Tóm tắt Luận án Vai trò của vốn con người trong giảm nghèo bền vững ở Việt Nam
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
THꢀI PHꢁC THꢂNH
́
̀
̉
̀
VAI TRO CUA VÔN CON NGƢƠI TRONG
GIẢM NGHꢃO BỀN VꢄNG Ở VIꢅT NAM
́
̀
̣
CHUYÊN NGANH: QUẢN TRỊ NHÂN LỰC (KINH TÊ LAO ĐÔNG)
Mꢀ Sꢁ: 62340404
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
HÀ NỘI - 2014
1
CÔNG TRÌNH ĐƢỢC HOÀN THÀNH TẠI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUꢁC DÂN
̣
Ngƣơi hƣơng dân khoa hoc:
̃
̀
́
1. PGS. TS. PHẠM THꢁY HƢƠNG
2. PGS. TS. NGUYỄN VĨNH GIANG
Phản biện:
1. PGS. TS. LÊ THANH HÀ
2. TS. LƢU BÍCH NGỌC
3. TS. NGUYỄN MẠNH HẢI
Luận án đƣợc bảo vệ trƣớc Hội đồng đánh giá luận án
cấp Trƣờng Đại học kinh tế quốc dân
Vào hồi: 16 giờ ngày 04 tháng 10 năm 2014
Có thế tìm hiểu luận án tại:
- Thƣ viện Quốc gia
- Thƣ viện Đại học kinh tế quốc dân
2
LỜI MỞ ĐẦU
Lý do lựa chọn đề tài: Hỗ trợ ngƣời nghèo về giáo dục, dạy nghề
sẽ nâng cao trình độ giáo dục, chuyên môn kỹ thuật, cải thiện vốn con
ngƣời của ngƣời nghèo. Nhƣng vai trò của vốn con ngƣời trong giảm
nghèo nhƣ thế nào? Làm nhƣ thế nào để nâng cao vai trò vốn con ngƣời để
giảm nghèo bền vững? vừa là những câu hỏi đặt ra trong thực tiễn triển khai
thực hiện chƣơng trình giảm nghèo ở Việt Nam, vừa là những câu hỏi có
tính khoa học, nhƣng chƣa có đề tài nào nghiên cứu.
Mục tiêu nghiên cứu: Đánh giá thực trạng vai trò vốn con ngƣời
trong giảm nghèo và đề xuất giải pháp nâng cao vai tro v ốn con ngƣời
̀
để giảm nghèo bền vững.
Kết cấu luận án: Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Luận án đƣợc
kết cấu thành 4 chƣơng nhƣ sau:
Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về mối quan hệ và vai trò của vốn con
ngƣời trong giảm nghèo bền vững;
Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu;
Chƣơng 3: Phân tích thực trạng vai trò cua v ốn con ngƣời trong
̉
giảm nghèo bền vững ở Việt Nam giai đoạn 2000-2010;
Chƣơng 4: Quan điểm và giải pháp nâng cao vai trò cua v ốn con
̉
ngƣời trong giảm nghèo bền vững đến năm 2020
Những nội dung cơ bản Luận án được trình bày tóm tắt theo
các Chương như sau:
1
Chƣơng 1.
Cơ sở lý luận về mối quan hệ và vai trò của vốn con
ngƣời trong giảm nghèo bền vững
1.1. Vốn con ngƣời
1.1.1. Khái niệm: Vốn con ngƣời là tập hợp các kiến thức, khả
năng, kỹ năng mà con ngƣời tích lũy đƣợc. Vốn con ngƣời là một loại
tài sản sinh kế.
́
̀
VÔN CON NGƢƠI
̉
Hiêu biê
́t, đo bằng
Kiến thƣc
́
trình độ
Năng lƣc
kiến thức vào thực tế
̣
vận dụng
Kỹ năng
Điều kiện chủ quan
hoặc tự nhiên để thực
hiện
Khả năng
Hꢆnh 1.1: Các yếu tố cấu thꢇnh vốn con ngƣời
Nguồn: NCS xây dưng trên cơ sở lý luận về các yếu tố cấu thành vốn con người
̣
1.1.2. Vốn con ngƣời có một số đặc trƣng cơ bản là khó có thể
tách biệt các yế tố cấu thành; thuộc về cá nhân; nhƣng vừa có tính cá
nhân, vƣa có tính cộng đồng; có hiệu ứng ngoại sinh; có tính “bản địa”;
̀
và bao hàm cả mặt lƣợng và và chất.
1.1.3. Vốn con ngƣời chịu tác động của nhiều yếu tố nhƣ đặc
điểm nhân khẩu học, văn hóa - xã hội, cơ sở hạ tầng, môi trƣơng t ự
̀
nhiên, kinh tế, chính trị, chính sách và thể chế, giáo dục và đào tạo, gia
đình.
1.1.4. Các tiêu chí phản ánh vốn con ngƣời: Trong phạm vi luận
án, vốn con ngƣời đƣơc phản ánh và tiếp cận nghiên cứu theo hai
̣ ̣
nhóm: nhóm thứ nhất, kiên thưc giao duc đao tao chinh quy bao gồm
́
́ ́ ̀
́
̉
kiê
́
n thƣc giao duc
̣
phô thông va kiến thức chuyên môn – nhƣ là kiến
́
́
̀
2
̉
thức chung, phản ánh thông qua bă
câp chuyên môn kỹ thuật (CMKT); nhóm thứ hai, kiê
năng cụ thể về sản xuất, chi tiêu va ƣng pho rui ro.
̀
ng câ
́
p giao duc
̣
phô thông va bă
̀
ng
́
̀
́
́
n thưc va kꢀ
́
̀
̉
̀
́
́
1.2. Nghèo, giảm nghèo và giảm nghèo bền vững
1.2.1. Khái niệm: Giảm nghèo bền vững đƣợc hiểu là tình trạng
đạt đƣợc mức độ thỏa mãn những nhu cầu cơ bản/mức sống/mức thu
nhập cao hơn mức chuẩn (nghèo) và duy trì đƣợc mức thỏa mãn những
nhu cầu cơ bản/mức sống/mức thu nhập trên mức chuẩn đó ngay cả khi
̉
̣
hiêu
gặp phải các cú sốc hay rủi ro; giảm nghèo bền vững có thể đƣơc
vơi nghia đơn gian la thoát nghèo b ền vững hay không tái nghèo.
n vƣng là các kết quả sinh kế.
̉
́
̀
̃
Nghèo và thoát nghèo bê
̀
̃
1.2.2. Giảm nghꢈo bền vữngđƣợc phản ánh thông qua các tiêu chí chủ
yếu: (i) Thỏa mãn các nhu cầu cơ bản, (ii) Cải thiện và duy trì thu nhâp
và (iii) Thoát nghèo và không tái nghèo.
̣
;
Thỏa mꢂn các nhu cầu cơ
bản
Giảm
nghèo bền
vƣng
̃
̣
Thu nhâp tăng va duy tri ơ
̉
̀
̀
mƣc cao
́
Thoát ngheo va không tai
̀
̀
́
nghèo
Hꢆnh 1.2: Các tiêu chꢉ phản ánh giảm nghꢈo bền vững
Nguồn: NCS xây dưng trên cơ sở lý luận về các tiêu chí phản ánh giảm nghèo bền
̣
vững
1.2.3. Giảm nghèo bền vững chịu tác động của nhiều yếu tố,
nhƣ tài sản sinh kế, chiến lƣợc và hoạt động sinh kế với nghĩa là các
yếu tố bên trong hay nội lực; và nhóm các yếu tố bên ngoài nhƣ thị
trƣờng, thể chế, chính sách, khoa học kỹ thuật, hỗ trợ giảm nghèo, cơ
sở hạ tầng, môi trƣờng tự nhiên,...
3
1.3. Vị trí và mối quan hệ của vốn con ngƣời với giảm nghèo đƣợc
thể hiện khá rõ trong lý thuyết về sinh kế, với các nội dung cơ bản sau:
́
Sinh kê là cách thứ c con ngƣơi sinh sô
́
ng , bao gô
̀m các tài sản
̀
sinh kế và các hoạt động cần có để đảm bảo phƣơng tiện sinh sống.
Tài sản sinh kế hay vốn sinh kế bao gô
̣
̀m nhƣng thƣ thuôc quyền
̃
́
sở hƣu hay sƣ dung cua con ngƣơi , có thể sꢃ dụng, khai thác trong quá
̣
̃
̉
̉
̀
trình sinh sống; đƣợc phân chia một cách tƣơng đối thành 5 nhóm: vốn
con ngƣời, vốn tài chính, vốn tự nhiên, vốn vật chất và vốn xã hội –
Vốn con ngƣời là một tài sản sinh kế
Hoạt động sinh kế là sự kết hợp các vốn sinh kế trong quá trình
sinh sống để tạo ra các kết quả sinh kế. Trong đó vốn con ngƣời có vai
trò điều phối, quyết định.
Kết quả sinh kế là kết quả của các hoạt động sinh kế, phản ánh
thông qua sự thay đổi các tài sản sinh kế sau một thời gian nhất định –
Thoát nghèo bền vững là một kết quả sinh kế.
Các yếu tố tác động từ bên ngoài bao gồm môi trƣờng tự nhiên,
kinh tế-xã hội, thể chế, chính sách, thị trƣờng,… đặc biệt chú ý các tác
động tiêu cực, gây ra sốc và rủi ro.
Các yếu tố tác
đông tƣ bên ngoai
̣
̀
̀
Vốn tài chính
Vốn con
ngƣời
Chiê
hoạt động SK
̣
́n lƣơc,
Vốn tự
nhiên
Kết quả
Tài
sản
SK
́
sinh kê
Vốn vật chất
Vốn xã hội
Hình 1.4: Mô hinh sinh kế giản đơn
̀
Nguồn: NCS phát triển trên cơ sở mô hình sinh kế do ILSSA/ADB xây dựng
trong“ Đánh giá thị trường có sự tham gia“ (2005)
4
̀
1.4. Vai trò của vốn con ngƣời trong giảm nghꢈo bên vƣng
̃
̉
̣
Với nghĩa “vai tro“ đƣơc hiêu la chức năng, là tác động, lꢄ luận về
̀
̀
vai trò của vốn con ngƣời trong giảm nghèo bền vƣng đƣ ợc phát triển
̃
trên cơ sở mối quan hệ giữa vốn con ngƣời và giảm nghèo theo lý
thuyết sinh kế: Vốn con ngƣời đƣợc đặt ở vị trí trung tâm, trong mối
quan hệ mật thiết với các tài sản sinh kế khác, tác động đến giảm nghèo
bền vững thông qua tác động đến thu nhập, tình trạng thoát nghèo và
không tái nghèo.
1.4.1. Vai tro cua vôn con ngươi đ ối với mức độ thỏa mãn các
́
̀
̀
̉
nhu cầu cơ bản, tình trạng thoát nghꢁo vꢂ không tái nghꢁo
Vai trò của vốn con ngƣời trong giảm nghèo bền vững đƣợc xem là
vai trò của một loại tài sản sinh kế có chức năng đặc biệt trong việc tạo ra
các kết quả sinh kế (thoát nghèo và không tái nghèo) thông qua các cơ chế
sau:
- Quyê
̣ ̣ ̣
́t đinh các tài s ản sinh kế khác và tac đông trƣ c tiếp đến
́
mƣc đô thoa man cac nhu câ
̣
̀
u cơ ban cua con ngƣơi;
̉
̃
̉
̉
́
́
̀
- Quyê
́
t đin
̣
h chiê
́
n lƣơc
̣
sinh kê
́
cua hô
̉
̣
gia đinh;
̀
- Quyê
́
̣ ̣ ̣
t đinh các hoat đông sinh kế , quyết định phƣơng thức kết
hợp các tài sản sinh kế trong các hoạt động sinh kế;
̉
̣ ̣
́t đinh kha năng thich ƣng, điều chinh đê phu hơp vơi nhƣng
̉
̃
̉
́ ̀ ́
́
- Quyê
tác động từ bên ngoài;
- Quyết định khả năng tiếp thu , ứng dụng khoa học kỹ thuật vào
các hoạt động sinh kế, tăng năng suât lao đông;
́
̣
Xu hƣớng tác động chung và chủ yếu là vốn con ngƣời cao hơn,
chiến lƣợc sinh kế hợp lꢄ hơn, hoạt động sinh kế hiệu quả hơn, khả
năng thích ứng cao hơn, tài sản sinh kế tốt hơn.
5
Tuy nhiên vốn con ngƣời phát huy t ốt nhất vai trò đối với giảm
nghèo khi nó phu hơp vơi cac điêu kiên thƣc tiên bao gồm các tài sản
sinh kế khác và các tác động từ bên ngoài.
̣
̀
̣
̣
̃
̀
́
́
́
1.4.2. Vai tro cua vôn con ngƣơi đối với thu nhâp
̣
̀
̉
̀
Vốn con ngƣời tác động tới thu nhập thông qua các cơ chế khác
nhau; cơ bản và quan trọng nhất là tác động làm tăng năng suất lao
động; tác động tới thu nhập thông qua quyết định khu vực làm việc của
lao động – ngƣời có trình độ cao hơn làm việc ở khu vực có thu nhập
cao hơn; tác động đến quy mô hộ gia đình hay tỷ lệ phụ thuộc – ngƣời
có trình độ cao hơn thƣờng sinh ít con hơn, các chỉ số này ảnh hƣởng
trực tiếp đến thu nhập bình quân đầu ngƣời của hộ,...
Trên cơ sở lý thuyết sinh kế và các khái niệm liên quan, khung
lý thuyết về vai trò của vốn con ngƣời trong giảm nghèo bền vững đƣợc
phát triển nhƣ Hình 1.5.
rủi ro thiên tai
́
VÔN CON NGƢƠI:
̀
- Kiến thức giáo dục, đao tao
̣
chꢉnh quy :
̀
Bă
CMKT
- Kiên thƣc va ky năng cụ thể:
+ Kiê
+ Kiên thƣc va ky năng chi tiêu
+ Kiên thƣc va ky năng ƣng pho rui ro
̀
ng câ
́
p giao duc
̣
phô
̉
thông va băng câ
̀
́p
́
̀
GIẢM NGHÈO
BỀN VꢄNG:
́
́
̀
̃
́
́
́
n thƣc va ky năng sản xuất
́
̀
̃
- Tăng thu nhâp
̣
́
̀
̃
- Thoát nghèo và
́
̀
̃
́
́
̉
không tai ngheo ;
- Mức độ thỏa
́
̀
CÁC VỐN SINH
KẾ KHÁC
mꢂn nhu cầu cơ
bản
Hình 1.5: Mô hình nghiên cứu
Nguô
nghꢀo bền vững
̣ ̣
̀n: NCS xây dưng trên cơ sơ ly luân về vai tro cua vốn con ngươi trong giam
̉ ̉ ̉
́ ̀ ̀
6
Chƣơng 2.
Phƣơng pháp nghiên cứu
2.1. Phƣơng pháp tiếp cận, nội dung vꢇ phƣơng pháp phân tꢉch
̣
2.1.1. Cách tiếp cận và nội dung nghiên cứu: Luận án tiếp cân va
̀
phân tích thực trạng theo 3 nội dung lớn, 5 mối quan hệ cơ bản, các mối
quan hệ cụ thể và phƣơng pháp phân tích đƣợc tóm tắt trong Bảng 2.1:
Bảng 2.1: Các nội dung, các mối quan hệ và phƣơng pháp phân
tích thực trạng
Nội dung
Các mối quan
hệ cơ bản
Các mối quan hệ cụ thể
Phƣơng pháp phân tích, nguồn
dữ liệu và công cụ chính
1. Vai trò của
VCN đối với
thu nhập
1. Trình độ giáo
dục phổ thông,
chuyên môn kỹ
thuật với thu
nhập
- Trình độ của chủ hộ
với thu nhập
Phƣơng pháp: Phân tích thống
kê
Nguồn dữ liệu: VHLSS 2004,
2006, 2008, 2010.
Công cụ: STATA, mô hình
Mincer
- Trình độ của lao động
với thu nhập của lao
động trong các khu vực
việc làm khác nhau
- Trình độ của chủ hộ
với tỷ lệ phụ thuộc
- Trình độ lao động với
khu vực làm việc của
lao động
2. Kiến thức cụ
thể, kỹ năng cần xuất với thu nhập
thiết với thu
nhập
- Kiến thức, kỹ năng sản Phƣơng pháp: Phân tích thống kê
Nguồn dữ liệu:
- Kiến thức, kỹ năng chi + Thứ cấp: Các báo cáo, nghiên
tiêu với thu nhập
- Kiến thức, kỹ năng
ứng phó rủi ro với thu
nhập
cứu
+ Sơ cấp: Điều tra hộ gia đình
do NCS thực hiện
Công cụ: STATA
2. Vai trò của 3. Trình độ giáo - Trình độ giáo dục với
VCN đối với dục phổ thông, mức độ nghèo
Phƣơng pháp: Phân tích thống kê
Nguồn dữ liệu:
thoát
bền vững
nghèo chuyên môn kỹ - Trình độ giáo dục và
thuật với thoát các tình trạng nghèo
+ Điều tra hộ gia đình do NCS
thực hiện
nghèo bền vững
khác nhau
+ VHLSS 2010 và 2012
Công cụ: STATA , mô hình
đánh giá tác động của trình độ
giáo dục đến khả năng thoát
nghèo của hộ gia đình.
4. Kiến thức, kỹ
năng cụ thể với
thoát nghèo bền
vững
- Kiến thức, kỹ năng sản Phƣơng pháp: Phân tích thống
xuất với các tình trạng
kê
nghèo
Nguồn dữ liệu: Điều tra hộ gia
- Kiến thức, kỹ năng chi đình do NCS thực hiện
tiêu với các tình trạng
Công cụ: STATA
nghèo
7
- Kiến thức, kỹ năng
ứng phó rủi ro với tình
trạng nghèo
3. Vai trò của
VCN đối với
thỏa mãn các
nhu cầu cơ bản
5. Trình độ giáo
dục với các tài
sản sinh kế
Trình độ giáo dục với
các chỉ tiêu về nhà ở,
nƣớc sạch, nhà vệ sinh,
phƣơng tiên đi lại,
Phƣơng pháp: Phân tích thống
kê
Nguồn dữ liệu: VHLSS 2010
Công cụ: STATA
phƣơng tiện nghe nhìn
2.1.2. Phƣơng pháp phân tích: Luận án sꢃ dụng 2 phƣơng pháp
phân tích thống kê chính:
1) Phân tích thống kê mô tả đƣợc sꢃ dụng để phân tích các mối
quan hệ giữa trình độ giáo dục phổ thông, chuyên môn kỹ thuật với thu
nhập; giữa kiến thức cụ thể, kỹ năng cần thiết đối với thu nhập; giữa
trình độ giáo dục phổ thông, chuyên môn kỹ thuật với thoát nghèo bền
vững; giữa kiến thức, kỹ năng cụ thể với thoát nghèo bền vững; giữa
trình độ giáo dục với các tài sản sinh kế;
2) Tƣơng quan tuyến tính và phân tích hồi quy thông qua 2 mô
hình sau:
- Mô hình Mincer với dạng hàm lnYt = a0 + a1S + a2t + a3t2 +
biến khác đƣợc sꢃ dụng trong phân tích mối quan hệ giữa trình độ
chuyên môn kỹ thuật với thu nhập của lao động làm công hƣởng lƣơng,
tự làm phi nông nghiệp, tự làm nông nghiệp. Trong đó: Yt là thu nhập
ròng trong năm t; S là số năm đi học; t là số năm biểu thị kinh nghiệm
tiềm năng; t2 là bình phƣơng số năm kinh nghiệm tiềm năng; ao là hệ
số; a1 là giá trị ƣớc lƣợng suất sinh lợi của việc đi học, giải thích phần
trăm tăng thêm của thu nhập khi tăng thêm một năm đi học; a2 là hệ số
giải thích phần trăm tăng thêm của thu nhập khi kinh nghiệm tiềm năng
tăng thêm một năm; a3 là hệ số biểu thị mức độ suy giảm của thu nhập
biên theo thời gian làm việc.
- Mô hình đánh giá tác động của trình độ giáo dục đến khả năng
thoát nghèo của hộ dạng hàm Probit đƣợc xây dựng và sꢃ dụng để phân
tích mối quan hệ giữa trình độ giáo dục phổ thông, chuyên môn kỹ
thuật với thoát nghèo bền vững. Với giả định là Y nhận giá trị là 1 khi
là hộ nghèo hoăc là 0 khi hộ không nghèo tùy thuộc vào đặc điểm I của
hộ gia đình đƣợc xác định bởi các biến độc lập thì xác suất để Y=1 là
8
cao hay thấp, hay khả năng rơi vào nghèo của hộ là cao hay thấp. Giả sꢃ đặc
điểm I của hộ đƣợc xác định nhƣ sau: I = 1 +2X2i (với X2i là các biến độc
lập); khi đó tồn tại một mức giới hạn I* để: Y=1 nếu I < I*; Y=0 nếu I> I*.
Do I* không quan sát đƣợc, ta giả thiết I* = I + u (trong đó u là yếu tố ngẫu
nhiên của mô hình); khi đó: Ii* = 1 + 2X2i + ui..
2.2. Nguồn dữ liệu
2.2.1. Nguồn dữ liệu sơ cấp
- Điều tra hộ gia đình: Một cuộc điều tra quy mô 270 hộ, gồm 3
nhóm đối tƣợng: nghèo kinh niên, tái nghèo và thoát nghèo bền vững;
cỡ mẫu của mỗi nhóm đối tƣợng là 90 hộ. Hộ điều tra đƣợc chọn theo
phƣơng pháp chọn mẫu ngẫu nhiên hệ thống; trên cơ sở danh sách đối
tƣợng của xã; địa bàn điều tra là 3 xã/tỉnh, xꢂ đƣợc chọn bằng phƣơng
pháp ngẫu nhiên trên cơ sở danh sách xã của mỗi tỉnh. Mẫu hộ đƣợc
phân bổ đều trên địa bàn 6 tỉnh Yên Bái, Hà Nội (địa bàn Hà Tây cũ),
Nghệ An, Kon Tum, Quảng Nam và Trà Vinh, đại diện cho 6 vùng.
- Bên cạnh điều tra hộ gia đình theo Phiếu điều tra, nghiên cứu tổ
chức phỏng vấn sâu 25 hộ gia đình; nghiên cứu 20 trƣờng hợp cá nhân,
hộ điển hình; tham vấn/tọa đảm với 4 nhóm đối tƣợng cán bộ, đại diện
hộ thoát nghèo bền vững, hộ tái nghèo.
2.2.2. Nguồn dữ liệu thứ cấp
- Điều tra mức sống hộ gia đình Việt Nam các năm 2002, 2004,
2006, 2008, 2010, 2012 là điều tra mẫu do TCTK tổ chức thực hiện với
cỡ mẫu 45.000 hộ trên 3000 địa bàn xa cho cu ộc điều tra chính và 1
̃
mẫu phụ 9000 hộ cho module điều tra chi tiêu hộ gia đình. Quy mô, nội
dung, chất lƣợng số liệu của cuộc điều tra đáp ứng cơ bản yêu cầu
thông tin nghiên cứu của luận án về: thu nhập, tình trạng việc làm, giáo
dục-đào tạo, nhà ở, tài sản,…
- Các nguồn dữ liệu thứ cấp khác, bao gồm: các báo cáo nghiên cứu,
báo cáo hành chính, niên giám thống kế và nhiều tài liệu xuất bản.
9
Chƣơng 3.
Phân tích thực trạng vai trò vốn con ngƣời trong giảm nghèo
bền vững ở Việt Nam giai đoạn 2000-2010
̣
3.1. Thực trạng nghèo và giảm nghꢈo ơ Viêt Nam giai đoạn 2000-
̉
2010
Tỷ lệ nghèo đꢂ giảm nhanh từ 37% năm 1998 xuống 12% năm
2010. Tuy nhiên, tình trạng rơi nghèo và tái nghèo cao, lên tới 30% so
với số thoát nghèo; tình trạng nghèo kinh niên lớn, chiếm tới 9% số hộ;
nông thôn luôn là khu vực nghèo đói tập trung, chiếm hơn 90%, và bị
ảnh hƣởng của nhiều loại hình rủi ro, gần 50% số hộ bị rủi ro, nhất là
thiên tai; tài sản sinh kế nhƣ nhà ở, đất sản xuất, tiết kiệm, thu nhập,
công cụ lao động, phƣơng tiện sinh hoạt,... còn hạn hẹp và vốn con
ngƣời thấp, cụ thể là trình độ giáo dục bình quân thấp, tỷ lệ lao động có
bằng cấp chuyên môn kỹ thuật thấp, thiếu kiến thức cụ thể, thiếu kỹ
năng cần thiết...
Trên thực tế, mối quan hệ giữa vốn con ngƣời với thình trạng thỏa
mãn các nhu cầu cơ bản thể hiện khá rõ ràng thông qua mối quan hệ
thuận giữa trình độ của chủ hộ với mức độ thỏa mãn các nhu cầu cơ
bản về ăn (nƣớc sạch), ở (nhà ở, nhà vệ sinh), y tế (nƣớc sạch, nhà vệ
sinh), đi lại (phƣơng tiện đi lại), văn hóa-xã hội (phƣơng tiện nghe
nhìn, đi lại). Trình độ càng cao thì điều kiện hay mức độ thỏa mãn các
nhu cầu cơ bản càng cao.
Bảng 3.2: Trꢆnh độ của chủ hộ và tài sản sinh kế năm 2010
Đơn vi: %
Tỷ lệ hộ Tỷ lệ hộ sꢃ dụng Tỷ lệ hộ Tỷ lệ hộ có Tỷ lệ hộ có
Trình độ của chủ
hộ
có nhà bán nhà vệ sinh tự
có nƣớc
phƣơng
thiết bị
kiên cố, hoại, bán tự hoại, sạch/hợp tiên đi lại nghe nhìn,
kiên cố
84,9
90,2
95,3
97,2
98,3
99,2
92,1
thẩm thấu
35,1
49,6
54,8
75,9
85,2
93,2
54,6
vệ sinh có động cơ máy tính
Không bằng cấp
Tiểu học
THCS
THPT
CĐ, ĐH
18,7
22,2
22,3
39,9
41,0
72,0
27,3
69,7
84,7
89,8
94,8
97,0
92,1
84,7
76,3
86,1
90,3
90,6
94,0
97,4
86,6
Trên đại học
Chung
Nguồn: Kê
́
t qua xử lý VHLSS 2010 do NCS thực hiện
̉
10
Tuy nhiên, điều kiện, môi trƣờng không thuận lợi, thiếu nội
lực, vốn con ngƣời thấp đƣợc xác định là những nguyên nhân cơ bản
của tình trạng nghèo, tái nghèo.
3.2. Vai trò của vốn con ngƣời đối với thu nhập
3.2.1. Vai trò của trꢆnh độ giáo dục phổ thông, chuyên môn kỹ
thuật đối với thu nhập
Phân tích thống kê cho thấy: mối quan hệ có tính phổ biến là trình
độ giáo dục phổ thông, chuyên môn kꢀ thuật của chủ hộ càng cao thì
thu nhập bình quân càng cao và mức độ tác động của trình độ đến thu
nhập có xu hƣớng tăng lên, thể hiện rất rõ thông qua khoảng cách hai
đƣờng biểu diễn thu nhập theo bằng cấp chủ hộ năm 2002 và 2010 (Đồ
thị 3.2)
Đồ thị 3.2: Thu nhập bꢆnh quân vꢇ trꢆnh độ của chủ hộ
Nguồn: NCS xây dựng từ số liệu thông kê
Nhiều nghiên cứu đꢂ chứng minh, số năm đi học cꢂng tăng, tỷ suất
sinh lời của giáo dục càng lớn. Ví dụ, năm 2004 ƣớc lƣợng tỷ suất sinh
lợi của một năm giáo dục cấp tiểu học là 2,66%; cấp trung học cơ sở tăng
lên 5,7%; cấp trung học phổ thông là 8,8%; dạy nghề là 9,6%; trung học
chuyên nghiệp là 10,7% và cao đẳng đại học là 12,1%.
Mặt khác, người có trình độ cao thường làm việc ở những khu
vực có năng suất lao động cao nên thu nhập cao hơn. Nông nghiệp là
ngành có năng suất lao động thấp nhất, theo số liệu thống kê 2010,
11
trong khi 78,2% lao động chƣa học hết lớp 1 và 64,6% không có bằng
cấp thì chỉ có 3% lao động có trình độ đại học và 0,6% lao động có
trình độ trên đại học làm việc ở lĩnh vực này.
Theo số liệu thống kế 2010, Tỷ lệ phụ thuộc của hộ gia đình mꢂ
chủ hộ có trình độ cao thường thấp hơn - chƣa bao giờ đến trƣờng là
0,82; Không có bằng cấp là 0,69; tiểu học là 0,57; THCS là 0,44 và tốt
nghiệp THPT là 0,43; nhƣ vậy, một ngƣời trình độ giáo dục phổ thông
thấp hơn, không chỉ có thu nhập thấp hơn mà còn phải nuôi nhiều ngƣời
hơn so với ngƣời có trình độ cao, nên thu nhập bình quân thấp hơn;
Kết quả phân tích hệ số tương quan giữa bằng cấp CMKT với
mức tăng thu nhập của lao động trong các lĩnh vực việc làm khác
nhau cho thấy:
- Quan hệ giữa bằng cấp CMKT đối với tăng thu nhập của lao động
làm công hƣởng lƣơng là quan hệ thuận chiều: bằng cấp CMKT tăng, thu
nhập của lao động làm công hƣởng lƣơng tăng và mức độ tác động của
bằng cấp CMKT đến thu nhập có xu hƣớng tăng qua các năm.
- Tác động của bằng cấp CMKT đối với thu nhập của lao động tự
làm phi nông nghiệp không thể hiện rõ xu hƣớng; đặc biệt hơn, khi xem
xét các hệ số tƣơng quan của nhóm nghèo tự làm phi nông nghiệp cho
thấy: bằng cấp tăng lên thu nhập lại càng giảm. Điều đó có nghĩa là
nâng cao bằng cấp CMKT không tác động cải thiện thu nhập của lao
động tự làm phi nông nghiệp.
Bảng 3.7: Tóm tắt kết quả ƣớc lƣợng hệ số tƣơng quan giữa bằng cấp
CMKT với thu nhập của lao động nghèo tự làm phi nông nghiệp
Bă
̀
ng câ
́
p TMKT
Năm 2006
Tham chiếu
-0,083***
Năm 2008
Tham chiếu
-0,018***
-0,056***
Không bằng cấp
Sơ cấp nghề
Trung cấp nghề
CĐ, ĐH trở lên
*** significant at 1%
Nguồn: Kết quả hồi quy logarit thu nhập bình quân giờ nhꢁm tự lꢂm phi nông nghiệp, số liệu
VHLSS 2004, 2006, 2008, 2010 do NCS thực hiện
12
- Tác động của bằng cấp CMKT đối với thu nhập của lao động tự
làm nông nghiệp không rõ ràng, với các hệ số tƣơng quan nhƣ trong
Bảng 3.8 có thể kết luận: bằng cấp CMKT tác động không tích cực đối
với thu nhập của lao động tự làm nông nghiệp.
Bảng 3.8: Tóm tắt kết quả ƣớc lƣợng hệ số tƣơng quan giữa bằng
cấp CMKT với thu nhập bình quân của nhóm tự làm nông nghiệp
Bă
̀
ng câ
́
p CMKT
Năm 2004
Tham chiếu
-0,026***
-0,041***
-0,020***
0,037***
Năm 2008
Tham chiếu
-0,077***
-0,112***
0,297***
Không bằng cấp
Sơ cấp nghề
Trung cấp nghề
Trung học CN
CĐ, ĐH trở lên
*** significant at 1%
0,206***
Nguồn: Kết quả hồi quy logarit thu nhập bình quân giờ của nhóm lao động nghèo tự làm nông
nghiệp, số liệu VHLSS 2004, 2006, 2008, 2010 do NCS thực hiện
3.2.2. Vai trò của kiến thức, kỹ năng cụ thể đối với thu nhập
Môt số kết quả phân tích thống kê cho thấy: Kiến thức, kꢀ năng
cụ thể tác động mạnh đến thu nhập, thậm chí tác động mạnh hơn so
với kiến thức giáo dục phổ thông; tƣơng quan giữa kiến thức nông
nghiệp với thu nhập ƣớc lƣợng đƣợc là 0,272; trong khi hệ số tƣơng
quan của kiến thức giáo dục phổ thông chỉ là 0,034.
̣
Ứng dụng khoa học ky thuât lꢂm tăng năng suất lao động, cải
̃
thiện thu nhập; Kết quả khảo sát đꢂ chứng minh, ứng dụng khoa học
kỹ thuật của ngƣời nghèo ở Lai Châu tác động làm năng suất lúa tăng
18,2%, ngô tăng 26% và chè tăng 11,9%; ở Phú Yên, chi phí sản xuất
của hộ nghèo giảm 30-40%, thu nhập bình quân tăng 45%,…
Nâng cao hiểu biết và kꢀ năng tạo ra sự thay đổi tích cực về
chiến lược và hoạt động sinh kế, góp phần cải thiện thu nhập:
̉
̣
ngheo có dự định thay đôi về sản xuất sau các lớp tập
̀
Khoảng 42% hô
huấn nâng cao kiến thức, kỹ năng; hơn 54% số đó đꢂ có những thay đổi
trong sản xuất và 58,6% số thay đổi có cải thiện thu nhâp
̣
.
13
Nâng cao kiến thức, kꢀ năng cụ thể sẽ nâng cao hiệu quả sử
dụng nguồn lực và nâng cao thu nhập; thu nhập bình quân của các hộ
nông dân sau khi tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật sản xuất đƣợc báo
cáo là tăng lên 14%; phân tích các trƣờng hợp điển hình cho thấy phần
lớn các hộ có cải thiện thu nhập nhờ sự thay đổi cách thức sꢃ dụng,
̣
khai thác các nguồn nội lực. Một số nghiên cƣu cũng đa ƣơc lƣơng
́
̃
́
đƣơc
̣ ̣ ̣
thu nhâp binh quân của những hô ngheo co kiến thƣc, kỹ năng về
̀ ́ ́
̀
thị trƣờng cao hơn 16-21%.
Kiê
nhập; thu nhâp
kiêm cao hơn 7,1%; mƣc tiê
tiêu cao hơn 1,42 lâ
thuận giữ thu nhập bình quân và kiến thức, kỹ năng chi tiêu cao của hộ.
́n thƣc, kỹ năng chi tiêu tác đ ộng trực tiếp và mạnh mẽ tới thu
́
̣
̣
binh quân đầu ngƣơi của hô ngheo co k ế hoạch tiết
̀ ̀ ́
̀
̣
́
t kiêm
̣ ̣ ̣
binh quân hô nghèo co kế hoach chi
́
̀
́
̀
n; các số liệu thống kê cho thấy có mối quan hệ
Kiến thƣc, kỹ năng ứng phó rủi ro có vai trò quan trọng trong việc
́
phòng tránh và giảm thiểu thiệt hại thu nhập. Phân tích số liệu thông kê và
nghiên cứu trƣờng hợp cho thấy mức độ hiểu biết, kinh nghiệm thiên tai
càng cao thì mức độ thiệt hại, thất thoát thu nhập do thiên tai càng thấp. Số
liệu thống kê cho thấy: Thiệt hại về thu nhập từ nông nghiệp trong năm
của nhóm chủ hộ tự đánh giá là hiểu biết rất rõ về thiên tai là 20-30%,
thiết hại đối với nhóm hiểu biết vừa phải tăng lên 30-40%, nhóm ít hiểu
biết là 40-50% và nhóm không hiểu biết lên tới 50-70%.
3.3. Vai trò của vốn con ngƣời đối với thoát nghèo bền vững
3.3.1. Vai trò của trꢆnh độ giáo dục phổ thông, chuyên môn kỹ
thuật đối với thoát nghèo bền vững
Về cơ bản, số liệu kê đều cho thấy quan hệ thuận giữa trình độ giao
dục phổ thông, CMKT: Trình độ càng cao, mức độ nghèo càng thấp.
Phân tích số liệu thống kê giữa các năm 2004 và 2010 cho thấy rất
rõ chuyển dịch của nhóm trình độ cao hơn từ nghèo sang không nghèo
và ngƣợc lại; Điều đó có nghĩa là ngƣời có trình độ cao hơn sẽ có cơ
hội thoát nghèo cao hơn.
14
Kết quả ƣớc mô hình đánh giá tác động của trình độ giáo dục tới khả
năng nghèo của hộ gia đình ở Việt Nam (Bảng 3.13) cho thấy:
- Tác động biên của biến làm công hƣởng lƣơng (Paid) là: -0,026
có nghĩa là nếu làm công hƣởng lƣơng khả năng thoát nghèo cao hơn
2,6%; hệ số của nhóm tự sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp
(Bussiness) là: -0,074 tƣơng đƣơng với khả năng thoát nghèo cao hơn
7,4%; trong khi đó hệ số tƣơng quan của nhóm tự làm nông nghiệp
(selfAgr) là: 0,029, tƣơng đƣơng nguy cơ rơi nghèo của hộ là 2,9%.
- Tác động biên của biến số năm đi học (Schooling) với nghèo là: -
0,016; điều đó có nghĩa là mỗi năm giáo dục tăng thêm sẽ có tác động
làm giảm 1,6% nguy cơ nghèo của hộ, hay tăng 1,6% khả năng thoát
nghèo của hộ gia đình;
- Tác động biên của biến tƣơng tác Schooling*SelfAgr bằng
0,004; có nghĩa là tác động của một năm đi học của nhóm tự làm nông
nghiệp đối với nguy cơ nghèo cao hơn so với các nhóm việc làm khác
0,4%.
Bảng 3.13: Kết quả ƣớc lƣợng mô hꢆnh đánh giá tác động của
trꢆnh độ giáo dục đến khả năng nghèo
Hệ số ƣớc
lƣợng
Tác động
biên
Yếu tố
Std.
Std.
(Coef.)
0.029
-0.230
0.860
Err.
(dy/dx)
0.005
-0.039
0.145
Err.
P>z
Quy mô hộ (size)
Thành thị-nông thôn (ttnt)
Dân tộc (dtoc)
Giới (gender)
Tuổi (age)
Làm công hƣởng lƣơng (paid)
Tự làm nông nghiệp (selfAgr)
Tự làm phi nông nghiệp (bussiness)
Số năm đi học (schooling)
0.000
0.001
0.001
0.001
0.000
0.001
0.001
0.001
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
0.006
0.001
-0.006
-0.156
0.175
-0.440
-0.096
-0.001
-0.026
0.029
-0.074
-0.016
Biến
tƣơng
tác
schooling*SelfAgr
Year
_cons
0.026
-0.076
151.922
0.000
0.000
0.536
0.004
-0.013
0.000
0.000
0.000
0.000
0.000
Nguồn: Ước lượng mô hình từ VHLSS 2010-2012 do NCS thực hiện
15
Tuy nhiên, phân tích kết quả điều tra cho thấy: Không có sự khác
biệt đáng kể về trình độ giáo dục, chuyên môn kỹ thuật của chủ hộ
cũng nhƣ của lao động giữa các nhóm thoát nghèo bền vững, tái nghèo
hay nghèo kinh niên; trình độ giáo dục phổ thông của chủ hộ hay của
lao động đều thấp - tỷ lệ chủ hộ chƣa tốt nghiệp THPT tƣơng ứng là:
77,8% - 80,0 và 82,7; tỷ lệ lao động chƣa tốt nghiệp THPT tƣơng ứng
là 75,5% - 75,9% và 76,8%; trình độ nghề của lao động của tất cả các
nhóm cũng đều thấp - tỷ lệ lao động không có trình độ nghề tƣơng ứng
các nhóm là: 74,6% - 74,1% và 79,8%. Nhƣ vậy, có thể thấy vai trò của
trình độ giáo dục, CMKT không thực sự rõ ràng đối với các tình trạng
nghèo.
Phân tích trƣờng hợp và kết quả khảo sát cho thấy, nhiều hộ có cải
thiện đáng kể trình độ giáo dục nhƣng vẫn bị tái nghèo, rơi nghèo hay
vẫn nghèo; trong khi đó, có nhiều hộ không cải thiện đƣợc trình độ giáo
dục nhƣng vẫn thoát nghèo bền vững; cho thấy không phải khi nào
trình độ giáo dục cũng tác động tích cực đến giảm nghèo.
3.3.2. Vai trò của kiến thức, kỹ năng cụ thể đối với thoát
nghèo bền vững
Có sự khác biệt lớn về kiến thức, kꢀ năng sản xuất giữa các
nhóm hộ có tình trạng nghèo khác nhau. Theo kết quả điều tra hộ gia
đình, cơ hội tiếp cận dịch vụ khuyến nông của các hộ rất cao, trên 73%
và không có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm. Tuy nhiên, trình độ
áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất thực tế lại rất khác nhau giữa
các nhóm. Tỷ lệ sꢃ dụng phân bón đúng kỹ thuật (theo hƣớng dẫn)
̉
trong tông số hộ trồng trot
65,2%; nhóm tái nghèo là 33,4% và nhóm nghèo kinh niên là 31,1%.
Tỷ lệ hộ gia đình chăn nuôi xꢃ lý chuồng trại, tiêm phòng (theo hƣơng
̣
của nhóm thoát nghèo bền vững cao nhất, là
́
dân) của nhóm thoát nghèo bền vững cũng cao nhất, 30,2%; trong khi
̃
nhóm tái nghèo là 15,8% và nhóm nghèo kinh niên chi là 10,3%.
̉
Kiến thức, kꢀ năng chi tiêu có quan hệ chặt chẽ với các tình
trạng nghèo của hộ: Kết quả điều tra cho thấy 61,3% hộ thoát nghèo
bền vững có kế hoạch chi tiêu; trong khi tỷ lệ này của nhóm tái nghèo
16
là 35,3% và nghèo kinh niên là 21,9%; 48,1% hộ thoát nghèo bền vững
mua sắm trên cơ sở kế hoạch, trong khi tỷ lệ này của nhóm tái nghèo là
35,6% và nhóm nghèo kinh niên chỉ là 14,2%; Tỷ lệ hộ có kế hoạch sꢃ
dụng vốn vay của nhóm thoát nghèo bền vững là hơn 79,1% ; tái
nghèo là 37,2% và nhóm nghèo kinh niên chỉ là 33,8%; hơn 60% hộ
thoát nghèo bền vững sꢃ dụng vốn đúng mục đích, tỷ lệ này của nhóm
tái nghèo là 41,2% và nghèo kinh niên là 43,2%.
Có sự khác biệt rất lớn về kếni thức, kꢀ năng phꢃng tránh rủi ro giữa
nhóm thoát nghꢁo bền vững với nhóm tái nghꢁo hay nghꢁo kinh niên
Theo kết quả điều tra, 87,2% chủ hộ thoát nghèo bền vững đƣợc
̣
xem la có kiến thƣc về rủi ro; trong khi ty lê nay cua nhom tai nghèo là
̉ ̉
́ ̀ ́ ́
̀
65,3% và nghèo kinh niên là 68,0%. Và 62,6% chủ hộ thoát nghèo bền
vƣng đƣ ợc xem la co ky năng phong tranh rui ro , thì tỷ lệ này của
̃
̀
́
̃
̀
́
̉
nhóm tái nghèo là 34,7% và nghèo kinh niêm chỉ là 29,3%.
Trình độ hiểu biết, kꢀ năng cụ thể1càng cao thì khả năng thoát
nghèo bền vững của hộ càng lớn: mặc dù cơ cấu các nhóm hộ nhƣ
nhau, nhƣng 73,2% tổng số hộ có trình độ hiểu biết và kỹ năng cụ thể ở
mức cao là thoát nghèo bền vững; trong khi chỉ có 14,6% là tái nghèo
và 12,2% là nghèo kinh niên. Ngƣợc lại, chỉ có 15,2% hộ thoát nghèo
bền vững thuộc nhóm có trình độ hiểu biết, kỹ năng cụ thể ở mức thấp.
Bảng 3.24: Hiểu biết, kỹ năng cụ thể của chủ hộ và tình trạng nghèo
Đơn vị: %
Hiểu biết, kỹ năng cụ
thể của chủ hộ
Mức cao
Mức trung bình
Mức thấp
Thoát nghèo
bền vững
73,2
Tái
Nghèo
Tổng
cộng
100,0
100,0
100,0
100,0
nghèo kinh niên
14,6
34,2
40,0
33,3
12,2
29,1
44,8
33,3
36,7
15,2
33,3
Cơ cấu hộ điều tra
Nguồn: Kết quả điều tra hộ do NCS thực hiện và xử lý
1
Luận án phân chia trình độ hiểu biết và kỹ năng cụ thể của hộ trên cơ sở 3 tiêu chí: (i) có ứng
ng trot ho ặc chăn nuôi, (ii) có kế hoạch chi tiêu và (iii) có kiê
rủi ro thành 3 mức; mức cao: là thỏa mãn cả 3 tiêu chí, mức trung bình: thỏa mãn 2 tiêu
chí và mức thấp: là thỏa mꢂn dƣới 2 tiêu chí.
dụng khoa học kỹ thuật trong trô
thƣc vê
̀
̣
́n
̀
́
17
Chƣơng 4.
Quan điểm và giải pháp nâng cao vai trò vốn con ngƣời
để giảm nghèo bền vững đến năm 2020
4.1. Bối cảnh vꢇ định hƣớng
Trong bối cảnh mới, kinh tế tiếp tục tăng trƣởng, cơ cấu kinh tế và
cơ cấu lao động chuyển dịch theo hƣớng tích cực,… tuy nhiên còn
nhiều khó khăn, thách thức lớn nhƣ bất ổn kinh tế vĩ mô, lạm phát,
thiên tai trong bối cảnh biến đổi khí hậu, vốn con ngƣời thấp, sức ép về
việc làm tăng, vấn đề nghèo trở nên đa dạng,…
Một số định hƣớng lớn về giảm nghèo cũng nhƣ hỗ trợ giáo dục,
̣
đào tạo, dạy nghề, tập huấn, hƣớng dẫn ky thuât nhằm nâng cao vốn
̃
con ngƣơi đꢂ đƣợc xác đinh, tạo ra định hƣớng và hành lang pháp lý
̀
quan trọng trong giảm nghèo và nâng cao vốn con ngƣời trong những
năm tới.
4.2. Quan điểm về nâng cao vai trò vốn con ngƣời để giảm
nghèo bền vững trong khuôn khổ chƣơng trình giảm nghèo
Thứ nhất, để nâng cao vốn con ngƣời cho ngƣời nghèo để giảm
nghèo, bên cạnh hỗ trợ nâng cao kiến thức chung cần đặc biệt chú trọng
nâng cao kiến thức cụ thể, kỹ năng cần thiết cho ngƣời nghèo;
Thứ hai, để phát huy đƣợc vốn con ngƣời trong giảm nghèo, thì
kiến thức, kỹ năng cho ngƣời nghèo phải phù hợp với đi ều kiện thƣc
̣
tiên đời sống và sản xuất của ngƣời nghèo. Điều đó cũng có nghĩa là hỗ
̃
trợ sản xuất trong giảm nghèo phải phù hợp với thực trạng vốn con
ngƣời của ngƣời nghèo;
Thứ ba, ngƣời nghèo là chủ thể và có vai trò quyết định đối với
việc nâng cao và sꢃ dụng vốn con ngƣời của chính họ. Ngƣời nghèo
cần nhận thức đúng và đầy đủ về vai trò của chính họ, vai trò của kiến
thức và kỹ năng trong giảm nghèo bền vững mà từ đó không ỷ lại, chủ
động, tích cực học tập, ứng dụng kiến thức, kỹ năng vào đời sống sản
xuất để giảm nghèo bền vững.
18
Tải về để xem bản đầy đủ
26 trang
22300
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tóm tắt Luận án Vai trò của vốn con người trong giảm nghèo bền vững ở Việt Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tom_tat_luan_an_vai_tro_cua_von_con_nguoi_trong_giam_ngheo_b.pdf
