Tóm tắt Luận văn Nghiên cứu một số tác động của thủy điện đến thành phần loài và phân bố của cá ở sông Tranh, huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

ĐỖ VĂN THÀNH

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ TÁC ĐỘNG CỦA

THỦY ĐIỆN ĐẾN THÀNH PHẦN LOÀI VÀ

PHÂN BỐ CỦA CÁ Ở SÔNG TRANH,

HUYỆN BẮC TRÀ MY, TỈNH QUẢNG NAM

Chuyên ngành: Sinh thái học

Mã số: 60.42.01.20

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Đà Nẵng – Năm 2015

Công trình được hoàn thành tại

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: TS. VŨ THỊ PHƯƠNG ANH

Phản biện 1: TS. Hà Thăng Long

Phản biện 2: TS. Chu Mạnh Trinh

Luận văn đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp

Thạc sĩ Khoa học họp tại Đại học Đà Nẵng vào ngày 26 tháng 12

năm 2015.

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

 Trung tâm Thông tin-Học liệu, Đại học Đà Nẵng

 Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

1

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam có diện tích tự nhiên

823,05km², là một trong những huyện thuộc vùng núi cao của tỉnh

Quảng Nam. Sông Tranh chảy qua các xã Trà Đốc, Trà Bui, Trà

Tân, Trà Sơn, Trà Giác. Ở các sông suối đa dạng nhiều loài thủy

sinh vật đặc biệt là cá.

Tuy nhiên, trong thời gian qua việc đánh bắt ngày càng gia tăng,

không có quy hoạch, cộng với những tác động của tự nhiên và hình

thức đánh bắt mang tính chất hủy diệt của con người. Vì vậy, để phát

triển kinh tế thủy sản thì không thể không quan tâm đến việc sử dụng

và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản.

Ngoài ra việc phát triển thủy điện và động đất xuất hiện ở khu vực

cũng làm ảnh hưởng đến dòng chảy và suy giảm chất lượng nước sẽ

làm hạn chế khả năng kiếm mồi của cá, mất chỗ sinh sản hoặc làm

chết cá con và trứng của một số loài cá.

Trong thời gian qua cũng chưa có nghiên cứu khoa học nào về

nguồn lợi cá ở sông Tranh. Vì vậy, muốn khai thác hợp lý và sử dụng

lâu dài nguồn lợi, nhất thiết phải có những nghiên cứu cơ bản và

những hiểu biết nhất định về nguồn lợi thủy sản này.

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Nghiên

cứu một số tác động của thủy điện đến thành phần loài và phân bố

của cá ở sông Tranh, huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam” nhằm

góp phần giúp cho lãnh đạo địa phương và các nhà quản lí cộng đồng

các xã ven sông Tranh tham khảo làm cơ sở cho việc xây dựng

phương án khai thác hợp lý, bảo vệ và phát triển kinh tế - xã hội của

địa phương..

2. Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu, đánh giá được sự biến động thành phần

loài và sự phân bố của cá do tác động của thủy điện ở sông Tranh,

2

huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam làm cơ sở khoa học cho việc

xây dựng, quy hoạch, phát triển bền vững và bảo tồn đa dạng sinh

học nguồn cá.

3. Nội dung nghiên cứu

* Hiện trạng nhà máy thủy điện Sông Tranh 2

- Khái quát hiện trạng hoạt động của nhà máy thủy điện Sông Tranh

2 và các sự cố.

* Nghiên cứu về thành phần loài

- Lập danh mục thành phần loài cá ở sông Tranh, huyện Bắc Trà

My, tỉnh Quảng Nam.

* Nghiên cứu về đặc điểm phân bố

- Phân tích đặc điểm phân bố theo lưu vực, theo sinh cảnh của các

loài cá thuộc khu vực nghiên cứu.

- So sánh thành phần loài cá sông Tranh với một số sông khác

trong nước và vùng lân cận làm cơ sở cho công tác bảo vệ và quản lý

cá ở sông Tranh.

* Tác động của thủy điện đến thành phần loài và phân bố của cá

- Một số tác động của thủy điện lên môi trường và kinh tế - xã hội

ảnh hưởng đến nguồn lợi cá trên sông Tranh.

- Đánh giá biến động thành phần loài và sản lượng cá so với thời

gian trước khi chưa xây dựng nhà máy thủy điện.

- Đánh giá về phân bố của cá trên đập và dưới đập nhà máy thủy điện.

- So sánh sự biến động thành phần loài với khu hệ cá sông có tác

động của nhà máy thủy điện.

* Một số giải pháp khả thi phục hồi lại hệ sinh thái và nguồn

lợi cá

- Đề xuất một số giải pháp khả thi phục hồi lại hệ sinh thái và

nguồn lợi cá do tác động của thủy điện.

4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Ý nghĩa khoa học: Kết quả nghiên cứu khu hệ cá ở sông

Tranh là những dẫn liệu khoa học về đa dạng sinh học, về thành

3

phần loài góp phần làm cơ sở đánh giá tác động, ảnh hưởng của

việc xây dựng thủy điện đến nguồn lợi cá, quy hoạch phát triển

bền vững và góp phần cung cấp tài liệu về động vật chí Việt Nam.

- Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả của luận văn là những dẫn liệu

quan trọng giúp chính quyền địa phương, các nhà quản lý cộng

đồng các xã ven sông Tranh tham khảo làm cơ sở cho việc xây

dựng phương án khai thác hợp lý, bảo vệ và phát triển nguồn lợi

cá trong phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

5. Cấu trúc của luận văn

Luận văn có 3 chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 2: Đối tượng, địa điểm, thời gian và phương pháp nghiên

cứu

Chương 3: Kết quả và bàn luận.

CHƢƠNG 1

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1. NHỮNG TÁC ĐỘNG CỦA NHÀ MÁY THỦY ĐIỆN

1.1.1. Tác động tích cực

1.1.2. Tác động tiêu cực

1.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ Ở VIỆT NAM VÀ QUẢNG

NAM

1.2.1. Tình hình nghiên cứu cá ở Việt Nam

Công trình đầu tiên nghiên cứu về phân loại cá nước ngọt ở Việt Nam

là của H.E. Sauvage được công bố năm 1881. Đó là công trình “Nghiên

cứu về khu hệ cá Á Châu”. Qua công trình này, H.E. Sauvage đã thống kê

được 139 loài cá chung cho toàn Đông Dương và mô tả 2 loài mới ở miền

Bắc Việt Nam. Đến năm 1884, ông thu thập và công bố thêm 10 loài cá

nước ngọt ở Hà Nội, trong đó có 7 loài mới [17].

Từ năm 2001 - 2005, Nguyễn Văn Hảo đã xuất bản cuốn sách “Cá

4

nước ngọt Việt Nam” gồm 3 tập, mô tả các loài nước ngọt điển hình

và một số đại diện cá có nguồn gốc biển thích ứng với điều kiện nước

lợ của vùng cửa sông, đầm phá ven biển. Theo công bố này, tác giả

đã thống kê được 1.027 loài và phân loài cá thuộc 427 giống, 98 họ

và 22 bộ. Đây được xem là bộ sách phân loại cá nước ngọt đầy đủ và

chi tiết nhất Việt Nam hiện nay [18].

Các công trình nghiên cứu khu hệ cá ở các hồ chứa và biến động

thành phần loài do xây dựng các đập, hồ thủy điện còn hạn chế, chỉ

mới bắt đầu chú trọng từ những năm 1997 trở lại đây. Nguyễn Thành

Nam, Nguyễn Xuân Huân (2012) cũng nghiên cứu thấy khu hệ cá

sông Đà địa phận Hòa Bình từ 72 loài chỉ còn 68 loài sau 20 năm nhà

máy đi vào hoạt động [24].

1.2.2. Tình hình nghiên cứu cá ở tỉnh Quảng Nam

Năm 2008, Nguyễn Kim Sơn, Hồ Thanh Hải (Viện Sinh thái

và Tài nguyên Sinh vật, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam)

công bố thành phần loài cá trong hệ thống sông Vu Gia - Thu

Bồn gồm 107 loài cá, thuộc 31 họ, 9 giống. Trong đó có 8 loài

nằm trong sách Đỏ Việt Nam. Ngoài ra hai tác giả còn tiến hành

điều tra tình trạng nguồn lợi cá của hệ thống. Kết quả nghiên cứu

cho thấy, nguồn lợi cá đã giảm 50% so với 10 - 15 năm về trước

[35].

Gần đây nhất có công trình nghiên cứu của Vũ Thị Phương

Anh, Trần Thị Thanh Thu (2014), đã công bố thành phần loài cá

ở sông Đầm, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam với 91 loài

thuộc 66, giống nằm trong 32 họ của 13 bộ [4].

1.3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - KINH TẾ XÃ HỘI VÙNG

NGHIÊN CỨU

1.3.1. Điều kiện tự nhiên

1.3.2. Tình hình kinh tế - xã hội

5

CHƢƠNG 2

ĐỐI TƢỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƢƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU

2.1. ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU

- Thành phần loài cá và tình hình khai thác cá ở sông Tranh,

huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam.

- Tác động của thủy điện liên quan đến thành phần loài và phân bố

của cá ở sông Tranh, huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam.

2.2. THỜI GIAN NGHIÊN CỨU

Đợt 1: Từ ngày 25 - 26 tháng 3 (đi thực địa)

Đợt 2: Từ ngày 24 - 26 tháng 4 (đi thực địa)

Đợt 3: Từ ngày 8 - 9 tháng 5 (thu mẫu)

Đợt 4: Từ ngày 20 - 21 tháng 6 (thu mẫu)

Đợt 5: Từ ngày 30 - 31 tháng 7 (thu mẫu)

Đợt 6: Từ ngày 27 - 29 tháng 8 (thu mẫu)

Đợt 7: Từ ngày 15 - 16 tháng 9 (thu mẫu)

Đợt 8: Từ ngày 2 - 4 tháng 10 (thu mẫu)

2.3. ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU

Tiến hành thu mẫu diễn ra ở 11 điểm thu mẫu, các điểm thu mẫu

được ký hiệu từ M1- M11 trên sông Tranh, huyện Bắc Trà My, tỉnh

Quảng Nam.

2.4. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.4.1. Phƣơng pháp kế thừa

2.4.2. Phƣơng pháp nghiên cứu ngoài thực địa

a. Điều tra theo tuyến khảo sát

b. Phương pháp thu thập mẫu cá

c. Xử lý và bảo quản mẫu cá

d. Phân tích các chỉ tiêu môi trường nước

e. Phương pháp điều tra qua ngư dân

6

2.4.3. Phƣơng pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm

a. Phân tích các chỉ tiêu hình thái

b. Giám định tên khoa học của loài

2.4.4. Sử dụng công thức trong tính toán

2.4.5. Xử lí số liệu

CHƢƠNG 3

KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN

3.1. HIỆN TRẠNG HOẠT ĐỘNG CỦA THỦY ĐIỆN SÔNG

TRANH 2

3.1.1. Hiện trạng hoạt động thủy điện Sông Tranh 2

Nhà máy thủy điện Sông Tranh 2 được đặt tại huyện Bắc Trà My,

tỉnh Quảng Nam, trên sông Tranh thuộc hệ thống sông Vu Gia - Thu

Bồn. Nhà máy thủy điện Sông Tranh 2 được khởi công xây dựng vào

tháng 3/2006 và được hoàn thiện giữa năm 2011. Công suất thiết kế

của hồ chứa cho nhà máy thủy điện là hơn 730 triệu m³nước, đây là

một trong những hồ chứa lớn nhất tại khu vực Miền Trung Việt Nam.

Trong quá trình hoạt động từ năm 2011 đến nay khu vực nhà máy

luôn xảy ra hiện tượng động đất, đặc biệt trong năm 2012 với hơn 50

trận động đất trong khu vực được ghi nhận.

3.1.2. Những tác động và sự cố của thủy điện Sông Tranh 2



Sự cố rò rỉ nước

Sự cố động đất

3.2. THÀNH PHẦN LOÀI VÀ PHÂN BỐ CỦA CÁ Ở SÔNG

TRANH

3.2.1. Đa dạng thành phần loài

Qua ghiên cứu chúng tôi đã xác định được thành phần loài cá ở

sông Tranh có 90 loài, 59 giống, 20 họ thuộc 8 bộ.

7

Bảng 3.1. Danh mục thành phần loài cá ở sông Tranh

TT

I

Tên khoa học

Tên Việt Nam

BỘ CÁ THÁT

LÁT

OSTEOGLOSSIFORMES

(1) Notopteridae

Họ cá Thát lát

Cá Thát lát

1

Notopterus notopterus (Pallas, 1769)

II ANGUILLIFORMES

(2) Anguillidae

BỘ CÁ CHÌNH

Họ cá Chình

Anguilla marmorata (Quoy & Gaimard,

1824)

2

Cá Chình hoa

Anguilla

III CYPRINIFORMES

(3) Cyprinidae

3

Cá Chình mun

BỘ CÁ CHÉP

Họ cá Chép

Cá Chép

bicolor (Mc Clelland, 1844)

4

5

6

7

8

9

Cyprinus carpio Linnaeus,1758

Cyprinus centralus (Nguyen & Mai, 1994) Cá Dầy

Carassius auratus (Linnaeus, 1758) Cá Diếc

Carassioides cantonensis (Heincke, 1892) Cá Dưng

Esomus metallicus Ahl, 1923

Elobichthys bambusa (Richardson, 1845) Cá Măng

Cá Lòng tong sắt

10 Rasbora argyrotaenia (Bleeker, 1850)

11 Rasbora cephalotaenia (Bleeker, 1852)

Cá Lòng tong đá

Cá Mại sọc

Rasborinus steineri (Nichols & Pope,

1927)

12

Cá Mại sọc bên

13 Rasborinus lineatus (Pellegrin, 1907)

14 Rasborinus myersi (Brittan, 19h54)

15 Rasborinus sumatrana (Bleeker, 1852)

Cá Mại Bầu

Cá Lòng tong mại

Cá Lòng tong vạch

16 Rasborinus trilineata Steindachner, 1870 Cá Lòng tong sọc

17 Rasborinus lineatus (Pellegrin, 1907)

18 Rasborinus formosae (Oshima, 1920)

Cá Mại

Cá Mại bạc

Ctenopharyngodon idellus (Cuvier &

Valenciennes, 1844)

19

Cá Trắm cỏ

20 Culter alburnus (Günther, 1868)

21 Paralaubuca barroni (Fowler, 1934)

22 Paralaubuca riveroi (Fowler, 1935)

Cá Thiểu

Cá Thiểu mại

Cá Thiểu nam

23 Hemiculter leucisculus (Basilewsky, 1855) Cá Mương

24 Microphysogobio kachekensis (Oshima, Cá Đục đanh chấm

8

TT

Tên khoa học

Tên Việt Nam

1926)

25 Cirrhinus molitorella (Valenciennes, 1844) Cá Trôi

Squalibarbus curriculus (Richardson,

26

Cá Chày

1846)

Puntius semifasciolatus ( , 1868)

Günther

27

Cá Cấn

28 Puntius ocellatus Yen, 1978

29 Puntius duraphani (Smith, 1929)

Cá Đong chấm

Cá Sóc

30 Osteochilus hasselti (Valenciennes, 1842) Cá Mè lúi

Osteochilus

1972)

salsburyi (Nichols & Pope,

31

Cá Dầm đất

Osteochilus

34 Onychostoma gerlachi(Peters, 1881)

35 Onychostoma laticeps (Günther, 1896)

36 Onychostoma fusiforme Kottelat, 1998

37 Garra orientalis (Nichols, 1925)

32

33

Cá Lúi

Cá Lúi sọc

Cá Sỉnh

Cá Sỉnh gai

Cá Xanh

Cá Sứt môi

Cá Choạc

prosemion (Fowler, 1934)

vitttatus (Valenciennes, 1842)

38 Opsariichthys bidens (Günther, 1873)

39 Spinibarbus denticulatus (Oshima, 1926) Cá Bỗng

Spinibarbus

40

Cá Chày đất

caldwelli (Nichols, 1925)

41 Rhodeus ocellatus (Kner, 1866)

Cá Bướm chấm

Hypophthalmichthys molitrix

(Cuvier et Valenciennes, 1844)

42

Cá Mè trắng

43 Aristichthys nobilis (Richarson, 1845)

Cá Mè hoa

44 Capoeta semifasciolatus (Günther, 1868) Cá Đòng đong

45 Toxabramis swinhonis Gunther, 1873 Cá Dầu hồ

46 Megalobrama skolkovii Dybowsky, 1872 Cá Vền

47 Hampala macrolepidota Van Hasselt, 1823 Cá Ngựa nam

48 Puntioplites falcifer (Smith, 1929)

Cá Dảnh

49 Systomus binotatus (Valenciennes, 1842) Cá Trẳng

(4) Cobitidae

Họ cá Chạch

50 Misgurnus anguillicaudatus (Cantor, 1842) Cá Chạch bùn

51 Misgurnus Mizolepis Gunther, 1888

52 Cobitis sinensis Sauvage et Dabry, 1874

53 Cobitis arenae (Linnaeus, 1934)

54 Cobitis taenia Linnaeus, 1758

Cá Chạch bùn núi

Cá Chạch hoa

Cá Chạch hoa chấm

Cá Chạch đốm tròn

9

TT

Tên khoa học

Tên Việt Nam

Họ cá vây bằng

Cá Bám đá

(5) Balitoridae

55 Sewellia elongata Robert, 1998

56 Sewellia lineolata (Valenciennes, 1846)

Cá Đép thường

Cá

thường

Vây

bằng

57 Annamia normani Hora, 1931

Schistura fasciolata (Nichols & Pope,

1927)

58

Cá Chạch đá

BỘ CÁ HỒNG

NHUNG

IV

CHARACIFORMES

(6) Characidae

Họ cá Hồng nhung

Cá Chim trắng nước

ngọt

59 Colossoma brachypomum (Cuvier, 1818)

V

SILURIFOMES

BỘ CÁ NHEO

Họ cá Nheo

(7) Siluridae

60 Wallago attu ( Bloch & Schneider, 1801) Cá Leo

Pterocryptis cochinchinensis (Cuvier &

61

Cá Thèo

Valenciennens, 1840)

62 Silurus asotus (Linnaeus, 1758)

Cá Nheo

(8) Cranoglanididae

Họ cá Ngạnh

63 Cranoglanis bonderius (Richardson, 1846) Cá Ngạnh

(9) Cldariidae

Họ cá Trê

64 Clarias batrachus (Linnaeus, 1758)

65 Clarias fuscus (Lacépède, 1803)

66 Clarias macrocephalus ( Gunther, 1864)

(10) Sisoridae

Cá Trê trắng

Cá Trê đen

Cá Trê vàng

Họ cá Chiên

Cá Chiên suối đốm

lớn

67 Glyptothorax macromaculatus Li, 1984

VI CYPRINODONTIFORMES

(11) Aplocheilidae

68 Aplocheilus panchax (Hamilton, 1822)

BỘ CÁ BẠC ĐẦU

Họ cá bạc đầu

Cá Bạc đầu

BỘ CÁ MANG

LIỀN

VII SYNBRANCHIFORMES

(12) Synbranchidae

69 Monopterus albus (Zouiew, 1793)

Họ cá Mang liền

Lươn

70 Ophistenon bengalense ( Mc Clelland, Cá Lịch đồng

10

Tên khoa học

TT

Tên Việt Nam

1844)

(13) Mastacembelidae

71 Mastacembelus amatus (Hora, 1924)

72 Macrognathus aculeatus (Bloch, 1786)

VIII PERCIFORMES

Họ cá Chạch sông

Cá Chạch sông

Cá Chạch lá tre

BỘ CÁ VƢỢC

Họ cá Chẽm

(14) Centropomidae

73 Lates calcarifer (Bloch, 1790)

(15) Eleotridae

74 Oxyeleotris marmoratus (Bleeker, 1852)

Cá Chẽm

Họ cá Bống đen

Cá Bống tượng

Eleotris oxycephalves (Temmike

Cchrgen, 1845)

&

75

Cá Bống đen nhỏ

(16) Gobiidae

Họ cá Bống trắng

Cá Bống đá

Cá Bống mắt

Cá Bống đá khe

Họ cá Rô

76 Rhinogobius giurinus (Rutter, 1897)

77 Rhinogobius ocellatus (Fowler, 1937)

78 Ctenogobius leavelli Herre, 1935

(17) Anabantidae

79 Anabas testudineus (Bloch, 1792)

(18) Belontidae

Cá Rô đồng

Họ cá Sặc

80 Macropodus opercularis Linnaeus, 1758 Cá Đuôi cờ

81 Trichogaster trichopterus (Pallas, 1770)

Cá Sặc bướm

Cá Sặc rằn

Cá Sặc điệp

Cá Thia ta

Cá Thia xiêm

Họ cá Rô phi

Trichogaster

82

83

pertoralis (Regan, 1910)

microlepis (Gunther, 1861)

84 Betta taeniata Regan, 1910

85 Betta Splendens Regan, 1910

(19) Cichlidae

86 Oreochromis mossambicus (Peters, 1852) Cá Rô phi

Oreochromis

88 Oreochromis sp.

(20) Channidae

89 Channa striata (Bloch, 1797)

90 Channa gachua (Hamilton, 1822)

87

Cá Rô phi vằn

Cá Diêu hồng*

Họ cá Quả

Cá Quả

niloticus (Linnaeus, 1758)

Cá Quả suối

11

3.2.2. Các loài cá quý hiếm

Trong 90 loài cá thu được ở khu vực sông Tranh, có 4 loài cá quý

hiếm được ghi trong sách đỏ Việt Nam 2007, chiếm 4,44% tổng số

loài cá thu được ở khu vực.

Bảng 3.3. Các loài cá quý hiếm ở sông Tranh

Tình

TT

Tên khoa học

Tên Việt Nam

trạng

Anguilla marmorata Quoy & Gaimard,

1824

1

Cá Chình hoa

VU

2

3

4

Anguilla bicolor (Mc Clelland, 1844)

Cá Chình mun

Cá Măng

VU

(Richardson,1845)

Elobichthys bambusa

Onychostoma laticeps (Gunther, 1896)

Cá Sỉnh gai

3.2.4. Mối quan hệ giữa thành phần loài cá ở khu hệ sông

Tranh với khu hệ khác

Khoảng cách về mặt địa lý và điều kiện sinh thái là những yếu tố

có ảnh hưởng lớn đến mối quan hệ thành phần loài của các khu hệ cá.

Hình 3.4. Biểu đồ hệ số gần gũi giữa thành phần loài cá sông Tranh

với một số khu hệ khác

Xem xét mối quan hệ thành phần loài của khu hệ cá sông Tranh so

với các khu hệ khác (Hình 3.4) dựa trên hệ số gần gũi Sorencen,

chúng tôi nhận thấy khu hệ cá sông Tranh có mức gần gũi hơn với 2

khu hệ: sông Đầm và sông Ô Lâu còn các khu hệ khác có mức độ gần

gũi thấp hơn.

12

Như vậy, thành phần loài cá sông Tranh, huyện Bắc Trà My, tỉnh

Quảng Nam vừa có phân bố loài cá phía Bắc, vừa có phân bố loài cá

phía Nam. Điều này chứng tỏ nó mang tính chất chung giữa hai miền,

nơi giao thoa của hai luồng cá phía Bắc và phía Nam.

3.2.5. Đặc điểm phân bố của các loài cá khu vực sông Tranh

Huyện Bắc Trà My là huyện miền núi tỉnh Quảng Nam nên hệ

thống sông ngòi ở đây đặc trưng cho kiểu thủy vực nước chảy và

thủy vực nước đứng.

 Nhóm cá phân bố chủ yếu thủy vực nước chảy

 Nhóm cá phân bố thủy vực nước đứng

Theo kết quả điều tra của chúng tôi, sự phân bố của 90 loài cá ở

sông Tranh có 51 loài phân bố thủy vực nước đứng chiếm 56,67% ,

có 39 loài chỉ phân bố ở vùng sông suối miền núi nước chảy chiếm

43,33% (Hình 3.5).

Hình 3.5. Phân bố cá theo thủy vực

3.3. TÁC ĐỘNG CỦA THỦY ĐIỆN ĐẾN THÀNH PHẦN LOÀI

VÀ PHÂN BỐ CỦA CÁ Ở SÔNG TRANH

3.3.1. Những tác động liên quan

a. Ngăn cản sự di cư của cá

Đập thủy điện Sông Tranh 2 đã tạo nên rào cản di cư của các loài

cá. Sự kết nối theo chiều dọc sông là cần thiết vì cá thường di chuyển

dọc theo chiều dài sông để đẻ trứng và nuôi dưỡng con, vùng nước

sâu là nơi ẩn náu khi mực nước sông hạ thấp.

Khu vực tác động của thủy điện Sông Tranh 2 có một số loài di cư

như cá Lăng (Hembgrus elongates), cá Măng (Elobichthys bambusa),

13

cá Chình hoa (Anguilla marmorata)...Trong khi đó loài cá Chình hoa

(Anguilla marmorata) về mùa sinh sản di cư ra biển đẻ. Loài cá này

phân bố chủ yếu phía trên của đập vì vậy đập là rào cản đường di cư

đi sinh sản của chúng nên đã làm giảm số lượng những loài này.

64.5

70

60

50

40

30

20

10

0

50.3

44.5

Thường gặp

Ít gặp

33

Không gặp

5.2

2.5

Trước xây

đập

Sau xây đập

Hình 3.6. Tần số bắt gặp cá Chình hoa điều tra qua người dân

Qua hình 3.6 cho thấy tần số bắt gặp của loài cá Chình hoa ngoài

tự nhiên đã giảm nhiều, từ mức thường gặp chiếm 64,5% trong thời

gian trước theo ý kiến được hỏi nay chỉ còn ít gặp chiếm 50,3% và

không gặp chiếm 44,5%.

b. Thay đổi dòng chảy của sông

Sau khi xây dựng đập, mực nước hồ chứa sẽ dâng cao làm cho tốc

độ dòng chảy ở thượng nguồn yếu đi do giảm độ cao của thác ghềnh

trong khi đó diện tích mặt hồ tăng làm giảm chiều dài đoạn sông từ

thượng nguồn đổ về hạ lưu. Dòng chảy ở hạ lưu thì phụ thuộc vào

công xuất hoạt động của nhà máy.

 Hệ sinh thái sông chuyển thành hệ sinh thái hồ chứa

Xuất hiện bậc thang thủy điện đã làm thay đổi chế độ thủy văn từ

chế độ thủy văn sông ngòi sang chế độ thủy văn hồ chứa, các loài cá

thích ứng được với hệ sinh thái hồ chẳng hạn cá Chép

(Cyprinuscarpio), cá Bỗng (Spinibarbus denticulatus), cá Mương

(Hemiculter leucisculus), cá Ngạnh (Cranoglanis bonderius)...phát

triển mạnh do có hàm lượng mùn bã hưu cơ là nguồn thức ăn dồi dào.

Qua điều tra ngư dân, với 31 loài cá phổ biến, kích thước lớn có

trong vùng hồ mà người dân thường khai thác thấy có 13 loài sản

14

lượng giảm chiếm 41,94% sống môi trường nước chảy, 14 loài có sản

lượng tăng chiếm 45,16% sống môi trường nước đứng, 4 loài sống

đáy bùn chiếm 12,9% không còn xuất hiên trong hồ (Hình 3.7).

Hình 3.7. Biến động sản lượng của một số loài khảo sát

Môi trường sống, nơi ở, các bãi đẻ trứng của một số loài cá đều chìm

sâu dưới đáy hồ như các loài: cá Bám đá (Swellia elongata), cá Leo

(Wallago attu), các loài thuộc họ Balitoridae, vì vậy các loài cá này đã

giảm nhanh về số lượng.

Sự lắng đọng của các chất trầm tích làm cho nền đáy của hồ chứa

bị vô cơ hóa, từ đó làm mất môi trường sống của những loài sống đáy

bùn có trong hồ mà chúng tôi điều tra đươc như Lươn (Monopterus

albus), cá Chạch bùn (Misgurnus anguillicaudatus), cá Trê vàng

(Clarias macrocephalus).

Môi trường sống của các loài cá sống chảy bị mất đi do bồi lắng trâm

tích nền đáy, nơi ở và đẻ trúng bị ngập xâu dưới hồ nên những loài cá

thích nghi với môi trường sống nước chảy trong hồ suy giảm số lượng.

 Tạo khúc sông chết từ đập đến ngã ba sông Tranh và sông

Trường

Công trình thủy điện Sông Tranh 2 để nâng cao hiệu quả phát

điện, đã dùng đường ống áp lực dẫn nước từ hồ chứa đến nhà máy

thủy điện nên sẽ hình thành đoạn sông chết với chiều dài 7,8km trong

đó có 3,7km ngay sau đập là chịu tác động mạnh nhất, lưu lượng

dòng chảy đo được là 0,5m³/s dưới 10% dòng chảy năm, so sánh theo

phương pháp Tennant thì điều kiện sinh thái vùng này suy giảm

15

không thuận lợi cho sự phát triển sinh vật.

Kết quả thu mẫu cho thấy do điều kiện sống không thuận lợi nên

phía dưới đập (chỉ tính từ đập đến ngã ba sông Tranh và sông

Trường) có 27 loài cá chiếm 30% so với toàn khu hệ nghiên cứu.

Thành phần chủ yếu là một số loài cá nhỏ như cá Mại sọc (Rasbora

cephalotaenia), cá Lòng tong vạch (Rasbora sumatrana), cá Quả

(Channa striata), Rô đồng (Anabas testudineus)...số lượng ít.

Qua kết quả nghiên cứu, khảo sát cho thấy đoạn sông này đang

suy giảm nghiêm trọng về sinh thái, về cả mặt môi trường lẫn đa

dạng loài, mà ở đây trực tiếp là thành phần loài cá.

 Thay đổi môi trường sống hạ lưu

Hồ chứa được hình thành sẽ làm biến đổi dòng chảy và gây xói lở

vùng hạ lưu (Nguyễn Hữu Dực và cs, 2008). Như vậy sẽ ảnh hưởng

đến nhiều loài cá vì ở đây số các loài phân bố ven bờ và tầng đáy

nhiều hơn so với các tầng khác như cá Quả (Channa striata), cá Trê

đen (Clarias fuscus), cá Chày (Squalibabus curriculus), Lươn

(Monopterus albus), cá Diếc (Carassius auratus).

c. Gây xói lở bờ sông

Hồ tích nước, dạng địa hình trũng ngập nước được mở rộng quy

mô diện tích (thủy điện Sông Tranh 2 đã làm ngập 2.446,9ha đất sau

khi tích nước) kéo theo quá trình xâm thực, tích tụ, xói lở, sạt lở bờ.

Quá trình này tạo ra một lượng phù sa tham gia vào việc tạo trầm

tích bùn đáy hồ. Trầm tích lắng động lại làm ảnh hưởng đến đời sống

các loài sống đáy như cá Trê đen (Clarias fuscus), Lươn (Monopterus

albus), cá Bám đá (Sewellia elongata)...

Dòng phù sa thay đổi theo từng đoạn sông khiến nhiều bờ sông hạ

lưu suy yếu và sụt đáy sông do “hiệu ứng nước trong”. Mặt khác, công

tác vận hành tích - xả của hồ chứa đã làm cho mực nước hạ lưu dao

động lớn gây mất ổn định hai bờ sông dẫn đến xói lở ở hạ lưu đập.

Xói lở bờ sẽ làm giảm lượng cây gần bờ và các cây sống ven sông

do đó làm giảm lượng thức ăn của cá, cũng làm mất nơi đẻ trứng

16

hoặc trứng bị vùi lấp.

d. Chất lượng nước sông Tranh giảm

Kết quả đo và kiểm tra thực tế chất lượng nước cho thấy các chỉ

tiêu đều nằm trong giới hạn cho phép, tuy nhiên chất lượng nước suy

giảm so với thời gian chưa có thủy điện. Hàm lượng ôxy hòa tan

(DO) biểu thị cho độ phồn thịnh chung của chất lượng nước đã thay

đổi qua các mùa khác nhau và thấp hơn thời kì chưa có thủy điện

chứng tỏ chất lượng nước đã giảm.

Hình 3.8. Thành phần nhóm loài cá ở các lưu vực theo hàm lượng DO

Qua hình 3.8 cho thấy phần phía trên thượng nguồn chỉ số DO cao

trên 6,5mg/l nên thích hợp với các loài cá sống môi trường nước chảy

ở khe suối (chiếm 66,67% số loài ở đây) như Leo (Wallago attu), cá

Chạch (Micronemachilus taenia), cá Sỉnh (Onychostoma gelarchi),

cá Chạch đá (Schistura fasciolata).

Hồ chứa đi vào hoạt động đã nhấn chìm một diện tích đất đai

trong nước làm tiêu hao hàm luợng ôxy sẵn có. Lượng ôxy hòa tan

trong hồ và dưới đập giảm còn chỉ (5 - 5,5)mg/l, trong khi trước khi

xây dựng đập trung bình đạt 6,11 mg/l nên các loài cá phân bố ở đây

chủ yếu là các loài sống nước đứng, ở hồ chiếm 69,1%, còn ở đoạn sông

chết sau đập chiếm 81,48% nhưng kích thước nhỏ.

e. Áp lực sinh kế của người dân lên môi trường sống

Vì khan hiếm đất đai và vùng đất mới tái định cư thì không thuận

lợi cho canh tác. Điều này dẫn đến tình trạng bấp bênh và những thay

đổi lớn trong sinh kế khi khoản tiền đền bù được sử dụng hết. Sinh kế

17

của người dân tái định cứ hoàn toàn không ổn định.

Vì vậy các hộ gia đình phụ thuộc vào đánh bắt cá, khai thác

khoáng sản và tài nguyên rừng. Việc đánh bắt cá trên sông khó khăn

hơn do đó người dân sử dụng các biện pháp đánh bắt mang tính hủy

diệt như rớ giàn, kích điện và đánh mìn đã làm suy giảm nguồn cá

nghiêm trọng.

Hình 3.9. Số hộ khai thác các tài nguyên theo xã

Qua hình 3.9 cho thấy số hộ gia đình còn phụ thuộc vào khai thác

tài nguyên nhiều, trong đó xã Trà Bui có số hộ khai thác rừng là 75

còn khai thác cá là 93 cao nhất trong các xã nghiên cứu.

Những điều này đã làm giảm môi trường sống của các loài thủy

sinh vật và đặc biệt nguồn lợi cá rất lớn.

f. Phát triển nuôi trồng thủy sản

Diện tích lòng hồ mở rộng nên viêc nuôi trồng thủy sản tăng

nhanh, các loài cá nuôi thoát ra đã thích ứng tốt với môi trường tự

nhiên, nên quần thể ngoài tự nhiên phát triển mạnh.

Trong vùng nghiên cứu thấy có xuất hiện 7 loài cá nuôi du nhập

vào như cá Diêu hồng (Oreochromis sp.), cá Chim trắng nước ngọt

(Colossoma brachypomum), cá Trắm cỏ (Ctenopharyngodon idellus),

cá Mè hoa (Aristichthys nobilis)...

3.3.2. Đánh giá mức độ ảnh hƣởng

a. Biến động thành phần loài cá

18

Qua nghiên cứu và phỏng vấn 155 người dân có liên quan đến

khai thác cá, với các bản ảnh các loài cá có tên loài theo tên địa

phương và tên phổ thông chúng tôi xác định được những thay đổi

thành phần loài như sau:

 Thành phần loài mới bổ sung và mất đi trong toàn khu hệ cá

sông Tranh

Hình 3.12. Tỷ lệ % loài cá mới xuất hiện và mất đi trong toàn khu hệ

Qua hình 3.12 thấy rằng chỉ trong thời gian ngắn từ khi nhà máy

thủy điện đi vào hoạt động đã có sự xuất hiện những loài cá mới du

nhập vào và đồng thời cũng làm mất đi một số loài cá đáng kể.

Trong vùng nghiên cứu thấy có xuất hiện 7 loài cá nuôi nhập nội

trong đó có 5 loài là xuất hiện sau khi có đập thủy điện chiếm 5,56%

tổng số loài toàn khu hệ gồm: cá Diêu hồng (Oreochromis sp.), cá

Chim trắng nước ngọt (Colossoma brachypomum), cá Trắm cỏ

(Ctenopharyngodon idellus), cá Mè hoa (Aristichthys nobilis), cá Mè

trắng (Hypopthalmichthys molitrix).

Hai loài cá không còn thấy xuất hiện trong 4 năm gần đây chiếm

2,22% trong tổng số loài của khu hệ, là cá Chiên (Bagarius bagarius)

và cá Lăng (Hembagrus elongates) trong khi trước đây hai loài này

cũng là loài cá có giá trị kinh tế cao của vùng. .

 Giảm sản lượng cá trên sông

Kết quả điều tra cho thấy sản lượng cá đánh bắt ngoài tự nhiên

giảm nhiều so với trước khi xây đập thủy điện và giảm dần qua từng

năm. (Hình 3.13).