꢙu: phân ñꢚnh theo tài nguyên nhiꢉt (biên ñꢏ/năm, tꢑng bꢎc xꢋ/năm); hiꢉn
có hai miꢁn là miꢁn bꢜc và miꢁn nam.
•
Vùng khí hꢙu: Trên mꢇi miꢁn, theo chꢟ tiêu mưa ꢌm (mùa mưa, ba tháng mưa cao
nhꢃt) ñã phân vùng lãnh thꢑ thành 7 vùng khí hꢙu thꢀy văn sau ñây: vùng Tây Bꢜc,
vùng ðông Bꢜc, vùng ðꢝng bꢐng Bꢜc Bꢏ, vùng Bꢜc trung Bꢏ, vùng Nam Trung Bꢏ,
vùng Tây nguyên, vùng Nam bꢏ.
6) Phân vùng sinh thái nông nghiꢃp: Bꢏ NN&PTNT phân chia lãnh thꢑ Viꢉt Nam thành 7
vùng ñꢔ phꢓc vꢓ cho viꢉc quy hoꢋch, phát triꢔn nông nghiꢉp. Các vùng sinh thái nông
nghiꢉp gꢝm: Trung du và miꢁn núi phía Bꢜc; ñꢝng bꢐng sông Hꢝng; duyên hꢗi bꢜc Trung
bꢏ; duyên hꢗi Nam Trung bꢏ; Tây Nguyên; ðông Nam bꢏ và ðꢝng bꢐng sông Cꢥu Long.
Như vꢙy có sꢖ khác nhau trong viꢉc phân chia lãnh thꢑ theo ngành chuyên môn so vꢘi phân
vùng sinh thái nông nghiꢉp, hoꢕc vùng sinh thái lâm nghiꢉp mà chúng ta ñang nghiên cꢎu kꢔ
cꢗ tên gꢆi cꢀa phân vꢚ cơ bꢗn là vùng, ví dꢓ vùng ðꢝng bꢐng Bꢜc bꢏ hay vùng ðꢝng bꢐng
Sông Hꢝng, vì trong vùng còn có hꢉ thꢂng sông Thái Bình.
2.1.2 Cꢂp phân vꢃ và tên gꢄi
Hiꢉn chưa có sꢖ nhꢃt quán trong tên gꢆi, sꢂ lưꢒng và khái niꢉm cꢀa các cꢃp phân vꢚ không
phꢗi chꢟ do mꢓc ñích cꢀa sꢖ phân vùng, mà còn tùy thuꢏc vào quan niꢉm và phương pháp
cꢀa tác giꢗ hay nhóm tác giꢗ phân vùng.
5
Các văn bꢗn nói trên ñã hưꢘng dꢧn 7 cꢃp phân vꢚ cꢗnh quan sinh thái (CQST) tꢠ cꢃp thꢃp
nhꢃt, ñó là:
1. Diꢉn Cꢗnh quan sinh thái
2. Dꢋng cꢗnh quan sinh thái
3. Cꢗnh quan sinh thái
4. Vùng sinh thái
5. Khu sinh thái
6. Miꢁn sinh thái
7. Xꢎ sinh thái
Trong thꢖc tiꢄn, phân vùng lãnh thꢑ cꢀa tꢠng ngành kinh tꢊ hay tꢠng lĩnh vꢖc chuyên môn,
không nhꢃt thiꢊt phꢗi sꢥ dꢓng 7 cꢃp phân vꢚ kꢔ trên, mà căn cꢎ mꢓc ñích cꢀa viꢉc phân vùng.
Ví dꢓ Phân vùng ñꢚa mꢋo Viꢉt Nam và các nưꢘc lân cꢙn cꢀa Lê ðꢎc An (1985) trên bꢗn ñꢝ
1/1.000.000 ñã dùng 4 cꢃp phân vꢚ vĩ mô và gꢆi tên gꢈn như theo hꢉ thꢂng hành chính là: i)
Nưꢘc ñꢚa mꢋo; ii) Tꢟnh ñꢚa mꢋo; iii) Miꢁn ñꢚa mꢋo; iv) Vùng ñꢚa mꢋo.
Hꢏi khoa hꢆc ñꢃt phân vùng ñꢚa lý thꢑ nhưꢦng Viꢉt Nam (1996) trên bꢗn ñꢝ tꢤ lꢉ
1/1.000.000 cũng ñã dùng 4 cꢃp phân vꢚ vĩ mô và ñꢕt tên sát vꢘi tên trong thông tư 193/ UB-
VP năm 1963 cꢀa Ban phân vùng kinh tꢊ là: i) 2 miꢁn; ii) 6 á miꢁn; iii) 16 khu; iv) 142
vùng.
2.2 Phân vùng sinh thái
Phân vùng sinh thái cũng là mꢏt dꢋng phân vùng lãnh thꢑ như vꢠa mô tꢗ tꢋi tiꢊt tꢋi mꢓc 2.1,
nhưng nꢏi dung phân vùng lꢋi là các hꢉ sinh thái khác nhau.
2.2.1 Phương pháp luꢅn trong phân vùng sinh thái
Phân vùng sinh thái có vai trò hꢊt sꢎc quan trꢆng trong viꢉc phân ñꢚnh ñꢚa lý tꢖ nhiên, không
gian môi trưꢛng, xác ñꢚnh các quy luꢙt sinh thái ñꢕc thù cꢀa tꢠng vùng, tiꢔu vùng. Phân vùng
hiꢔu mꢏt cách ñơn giꢗn là sꢖ phân chia lãnh thꢑ thành nhꢍng ñơn vꢚ nhꢞ hơn, nhưng có
chung mꢏt hoꢕc mꢏt vài tiêu chí ñã chꢆn. Có rꢃt nhiꢁu loꢋi phân vùng khác nhau ví dꢓ: Phân
vùng ñꢚa lý tꢖ nhiên; phân vùng ñꢚa chꢃt; phân vùng khí hꢙu; phân vùng thꢀy văn; phân vùng
sinh thái nông nghiꢉp, lâm nghiꢉp, thꢀy lꢒi;…
Trong tꢑng quan này sꢨ tꢑng hꢒp các hꢉ thꢂng phân vùng lâm nghiꢉp tꢠ trưꢘc ñꢊn nay làm
cơ sꢢ lꢖa chꢆn các tiêu chí phân vùng sinh thái lâm nghiꢉp ꢢ Viꢉt Nam. Trưꢘc hꢊt, cꢈn phꢗi
tìm hiꢔu mꢏt sꢂ khái niꢉm làm cơ sꢢ cho viꢉc phân vùng sinh thái:
• Cꢗnh quan sinh thái là tꢑng thꢔ lãnh thꢑ hiꢉn tꢋi, có cꢃu trúc cꢗnh quan ñꢚa lý và có chꢎc
6
năng sinh thái cꢀa hꢉ sinh thái (HST) ñang tꢝn tꢋi và phát triꢔn ꢢ trên ñó.
• Cꢃu trúc cꢀa cꢗnh quan sinh thái gꢝm có cꢃu trúc cꢀa cꢗnh quan và cꢃu trúc cꢀa HST
lꢝng vào nhau trong mꢏt thꢔ thꢂng nhꢃt. Ví dꢓ vꢁ cꢃu trúc cꢗnh quan: nꢁn ñá, ñꢚa hình,
thꢑ nhưꢦng, sinh vꢙt, thꢀy văn, khí hꢙu…; vꢁ cꢃu trúc HST: vꢙt chꢃt vô cơ, hꢍu cơ, sinh
vꢙt sꢗn xuꢃt, sinh vꢙt tiêu thꢓ và sinh vꢙt phân hꢀy.
• Dꢋng cꢗnh quan sinh thái ñưꢒc ñꢕc trưng bꢢi sꢖ ñꢝng nhꢃt nꢁn ñá và các thꢔ hình thái vꢁ
tiꢔu hoꢕc trung ñꢚa hình ñơn giꢗn; tiꢔu hoꢕc khí hꢙu ñꢚa phương; các ñꢕc ñiꢔm thꢀy văn
quy mô tương ꢎng; các ñơn vꢚ ñꢃt; các quꢈn xã thꢖc vꢙt.
• Chꢎc năng sinh thái là sꢖ vꢙn ñꢏng và biꢊn ñꢑi vꢙt chꢃt, năng lưꢒng và hình thái cꢀa các
thành phꢈn cꢃu trúc trên. Ví dꢓ: ngꢆn núi, ñꢝng bꢐng, các mô hình sꢗn xuꢃt nông nghiꢉp,
lâm nghiꢉp, v.v.
• Vùng sinh thái là mꢏt ñơn vꢚ lãnh thꢑ có cꢃu trúc ñꢝng nhꢃt tương ñꢂi bꢢi tính trꢏi phát
sinh cꢀa mꢏt kiꢊn trúc ñꢚa chꢃt thuꢏc mꢏt ñꢘi ñꢚa chꢃt; Tꢙp hꢒp các thꢔ hình thái ñꢋi ñꢚa
hình ñưꢒc ñꢕc trưng tꢑng hꢒp tꢃt cꢗ các hꢒp phꢈn tꢖ nhiên: khí hꢙu, thꢀy văn, thꢑ
nhưꢦng, sinh vꢙt, v.v, ví dꢓ: vùng sꢗn xuꢃt nông nghiꢉp, lâm nghiꢉp, ngư nghiꢉp, v.v.
• Khu sinh thái ñưꢒc hình thành bꢢi mꢏt ñꢘi cꢃu trúc ñꢚa chꢃt có chung lꢚch sꢥ phát triꢔn
và ñꢕc ñiꢔm kiꢊn tꢋo là tꢙp hꢒp các thꢔ hình thái ñꢋi ñꢚa hình lꢘn hơn vùng sinh thái, có
cùng ñꢕc ñiꢔm vꢁ khí hꢙu, thꢀy văn, thꢑ nhưꢦng, sinh vꢙt, v.v, ví dꢓ: vùng kinh tꢊ, tꢟnh,
v.v.
• Miꢁn sinh thái ñưꢒc hình thành trong miꢁn ñꢚa chꢃt hay khu vꢖc ñꢚa chꢃt có chung ñꢕc
ñiꢔm cꢀa cꢃu trúc lꢘp vꢞ trái ñꢃt chi phꢂi các miꢁn khí hꢙu và cùng vꢘi thꢗm thꢖc vꢙt
ꢎng vꢘi miꢁn khí hꢙu ñó. Ví dꢓ: miꢁn xích ñꢋo, ôn ñꢘi, nhiꢉt ñꢘi, v.v.
• Xꢎ sinh thái: Là cꢃp phân vꢚ lꢘn nhꢃt, quy mô lꢓc ñꢚa và ñꢋi dương ñưꢒc ñꢕc trưng bꢢi
phꢈn lãnh thꢑ gꢝm nhiꢁu miꢁn sinh thái. Xꢎ sinh thái thưꢛng ñꢁ cꢙp ñꢊn tꢠng lꢓc ñꢚa.
• Hꢉ sinh thái là ñơn vꢚ cơ bꢗn cꢀa cꢗnh quan tꢖ nhiên. Theo Odum, hꢉ thꢂng cꢗnh quan tꢖ
nhiên bao gꢝm bꢂn kiꢔu hꢉ sinh thái cơ bꢗn: i) Các hꢉ thꢂng sꢗn xuꢃt, ꢢ ñó diꢄn thꢊ ñưꢒc
con ngưꢛi kiꢔm soát liên tꢓc nhꢐm duy trì mꢎc năng suꢃt cao; ii) Các hꢉ thꢂng bꢗo tꢝn
hay tꢖ nhiên, nơi cho phép hay tꢋo ñiꢁu kiꢉn cho quá trình diꢄn thꢊ tꢖ nhiên tiꢊn tꢘi trꢋng
thái bꢁn vꢍng; iii) Các hꢉ thꢂng liên hꢒp, trong ñó kꢊt hꢒp cꢗ hai kiꢔu trꢋng trên; và iv)
Các hꢉ thꢂng ñô thꢚ và khu công nghiꢉp hay nhꢍng khu vꢖc không thꢙt quan trꢆng vꢁ
mꢕt sinh hꢆc.
Trên thꢊ giꢘi có các dꢋng phân vùng như sau: i) Phân vùng sinh thái phꢓc vꢓ cho nghiên cꢎu
7
các hꢉ sinh thái và khai thác tài nguyên; ii) Phân vùng cꢗnh quan tꢑng hꢒp các vꢃn ñꢁ có liên
quan ñꢊn viꢉc nghiên cꢎu các nguyên nhân phân hóa và tách biꢉt cꢀa môi trưꢛng ñꢚa lý (N.I.
Mikhailov, 1955). Là sꢖ phân chia bꢁ mꢕt trái ñꢃt mà trong ñó khu vꢖc ñưꢒc phân chia giꢍ
nguyên tính toàn vꢩn lãnh thꢑ và sꢖ ñꢝng nhꢃt bên trong bꢜt nguꢝn tꢠ sꢖ chung nhꢃt cꢀa sꢖ
phát triꢔn, vꢚ trí ñꢚa lý, quá trình ñꢚa chꢃt…(A.G. Ixatsenko, 1965); iii) Phân vùng ñꢚa lý tꢖ
nhiên là viꢉc hꢒp nhꢃt các lãnh thꢑ hoꢕc thꢀy vꢖc tương ñꢂi ñꢝng nhꢃt vꢁ mꢏt dꢃu hiꢉu ñưꢒc
thꢠa nhꢙn ꢢ mꢏt mꢎc ñꢏ nhꢃt ñꢚnh và tách chúng ra khꢞi nhꢍng khu vꢖc không có dꢃu hiꢉu
ñó; iv) Phân vùng kinh tꢊ là sꢖ phân chia lãnh thꢑ thành hꢉ thꢂng các loꢋi vùng và cꢃp vùng
kinh tꢊ khác nhau nhꢐm mꢓc ñích xác ñꢚnh ñúng ñꢜn phương hưꢘng phát triꢔn kinh tꢊ xã hꢏi
cꢀa vùng.
Phân vùng mang nhꢍng ñꢕc tính là: i) tính toàn vꢩn lãnh thꢑ (không lꢕp lꢋi); ii) tính ưꢘc ñꢚnh
ranh giꢘi (có thꢔ xác ñꢚnh hoꢕc không); và iii) tính chꢀ quan trong phân vùng thꢔ hiꢉn mꢓc
ñích cꢀa phân vùng theo ý thꢎc mong muꢂn cꢀa con ngưꢛi.
Phân vùng phꢗi bꢗo ñꢗm các nguyên tꢜc: i) Có sꢖ ñꢝng nhꢃt tương ñꢂi cꢀa sꢖ phân hóa các
chꢟ tiêu phân vùng; ii) Có sꢖ lꢖa chꢆn các nhân tꢂ trꢏi trong khi xem xét các biꢔu hiꢉn mang
tính ꢑn ñꢚnh cꢀa HST tꢖ nhiên; iii) Bꢗo ñꢗm toàn vꢩn lãnh thꢑ tiꢉn cho viꢉc khai thác, bꢗo vꢉ
và quꢗn lý vùng.
2.2.2 Nhꢆng công trình phân vùng sinh thái ꢁ Viꢇt Nam
1) Phân vùng sinh thái ñꢃt trꢝng ngô (Trꢈn An Phong và nnk, 2000). Lãnh thꢑ ñꢃt liꢁn Viꢉt
Nam ñưꢒc chia thành 3 miꢁn và 9 vùng.
2) Phân vùng sinh thái thꢀy lꢒi Miꢁn trung (Viꢉn thꢀy lꢒi miꢁn Nam, 2008) ñã phân chia
miꢁn trung thành 4 vùng sinh thái là: Cát ven biꢔn, ñꢝng bꢐng, gò ñꢝi trung du, núi cao.
3) Phân vùng sinh thái nông nghiꢉp vùng ñꢝng bꢐng sông Hꢝng (Cao Liêm, 1990). Trong 3
loꢋi ñꢃt là bꢋc màu, chua mꢕn, úng trũng, ñã phân chia 8 vùng, 13 tiꢔu vùng, thꢔ hiꢉn trên
bꢗn ñꢝ tꢤ lꢉ 1/250.000.
4) Phân vùng sinh thái nuôi trꢝng thꢀy sꢗn 8 tꢟnh ven biꢔn ñꢝng bꢐng sông Cꢥu Long
(ðHQG TP HCM) trên bꢗn ñꢝ tꢤ lꢉ 1/250.000 ñꢊn 1/100.000 v.v.
5) ðưꢒc sꢥ dꢓng hiꢉu quꢗ và rꢏng rãi nhꢃt là công trình “Phân vùng sinh thái nông nghiꢉp”.
Sꢖ phân chia lãnh thꢑ thành các vùng sꢗn xuꢃt nông nghiꢉp khác nhau, dꢖa trên cơ sꢢ các
ñiꢁu kiꢉn sinh thái như ñꢃt, nưꢘc, khí hꢙu khác nhau. Phân vùng sinh thái nông nghiꢉp tꢋo cơ
sꢢ cho viꢉc sꢥ dꢓng tài nguyên nông nghiꢉp có hiꢉu quꢗ tꢂi ưu, phát huy ñꢈy ñꢀ tiꢁm năng
cꢀa tꢠng vùng nhꢐm lꢖa chꢆn ñúng các loꢋi hình sꢥ dꢓng ñꢃt nông -lâm nghiꢉp.
8
Viꢉt nam ñã hoàn thành viꢉc phân vùng sinh thái nông nghiꢉp, toàn lãnh thꢑ ñưꢒc chia thành
7 vùng là: miꢁn núi và trung du Bꢜc bꢏ, ñꢝng bꢐng sông Hꢝng, duyên hꢗi Bꢜc Trung bꢏ,
Duyên hꢗi Nam Trung bꢏ, Tây Nguyên, ðông Nam bꢏ và ñꢝng bꢐng sông Cꢥu Long.
Phân vùng sinh thái nông nghiꢉp ꢢ Viꢉt nam ñã làm cơ sꢢ tꢂt cho viꢉc xây dꢖng quy hoꢋch
tꢑng thꢔ các vùng kinh tꢊ cũng như quy hoꢋch sꢥ dꢓng ñꢃt cꢀa các tꢟnh trong toàn quꢂc.
Phân vùng sinh thái nông nghiꢉp gꢜn kꢊt rꢃt chꢕt chꢨ vꢘi phân vùng sinh thái lâm nghiꢉp, và
ñôi khi ñã ñưꢒc sꢥ dꢓng cho quy hoꢋch phát triꢔn lâm nghiꢉp. Tám vùng lâm nghiꢉp chꢟ
khác 7 vùng sinh thái nông nghiꢉp là có thêm vùng Tây Bꢜc (Bꢜc bꢏ), song vꢃn ñꢁ ñang cꢈn
nghiên cꢎu tiꢊp là sꢖ phát sinh và phát triꢔn cꢀa các hꢉ sinh thái rꢠng khác vꢘi các hꢉ ngꢜn
ngày cꢀa cây lương thꢖc và bꢗn thân HSTR còn phꢗi cung cꢃp dꢚch vꢓ bꢗo vꢉ môi trưꢛng,
cꢈn ñưꢒc lꢖa chꢆn tiêu chí khác và phân vꢚ khác vꢘi phân vùng sinh thái nông nghiꢉp .
2.3 Phân vùng sinh thái lâm nghiꢇp
Cho ñꢊn nay, chưa có công trình xây dꢖng ñưꢒc hꢉ thꢂng phân vùng STLN, nên vꢧn tꢋm
dùng 8 vùng lâm nghiꢉp, mà không gꢆi tên là vùng sinh thái, hay vùng kinh tꢊ. Năm 2006
khi xây dꢖng Chiꢊn lưꢒc phát triꢔn lâm nghiꢉp giai ñoꢋn 2006-2020 thì ñã sát nhꢙp vùng
Trung Tâm vꢘi vùng ðông Bꢜc (Bꢜc bꢏ) vì không còn cꢈn thiꢊt giꢍ lꢋi mꢏt vùng Trung tâm
có các tiêu chí vꢁ khí hꢙu, ñꢃt ñai, ñꢚa hình gꢈn tương tꢖ vꢘi vùng bên cꢋnh, mà chꢟ ưu tiên
phát triꢔn trên dưꢘi 100.000 ha rꢠng nguyên liꢉu cho nhà máy giꢃy Bãi Bꢐng, nên chꢟ còn 8
vùng lâm nghiꢉp.
Hꢉ sinh thái rꢠng bao gꢝm các kiꢔu thꢗm thꢖc vꢙt rꢠng trong cꢗ nưꢘc ñưꢒc phân chia và sꢥ
dꢓng theo các phương pháp, các mꢓc ñích khác nhau, mà sꢨ trình bày kꢅ trong tiꢊt trong mꢓc
3.2 ꢢ phꢈn tiꢊp theo. Cho tꢘi nay, chưa có công trình phân vùng STLN nào ꢢ Viꢉt Nam ñưꢒc
thꢖc hiꢉn, vì vꢙy quan tâm ñꢈu tiên là cơ sꢢ khoa hꢆc cꢀa “Phương pháp luꢙn trong phân
vùng sinh thái” ñưꢒc trình bày tꢋi mꢓc 4.
3 Thꢄm thꢑc vꢘt rꢓng Viꢂt Nam và ñꢌc trưng phân bꢉ
3.1 Giꢈi thiꢇu vꢉ rꢊng và tài nguyên ðDSH
3.1.1 Nhꢆng nhân tꢋ ꢌnh hưꢁng và phân bꢋ tꢍ nhiên cꢎa rꢊng
Lãnh thꢑ Viꢉt Nam nꢐm hoàn toàn trong ñai nhiꢉt ñꢘi, và thuꢏc vùng có khí hꢙu gió mùa.
Tuy vꢙy các kꢊt quꢗ nghiên cꢎu phân vùng khí hꢙu tꢖ nhiên lꢋi cho thꢃy có sꢖ chênh lꢉch
ñáng kꢔ vꢁ các tiêu chí chi phꢂi sꢖ phát sinh, phát triꢔn cꢀa các hꢉ sinh thái rꢠng, và hꢉ sinh
thái nông nghiꢉp, ñó là: tꢑng nhiꢉt ñꢏ năm, biên ñꢏ ngày và biên ñꢏ năm, có 1 mùa ñông.
Các tiêu chí này tꢋo ra sꢖ chênh lꢉch ñáng kꢔ vꢁ kích thưꢘc (ñưꢛng kính, chiꢁu cao, thꢔ tích
cây, trꢍ lưꢒng gꢇ và sinh khꢂi, ñꢕc biꢉt là ꢢ các hꢉ sinh thái rꢠng hꢇn loꢋi thưꢛng xanh nhiꢉt
ñꢘi và hꢉ sinh thái rꢠng ngꢙp mꢕn.
9
Trong khi nhân tꢂ vĩ ñꢏ, và nhân tꢂ ñꢚa ñꢘi ꢗnh hưꢢng không rõ rꢉt ñꢊn các hꢉ sinh thái rꢠng
và năng suꢃt sinh hꢆc cꢀa chúng, thì sꢖ chênh lꢉch theo ñꢏ cao lꢋi có ꢗnh hưꢢng lꢘn tꢘi viꢉc
hình thành các hꢉ sinh thái ôn ñꢘi núi cao (các kiꢔu phꢓ theo ñꢏ cao), và năng suꢃt sinh hꢆc
cꢀa chúng, thông qua nhiꢉt ñꢏ, lưꢒng mưa, giꢛ chiꢊu sáng, thꢑ nhưꢦng, ñꢚa mꢋo. Mô tꢗ chi
tiꢊt vꢁ các kiꢔu rꢠng ñưꢒc nêu trong mꢓc 3. Ba phꢈn tư diꢉn tích lãnh thꢂ Viꢉt Nam là ñꢝi
núi, trong ñó phân bꢂ thꢖc vꢙt tꢠ ñꢏ cao 1.000 m là có thay ñꢑi rõ nét, trong khi các dãy Bi-
ñúp, Chư-yang-sin, Ngꢆc Linh ꢢ miꢁn Nam có ñꢏ cao trên 2.000 m, còn ꢢ miꢁn Bꢜc thì
nhiꢁu dãy núi tương tꢖ hoꢕc cao hơn và cao nhꢃt là dãy Hoàng Liên, có ñꢟnh Phan-xi-păng
cao khoꢗng 3.143 m.
Năm 1943 sꢂ liꢉu diꢉn tích rꢠng Viꢉt Nam ñꢈu tiên ñưꢒc công bꢂ là 14,3 triꢉu ha (P.
Maurant, 1943), khi ñó toàn bꢏ diꢉn tích rꢠng là rꢠng tꢖ nhiên và ña sꢂ là rꢠng nguyên sinh.
Qua hai cuꢏc chiꢊn tranh 1945 -1954, và 1965-1975 diꢉn tích Viꢉt Nam ñã giꢗm xuꢂng còn
11,2 triꢉu ha. Tꢂc ñꢏ giꢗm diꢉn tích rꢠng nhanh nhꢃt là 15 năm sau khi ñꢃt nưꢘc thꢂng nhꢃt
(1975) và ñꢊn năm 1990 diꢉn tích rꢠng ñꢋt mꢎc thꢃp nhꢃt là 9,17 triꢉu ha, chiꢊm khoꢗng
64% diꢉn tích rꢠng thꢂng kê vào năm 1943. Tꢠ năm 1990 trꢢ ñi, thông qua các chương trình
327, dꢖ án trꢝng mꢘi 5 triꢉu ha rꢠng và ñiꢁu kiꢉn giꢗm thiꢔu sꢎc ép lương thꢖc, cꢀi ñꢂt, nên
diꢉn tích rꢠng ñã tăng lên 11,3 triꢉu ha vào năm 2000 và 13,3 triꢉu ha năm 2009, ñꢋt xꢃp xꢟ
93% diꢉn tích rꢠng ban ñꢈu. Tuy nhiên, diꢉn tích rꢠng tăng chꢀ yꢊu là 3 triꢉu ha rꢠng trꢝng,
còn rꢠng tꢖ nhiên phꢓc hꢝi chꢙm hơn, các hꢉ sinh thái nguyên sinh chꢟ còn lꢋi trong vùng lõi
cꢀa các khu bꢗo tꢝn hoꢕc các vưꢛn quꢂc gia. Bꢗng 1 chꢟ rõ xu thꢊ thay ñꢑi diꢉn tích rꢠng
cꢀa Viꢉt Nam trong 60 năm qua.
Bꢉng 1. Sꢖ thay ñꢑi diꢉn tích rꢠng Viꢉt Nam, 1943 - 2009
Năm
Diꢃn tích rꢊng, triꢃu ha
Tꢖ nhiên Trꢝng Tꢑng
Rꢊng bao
phꢈ %
Ha/
ngưꢍi
Thay ñꢋi so vꢌi
1990
ha
%
1943
1976
1980
1985
1990
1995
2000
2005
2009
14,300
11,077
10,186
9,038
0
14,300
11,169
10,608
9,892
43,0
33,8
32,1
30,0
27,8
28,2
33,2
36,4
39,1
0,70
92
0,22
0,19
0,16
0,14
0,12
0,14
0,15
0,15
422
584
8,430
745
9,175
8,252
1,050
1,471
2,334
2,920
9,302
9,444
10,915
12,617
13,259
10,283
10,339
+ 2,432 +15,4
+ 4,084 + 36,4
Nguꢀn: Tꢁng Cꢂc Lâm Nghiꢃp, 2010
Tꢑng trꢍ lưꢒng gꢇ cũng giꢂng như tꢑng sinh khꢂi cây sꢂng ñꢁu có chung quy luꢙt giꢗm trong
thꢛi gian nói trên, nhưng phꢓc hꢝi thì lꢋi chꢙm hơn. Năm 1990 tꢑng trꢍ lưꢒng gꢇ là 657 triꢉu
m3, năm 2000 là 782 triꢉu m3 và năm 2005 là 812 triꢉu m3.
10
Khi phân vùng STLN thì tꢑng trꢍ lưꢒng gꢇ sꢨ ñưꢒc thꢂng kê theo vùng, nhưng nó chꢟ phꢗn
ánh khꢂi lưꢒng hiꢉn trꢋng cꢀa rꢠng, chꢎ chưa thꢔ dꢖ báo tiꢁm năng năng suꢃt cꢀa các hꢉ
sinh thái sꢨ ñưꢒc phꢓc hꢝi. Bꢗng 2 là kꢊt quꢗ kiꢔm kê năm 2005 vꢁ trꢍ lưꢒng gꢇ cꢀa các loꢋi
rꢠng theo 8 vùng sinh thái.
Bꢉng 2. Trꢍ lưꢒng rꢠng gꢇ theo các vùng sinh thái (1000m3)
Toàn
quꢂc
Tây
Bꢜc
ðông ðꢝng
Bꢜc bꢐng Trung
Bꢜc
Nam
Trung nguyên Nam
Bꢏ Bꢏ
Tây
ðông ðꢝng
Hꢎng
mꢏc
bꢐng
sông
Cꢥu
sông
Hꢝng
Bꢏ
Long
43.030 65.777 4.763 192.321 145.714 288.559 66.005 5.509
Tꢋng
RTN
% RTN
RT
811.678
758.134 41.320 50.332 3.152 183.274 130.436 285.663 63.186
770
93,4
53.545
6,6
96,0
1.710 15.444 1.611
4,0 23,5 33,8
76,5
66,2
95,3
9.048
4,7
89,5
15.278
10,5
99,0
2.896
1,0
95,7
14,0
2.819 4.739
4,3 86,0
% RT
Nguꢀn: Bꢄ NN-PTNT, Qð 1267 ngày 05-05-2009.
3.1.2 Tài nguyên ðDSH rꢊng
ðiꢁu kiꢉn sinh thái có ꢗnh hưꢢng quyꢊt ñꢚnh ñꢊn tính ña dꢋng cꢀa HSTR. Lãnh thꢑ lꢓc ñꢚa
Viꢉt Nam trꢗi dài tꢠ vĩ tuyꢊn 8O35’ Bꢜc ñꢊn vĩ tuyꢊn 23O24’ Bꢜc, phía Nam tiꢊp cꢙn gꢈn vꢘi
vùng xích ñꢋo, phía Bꢜc giáp vꢘi ñai Á nhiꢉt ñꢘi. Viꢉt Nam có khí hꢙu nhiꢉt ñꢘi gió mùa, có
mùa ñông lꢋnh và cꢙn xích ñꢋo. Bꢛ biꢔn dài 3.260 km tꢠ Móng Cái ñꢊn Hà Tiên, nơi có rꢠng
ngꢙp mꢕn, nơi có rꢠng phi lao trên cát. ðꢚa hình ñꢝi núi chiꢊm ba phꢈn tư lãnh thꢑ, tꢠ vùng
ven biꢔn ñꢊn ñꢝng bꢐng, trung du, cao nguyên, vùng núi. Chính ñiꢁu kiꢉn ñꢚa hình này ñã
làm cho Viꢉt Nam không chꢟ có khí hꢙu nhiꢉt ñꢘi gió mùa mà còn có cꢗ khí hꢙu á nhiꢉt ñꢘi
và ôn ñꢘi núi cao. Không kꢔ miꢁn khí hꢙu biꢔn ðông, khí hꢙu lꢓc ñꢚa có 3 miꢁn khí hꢙu
(phía Bꢜc, ðông Trưꢛng Sơn, phía Nam) vꢘi 10 vùng khí hꢙu ñꢕc trưng cho các vùng sinh
thái khác nhau (Phꢋm Ngꢆc Toàn, Phan Tꢃt ðꢜc, 1978). ðiꢁu kiꢉn ñꢚa hình và khí hꢙu trên
ñây ñã tꢋo nên nhiꢁu quá trình hình thành ñꢃt khác nhau. Viꢉt Nam không chꢟ có nhꢍng lꢘp
ñꢃt nhiꢉt ñꢘi ñiꢔn hình như ñꢃt Feralit, ñꢃt nâu và ñꢃt ñen nhiꢉt ñꢘi, v.v. mà còn có cꢗ lꢘp ñꢃt
á nhiꢉt ñꢘi, lꢘp ñꢃt phꢓ á nhiꢉt ñꢘi vùng núi và cꢗ ñꢃt vàng alít pꢂtzôn hoá trên núi cao.
Tính ðDSH cꢀa rꢠng Viꢉt Nam ñưꢒc ñánh giá là rꢃt cao, không chꢟ trong vùng mà cꢗ trên
thꢊ giꢘi. Vꢁ khu hꢉ thꢖc vꢙt, ngoài nhꢍng yꢊu tꢂ bꢗn ñꢚa, ñꢕc hꢍu, Viꢉt Nam còn là nơi hꢏi
tꢓ cꢀa 3 luꢝng thꢖc vꢙt di cư tꢠ Trung Quꢂc, ꢪn ðꢏ - Himalaya, Malayxia - Inñônêxia và
các vùng khác kꢔ cꢗ ôn ñꢘi.
Tính ña dꢋng vꢁ loài cây và ñꢏng vꢙt là mꢏt trong nhꢍng nhân tꢂ quyꢊt ñꢚnh tính ña dꢋng vꢁ
11
hꢉ sinh thái rꢠng tꢖ nhiên cꢀa Viꢉt Nam (Phùng Ngꢆc Lan, 2006). Vꢁ khu hꢉ thꢖc vꢙt, ngoài
nhꢍng yꢊu tꢂ bꢗn ñꢚa, ñꢕc hꢍu, Viꢉt Nam còn là nơi hꢏi tꢓ cꢀa 3 luꢝng thꢖc vꢙt di cư tꢠ
Trung Quꢂc, ꢪn ðꢏ - Himalaya, Malaixia - Inñônêxia và các vùng khác kꢔ cꢗ ôn ñꢘi. Theo
Nguyꢄn Nghĩa Thìn (2008), nưꢘc ta có khoꢗng 19.357 loài thꢖc vꢙt thuꢏc 2524 chi và 378
hꢆ, trong ñó có 1600 loài nꢃm, 368 loài vi khuꢌn lam, 2175 loài tꢗo, 793 loài rêu, 2 loài
khuyꢊt lá thông, 57 loài thông ñꢃt, 2 loài thân ñꢂt (cꢞ tháp bút), 691 loài dương xꢟ, 69 loài
hꢋt trꢈn và 1300 loài hꢋt kín. Các nhà thꢖc vꢙt hꢆc dꢖ ñoán con sꢂ loài thꢖc vꢙt ꢢ nưꢘc ta
còn có thꢔ lên ñꢊn 25.000 loài. Trong các loài cây nói trên có khoꢗng 15.000 loài thꢖc vꢙt có
mꢋch, sꢂ loài thꢖc vꢙt ñꢕc hꢍu cꢀa Viꢉt Nam chiꢊm khoꢗng 30% tꢑng sꢂ loài thꢖc vꢙt ꢢ
miꢁn Bꢜc và chiꢊm khoꢗng 25% tꢑng sꢂ loài thꢖc vꢙt trên toàn quꢂc (Lê Trꢈn Chꢃn, 1997),
có ít nhꢃt 1.000 loài cây ñꢋt kích thưꢘc lꢘn, 354 loài cây có thꢔ dùng ñꢔ sꢗn xuꢃt gꢇ thương
phꢌm. Các loài tre nꢎa ꢢ Viꢉt Nam cũng rꢃt phong phú, trong ñó có ít nhꢃt 40 loài có giá trꢚ
thương mꢋi. Sꢖ phong phú vꢁ loài cây ñã mang lꢋi cho rꢠng Viꢉt Nam nhꢍng giá trꢚ to lꢘn
vꢁ kinh tꢊ và khoa hꢆc. Theo thꢂng kê cꢀa Viꢉn Dưꢒc liꢉu (2003), hiꢉn nay ñã phát hiꢉn
ñưꢒc 3.850 loài cây dùng làm dưꢒc liꢉu chꢍa bꢉnh, trong ñó chꢍa ñưꢒc cꢗ nhꢍng bꢉnh nan y
hiꢔm nghèo. Theo thꢂng kê ban ñꢈu, ñã phát hiꢉn ñưꢒc 76 loài cây cho nhꢖa thơm, 600 loài
cây cho tananh, 500 loài cây cho tinh dꢈu và 260 loài cây cho dꢈu béo.
Vꢁ ñꢏng vꢙt, theo tư liꢉu cꢀa IUCN/CNPPA (1986) khu hꢉ ñꢏng vꢙt Viꢉt Nam khá giàu vꢁ
thành phꢈn loài và có mꢎc ñꢏ cao vꢁ tính ñꢕc hꢍu so vꢘi các nưꢘc trong vùng phꢓ ðông
Dương. Trong sꢂ 21 loài khꢟ có trong vùng phꢓ này thì Viꢉt Nam có 15 loài, trong ñó có 7
loài và phân loài ñꢕc hꢍu (Eudey 1987). Theo Mackinon, trong vùng phꢓ có 49 loài chim
ñꢕc hꢍu thì Viꢉt Nam ñã có 33 loài trong ñó có 10 loài ñꢕc hꢍu cꢀa Viꢉt Nam. Năm 2011,
Nguyꢄn Nghĩa Thìn ñã thꢂng kê ñưꢒc sꢂ lưꢒng các loài ñꢏng vꢙt ꢢ Viꢉt Nam là 9.325 loài,
trong ñó có 5500 loài côn trùng, 2476 loài cá, 800 loài chim, 80 loài lưꢦng cư, 180 loài bò
sát và 295 loài thú.
3.2 Các hꢇ sinh thái rꢊng, cơ sꢁ khoa hꢄc cꢎa phân loꢏi và áp dꢐng
3.2.1 Khái niꢇm vꢉ HSTR
Sinh thái hꢆc (Ecology), theo ðꢇ Hꢍu Thư (2010), bꢜt nguꢝn tꢠ chꢍ Hy Lꢋp “Oikos”có
nghĩa là nơi sꢂng, nhà ꢢ, “Logos” là môn hꢆc, khoa hꢆc. Theo nghĩa này nó là khoa hꢆc vꢁ
nơi ꢢ cꢀa sinh vꢙt.
ðã tꢠ lâu trong ý thꢎc cꢀa nhiꢁu nhà khoa hꢆc và trong mꢏt sꢂ công trình cꢀa mình ñã có nꢏi
dung sinh thái hꢆc. Ví dꢓ trong công trình cꢀa Conrad von Gesner (1555), công trình cꢀa
J.Ray (1717), A.v.Haller (1732), J.P.de Tournefort (1727) ñã chꢟ ra ꢗnh hưꢢng cꢀa ñꢏ cao và
vĩ ñꢏ ñꢊn phân bꢂ cꢀa các loài thꢖc vꢙt. J.G. Gmelin (1750) ñã so sánh sꢖ giꢂng nhau và
khác nhau cꢀa hꢉ thꢖc vꢙt vùng Siberi vꢘi vùng núi Châu Âu. P.S. Pallas (1741) ñã chꢟ ra sꢖ
phꢓ thuꢏc cꢀa mꢏt sꢂ thꢗm thꢖc vꢙt vào khí hꢙu. C.L. Willdenow (1792) ñã chꢟ ra mꢂi quan
12
hꢉ giꢍa thꢖc vꢙt vꢘi môi trưꢛng. Ông ñã tìm cách chia Châu Âu thành các tꢟnh hꢉ thꢖc vꢙt
khác nhau, nhưng mãi ñꢊn năm 1823 J.F. Schouw mꢘi hoàn thành công trình chia thꢗm thꢖc
vꢙt trên trái ñꢃt thành các vꢖng (tꢟnh).
Công trình ñꢚa thꢖc vꢙt (Geobotanik) cꢀa A.F. Humboldt (1807) “Ideen zu einer Geographie
der Pflanzen” ñã ñꢁ cꢙp rꢃt sâu vꢁ mꢂi quan hꢉ giꢍa thꢗm thꢖc vꢙt vꢘi các yꢊu tꢂ môi
trưꢛng. Công trình cꢀa J.Liebig (1840, 1843) ñã chꢟ ra mꢂi quan hꢉ giꢍa phân bón vꢘi năng
suꢃt mꢏt sꢂ cây trꢝng. Tꢠ công trình này tác giꢗ ñã ñưa ra ñꢚnh luꢙt tꢂi thiꢔu, mꢏt trong
nhꢍng ñꢚnh luꢙt cơ bꢗn cꢀa sinh thái hꢆc hiꢉn ñꢋi. Tuy nhiên thuꢙt ngꢍ sinh thái hꢆc
(Ecology) chꢟ mꢘi xuꢃt hiꢉn lꢈn ñꢈu tiên vào năm 1858 trong bꢎc thư cꢀa nhà văn ngưꢛi Mꢅ
Henry David Thoreau và ñꢊn năm 1866 nó mꢘi ñưꢒc E.Haeckel ñưa ra ñꢚnh nghĩa trong
cuꢂn sách vꢁ “hình thái chung cꢀa các cơ thꢔ”. Theo tác giꢗ thì sinh thái hꢆc là khoa hꢆc
chung vꢁ mꢂi quan hꢉ giꢍa sinh vꢙt và môi trưꢛng. Tꢠ năm 1870 tác giꢗ chꢟnh lý bꢑ sung
làm sáng tꢞ thêm ñꢚnh nghĩa sinh thái hꢆc.
Bên cꢋnh ñꢚnh nghĩa cꢀa E.Haeckel ñưa ra, còn nhiꢁu ñꢚnh nghĩa khác như nhà khoa hꢆc Mꢅ
F.Clement (1920) cho rꢐng: Sinh thái hꢆc là khoa hꢆc vꢁ các quan hꢉ. Nhà sinh thái hꢆc
cũng ngưꢛi Mꢅ H.T.Odum (1959) ñưa ra ñꢚnh nghĩa: Sinh thái hꢆc là khoa hꢆc nghiên cꢎu
vꢁ cꢃu trúc cꢀa thiên nhiên. Nhà khoa hꢆc Xô Viꢊt X.Svartx (1972) ñꢚnh nghĩa: Sinh thái hꢆc
là khoa hꢆc vꢁ các quy luꢙt ñiꢁu khiꢔn ñꢛi sꢂng cꢀa thꢖc vꢙt, ñꢏng vꢙt trong môi trưꢛng
sꢂng tꢖ nhiên.
Chúng ta gꢕp rꢃt nhiꢁu ñꢚnh nghĩa tương tꢖ trong các công trình nghiên cꢎu khác nhau. ðiꢁu
chung nhꢃt cꢀa các ñꢚnh nghĩa ñó là mꢂi quan hꢉ tác ñꢏng lꢧn nhau giꢍa sinh vꢙt và môi
trưꢛng. ꢣ ñây chúng tôi theo ñꢚnh nghĩa sau: sinh thái hꢆc là mꢏt hꢒp phꢈn cꢀa khoa hꢆc vꢁ
sꢖ sꢂng, là khoa hꢆc nghiên cꢎu các ñiꢁu kiꢉn sinh tꢝn và phát triꢔn cꢀa sinh vꢙt, các mꢂi
quan hꢉ tác ñꢏng qua lꢋi giꢍa sinh vꢙt vꢘi môi trưꢛng và giꢍa sinh vꢙt vꢘi nhau trong quá
trình tꢝn tꢋi phát triꢔn và tiꢊn hoá cꢀa chúng. ꢣ ñây con ngưꢛi ñưꢒc coi là yꢊu tꢂ sinh vꢙt,
nhưng là nhân tꢂ ñꢕc biꢉt, bꢢi lꢨ nó có tính chꢃt xã hꢏi cao mà không mꢏt sinh vꢙt nào có
ñưꢒc. Mꢕt khác con ngưꢛi hiꢉn ñꢋi ñã làm biꢊn ñꢑi cơ bꢗn môi trưꢛng. Do ñó con ngưꢛi ñã
tꢖ nó vưꢒt ra khꢞi phꢋm vi khái niꢉm môi trưꢛng nguyên thuꢤ và ñꢎng ꢢ vꢚ trí ñꢏc lꢙp trong
hꢉ thꢂng tꢖ nhiên - con ngưꢛi. Cũng tꢠ ñây xuꢃt hiꢉn sinh thái hꢆc nhân văn (Human
Ecology). Con ngưꢛi là ñꢂi tưꢒng trung tâm trong hꢉ sinh thái này, mꢆi nghiên cꢎu ñꢁu
hưꢘng tꢘi phꢓc vꢓ lꢒi ích cao nhꢃt cꢀa con ngưꢛi. Cũng cꢈn nhꢃn mꢋnh rꢐng dù con ngưꢛi
có tiꢊn bꢏ ñꢊn ñâu cũng không thꢔ tách mình khꢞi tꢖ nhiên. Nꢊu tách con ngưꢛi ra khꢞi tꢖ
nhiên con ngưꢛi sꢨ bꢚ diꢉt vong. Cách ñây gꢈn 50 năm nhà khoa hꢆc Pháp ñã viꢊt “.... con
ngưꢛi ñã mꢜc phꢗi mꢏt sai lꢈm rꢃt lꢘn khi lên mꢕt cho rꢐng có thꢔ tách rꢛi khꢞi thiên nhiên
và phꢘt lꢛ các quy luꢙt cꢀa nó. Giꢍa con ngưꢛi và môi trưꢛng tꢖ nhiên bao quanh nó tꢠ rꢃt
lâu ñã có sꢖ gián ñoꢋn. Bꢗn “hiꢉp ưꢘc cũ gꢜn bó ngưꢛi nguyên thuꢤ vꢘi nơi sinh sꢂng cꢀa nó
ñã bꢚ mꢏt bên là con ngưꢛi huꢤ bꢞ ngay sau khi nó tꢖ cꢗm thꢃy ñã ñꢀ mꢋnh ñꢔ tꢠ ñó vꢁ sau
chꢟ thꢠa nhꢙn các quy luꢙt do chính nó ñꢁ ra. Cꢈn phꢗi xem xét lꢋi hoàn toàn quan ñiꢔm ñó
và ký kꢊt mꢏt hiꢉp ưꢘc mꢘi vꢘi thiên nhiên - hiꢉp ưꢘc mang lꢋi cho con ngưꢛi khꢗ năng
sꢂng hài hoà hoàn toàn vꢘi thiên nhiên” (Trích theo V.Dejkin 1985). Sinh thái hꢆc ñang
chuꢌn bꢚ văn bꢗn cho hiꢉp ưꢘc ñó. Trong công trình này, sinh thái hꢆc cũng ñưꢒc hiꢔu là
khoa hꢆc vꢁ mꢂi quan hꢉ giꢍa sinh vꢙt và môi trưꢛng.
13
3.2.2 Các cꢂp bꢅc (hꢑp phꢒn) cꢎa sinh thái hꢄc
Tꢠ bꢙc cơ thꢔ trꢢ lên, các nhà sinh thái hꢆc kinh ñiꢔn ñã chia sinh thái hꢆc thành 5 cꢃp (theo
R.Schubert 1986, H.J. Mueller 1988) theo trình tꢖ tꢠ thꢃp ñꢊn cao:
•
•
•
•
•
Cá thꢔ (Autecology) thuꢙt ngꢍ do J. Schroeter ñưa ra năm 1896.
Quꢈn thꢔ (Populationecology = Demecology) do F.Schwerdtfeger, 1968
Quꢈn xã (Biogeocenos = Synecology= community) do Schroeter, 1902.
Quꢈn hꢉ hay Hꢉ sinh thái (Ecosystem= Biome)
Sinh quyꢔn (biophere).
Do tiꢊng Viꢉt ñưꢒc biên dꢚch tꢠ tiꢊng hán, nên khó nhꢘ, khó phân biꢉt các cꢃp bꢙc. ðiꢁu cꢈn
nhꢘ ꢢ ñây là ñơn vꢚ cꢃp quꢈn xã (biogeocenos hoꢕc community), và cꢃp bꢙc quꢈn hꢉ hay hꢉ
sinh thái, là các ñơn vꢚ ñưꢒc sꢥ dꢓng thưꢛng xuyên.
ðiꢁu khác biꢉt giꢍa sinh thái hꢆc cá thꢔ và sinh lý hꢆc cꢈn ñưꢒc nhꢃn mꢋnh là: STH cá thꢔ
nghiên cꢎu phꢗn ꢎng cꢀa toàn bꢏ cơ thꢔ sinh vꢙt vꢘi môi trưꢛng, cũng ngưꢒc lꢋi, sinh lý hꢆc
nghiên cꢎu phꢗn ꢎng cꢀa tꢠng bꢏ phꢙn cơ thꢔ sinh vꢙt (theo Dương Hꢍu Thꢛi, 1998). Tꢃt
nhiên sinh lý hꢆc luôn gꢜn vꢘi nhau.
Hiꢉn nay cũng có nhiꢁu tác giꢗ cho rꢐng chꢟ có khái niꢉm môi trưꢛng, chꢎ không có khái
niꢉm môi trưꢛng sinh thái. Thꢊ nhưng H.J.Mueller (1988) ñã phân biꢉt rꢃt rõ khái niꢉm môi
trưꢛng (Umwelt, Environment) vꢘi môi trưꢛng sinh thái (Oekologische Umwelt).
3.2.3 Các HSTR chꢎ yꢓu ꢁ Viꢇt Nam
Trꢠ các HSTR thuꢈn loài có cꢃu trúc giꢗn ñơn, chiꢊm tꢤ trꢆng diꢉn tích nhꢞ trên lãnh thꢑ
như rꢠng lá kim, rꢠng tràm, rꢠng tre nꢎa, và nay có thêm các HST rꢠng trꢝng, ña sꢂ rꢠng
nhiꢉt ñꢘi là rꢠng hꢇn loài, rꢠng hꢇn loài nguyên sinh hoꢕc ít bꢚ tác ñꢏng, rꢃt cꢈn cho nghiên
cꢎu dꢖ báo năng suꢃt sinh hꢆc ñꢁu chꢟ còn phân bꢂ trong các khu Bꢗo tôn thiên nhiên, vưꢛn
quꢂc gia, nhꢍng nơi chưa mꢢ mang ñưꢛng xá, và vùng sâu, vùng xa, núi cao hꢫo lánh. Dưꢘi
ñây tꢑng hꢒp các hꢉ sinh thái rꢠng tꢖ nhiên ñiꢔn hình:
1. Hꢃ sinh thái rꢅng kín thưꢆng xanh mưa ꢇm nhiꢃt ñꢈi (Evergreen closed tropical humid
forest)
Nhꢍng hꢉ sinh thái rꢠng thuꢏc kiꢔu thꢗm thꢖc vꢙt này rꢃt phong phú và ña dꢋng, phân bꢂ ꢢ
các tꢟnh: Quꢗng Ninh, Cao Bꢐng, Lꢋng Sơn, Phú Thꢆ, Yên Bái, Tuyên Quang, Lào Cai, Ninh
Bình (Cúc Phương), Thanh Hoá, Nghꢉ An, Hà Tĩnh, Quꢗng Bình, Quꢗng Trꢚ, ThꢠaThiên
Huꢊ, Quꢗng Nam, Tây Nguyên, v.v. Phân bꢂ theo ñꢏ cao so vꢘi mꢖc nưꢘc biꢔn cho thꢃy
HSTR này phân bꢂ ꢢ ñꢏ cao dưꢘi 700 m ꢢ miꢁn Bꢜc và dưꢘi 1.000 m ꢢ miꢁn Nam.
HSTR này thưꢛng có cꢃu trú tꢈng thꢎ có 5 tꢈng:
•
Tꢈng vưꢒt tán (Upper storey) A1: cây gꢇ cao ñꢊn 40 - 50 m, thuꢏc hꢆ Dꢈu
14
(Dipterocarpaceae), hꢆ Dâu tꢐm (Moraceae), hꢆ ðꢙu (Leguminosae), v.v.
•
Tꢈng ưu thꢊ sinh thái (Ecological dominance storey) A2: phꢈn lꢘn là nhꢍng loài cây
thưꢛng xanh thuꢏc các hꢆ Dꢫ (Fagaceae), hꢆ Re (Lauraceae), hꢆ Vang
(Caesalpiniaceae), hꢆ Trinh nꢍ (Mimosaceae), hꢆ Cánh bưꢘm (Papilionaceae), hꢆ Bꢝ
hòn (Sapindaceae), hꢆ Xoan (Meliaceae), hꢆ Mꢏc lan (Magnoliaceae), hꢆ Trám
(Burseraceae), v.v.
•
•
•
Tꢈng dưꢘi tán (Lower storey) A3: cao tꢠ 8 - 15 m, mꢆc rꢗi rác dưꢘi tán rꢠng, thuꢏc
các hꢆ Bꢎa (Clusiaceae), hꢆ Du (Ulmaceae), hꢆ Máu chó (Myristicaceae), hꢆ Na
(Annonaceae), hꢆ Mùng quân (Flacourtiaceae), v.v.
Tꢈng cây bꢓi (Bushes storey) B: cao tꢠ 2 - 8 m. thuꢏc các hꢆ Cà phê (Rubiaceae), hꢆ
Trúc ñào (Apocynaceae), hꢆ Cam quýt (Rutaceae), hꢆ Na (Annonaceae), hꢆ Mua
(Melastomaceae), hꢆ Nhân sâm (Araliaceae), hꢆ Thꢈu dꢈu (Euphorbiaceae), v.v.
Tꢈng cꢞ quyꢊt (Climber storey) C: cao không quá 2 m. thuꢏc các hꢆ Ô rô
(Acanthaceae), hꢆ Gai (Urticaceae), hꢆ Môn ráy (Araceae), hꢆ
(Zingiberaceae), hꢆ Hành tꢞi (Liliaceae) và nhꢍng loài dương xꢟ, v.v.
Gꢠng
Các kiꢔu phꢓ miꢁn thꢖc vꢙt trong HSTR này gꢝm:
•
Khu hꢉ thꢖc vꢙt Nam Viꢉt Nam – Malaixia – Inñônêxia (Flora of Sothern Vietnam –
Malaysia and Indonesia), ưu hꢒp hꢆ Dꢈu (Dipterocarpaceae):
ðꢕc trưng cơ bꢗn dꢄ nhꢙn biꢊt cꢀa kiꢔu phꢓ này là ñꢄ ưu thꢉ cꢊa các loài cây hꢋ Dꢌu
(Dipterocarpaceae) ꢢ các tꢈng trên. Phꢈn lꢘn các loài cây rꢠng ñꢁu thưꢛng xanh như
Sao ñen (Hopea odorata), Kiꢁn kiꢁn (Hopea pierrei), Săng ñào (Hopea ferrea ), Táu
mꢕt quꢟ (Hopea mollissima), Táu lá nhꢞ (Vatica tonkinensis), Táu muꢂi (Vatica
fleuryana), Chò ñen (Parashorea stallata), v.v. ꢣ miꢁn Nam, ñꢕc biꢉt là Tây
Nguyên, loài cây tiêu biꢔu cho hꢆ Dꢈu là Dꢈu rái (Dipterocarpus alatus), Dꢈu ñꢝng
(Dipterocarpus turberculatus).
Ngoài cây hꢆ Dꢈu (Dipterocarpaceae), còn có nhꢍng loài cây bꢗn ñꢚa thưꢛng xanh
thuꢏc các chi: Gꢓ (Sindora), Ràng ràng (Ormosia), Muꢝng (Cassia), v.v, thuꢏc hꢆ
ðꢙu (Leguminosae); Dꢫ ñá (Lithocarpus), Dꢫ (Castanopsis), Sꢀi (Quercus) v.v,
thuꢏc hꢆ Dꢫ (Fagaceae); Trâm (Syzygium), Eugenia thuꢏc hꢆ Sim (Myrtaceae); Trà
(Camellia), Huỳng nương (Terstoemia), Vꢂi thuꢂc (Schima) thuꢏc hꢆ Chè
(Theaceae); Bꢎa (Garcinia), Vꢜp (Mesua), Cà lꢝ (Calophyllum) thuꢏc hꢆ Bꢎa
(Clusiaceae); Sꢃu (Dracotomelum), Xoài mꢀ (Bouea), v.v, thuꢏc hꢆ Xoài
(Anacardiaceae); Gꢏi (Aglaia), Gꢏi gác (Aphanamixis), Chꢕc khꢊ (Dysoxylon),
Quyꢊch (Chisocheton) thuꢏc hꢆ Xoan (Meliaceae).
Các ưu hꢒp (dominant groups) chính bao gꢝm: ưu hꢒp Sao ñen (Hopea odorata); ưu
hꢒp Kiꢁn kiꢁn (Hopea pierrei); ưu hꢒp Chò chꢟ ( Parashorea chinensis); ưu hꢒp Chò
nâu (Dipterocarpus tonkinensis); ưu hꢒp Dꢈu rái (Dipterocarpus alatus); các ưu hꢒp
táu (Vatica sp.); ưu hꢒp Vên vên (Anisoptera costata).
15
Tải về để xem bản đầy đủ
124 trang
21401
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Báo cáo cuối cùng Phân vùng sinh thái lâm nghiệp ở Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- bao_cao_cuoi_cung_phan_vung_sinh_thai_lam_nghiep_o_viet_nam.pdf
