Pháp luật tố tụng hình sự đức về biện pháp tạm giam và kinh nghiệm cho Việt Nam

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ ĐỨC VỀ BIỆN PHÁP

TẠM GIAM VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

Nguyễn Phương Thảo*

Tăng Trần Quỳnh Phương**

* ThS. GV. Khoa Luật Hình sự, Trường Đại học Luật Tp. HCM.

**ThS.Thẩm phán Trung cấp, Tòa án nhân dân tỉnh Bạc Liêu.

Thông tin bài viết:

Tóm tắt:

Bài viết so sánh một số quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

và Cộng hòa Liên bang Đức về biện pháp tạm giam được áp dụng trong

quá trình giải quyết vụ án hình sự; qua đó đưa ra một số kiến nghị nhằm

hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam.

Từ khóa: Tạm giam, vụ án hình

sự, pháp luật tố tụng hình sự

Cộng hòa Liên bang Đức.

Lịch sử bài viết:

Nhận bài

Biên tập

Duyệt bài

: 25/11/2020

: 14/12/2020

: 22/12/2020

Article Infomation:

Abstract:

This article provides comparison of a number of provisions of the

criminal procedure under Law of Vietnam and the one in law of the

Federal Republic of Germany on detention measures, which are applied

in the process of resolving criminal cases. Thereby, it is to propose a

number of recommendations to further improve the criminal procedure

law of Vietnam.

Keywords: Detention, criminal

case, criminal procedure, the

Federal Republic of Gemany.

Article History:

Received

Edited

: 25 Nov. 2020

: 14 Dec. 2020

: 22 Dec. 2020

Approved

1. Pháp luật tố tụng hình sự Đức về biện

pháp tạm giam

người bị tình nghi thực hiện tội phạm. Là

một quốc gia theo mô hình tố tụng tranh

tụng, Cộng hòa Liên bang Đức hướng đến

việc đảm bảo tối đa quyền của người bị buộc

tội trong quá trình giải quyết vụ án.

Ở Đức, biện pháp tạm giam là một

trong những biện pháp cưỡng chế trong tố

tụng hình sự (TTHS) và được quy định trong

Bộ luật Tố tụng hình sự Đức (Bộ luật TTHS)

năm 1987 (sửa đổi năm 2019). Đây cũng là

biện pháp nghiêm khắc nhất trong hệ thống

các biện pháp cưỡng chế, được áp dụng bởi

tòa án có thẩm quyền từ những giai đoạn đầu

của quá trình giải quyết vụ án, từ khi người

bị buộc tội tham gia tố tụng với tư cách là

1.1. Đối tượng áp dụng và hạn chế áp

dụng biện pháp tạm giam

Đối tượng thứ nhất có thể bị áp dụng

biện pháp tạm giam (Remand detention)

là người bị nghi ngờ xác đáng về việc

thực hiện tội phạm (strongly suspected of

the oﬀence) và phải có căn cứ để bắt giữ.

50

Số 02(426) - T1/2021

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

Tuy nhiên, lệnh tạm giam sẽ không được đặt

ra nếu không tương xứng với tính chất của

vụ án hoặc hình phạt hoặc các biện pháp cải

tạo và phòng ngừa (quyết định về án treo

và cảnh cáo, hoãn thi hành phần còn lại của

bản án phạt tù, hoãn thi hành án phạt tù)¹

dự kiến được áp dụng². Hai đối tượng kế

tiếp có thể áp dụng biện pháp này là bị can -

người đã có quyết định truy tố (indicted

accused) và bị cáo - người đã có quyết định

đưa vụ án ra xét xử (defendant)³. Bên cạnh

đó, Bộ luật TTHS Đức cũng quy định các

trường hợp hạn chế tạm giam, theo đó,

những người không thỏa mãn các điều kiện

hạn chế tạm giam sẽ không bị áp dụng biện

pháp này trừ một số trường hợp luật định.

Cụ thể, những đối tượng bị nghi ngờ xác

đáng về việc thực hiện tội phạm, bị can, bị

cáo không bị áp dụng biện pháp tạm giam là

những người thực hiện tội phạm ít nghiêm

trọng (các hành vi trái pháp luật với mức

hình phạt thấp hơn một năm tù hoặc hình

phạt tiền)⁴đến 6 tháng tù hoặc phạt tiền đến

180 đơn vị tính theo ngày (daily units). Tuy

nhiên, hạn chế này không áp dụng đối với

trường hợp khi bị can trước đó đã trốn tránh

pháp luật hoặc đã chuẩn bị cho việc bỏ trốn;

hoặc bị can không có nơi ở cố định hoặc nơi

cư trú trong phạm vi lãnh thổ theo quy định

của Luật này, hoặc bị can không thể khai

báo danh tính của mình⁵.

người đó phạm tội, và hai là có căn cứ để

bắt giữ (ground for arrest). Theo đó, dựa

vào những tình tiết cụ thể của vụ án và hành

vi của người bị buộc tội, những căn cứ để

bắt giữ theo quy định của luật có thể bao

gồm một số căn cứ sau đây, có khả năng gây

khó khăn cho việc xác định sự thật vụ án,

đặc biệt là vấn đề thu thập chứng cứ:

- Có căn cứ xác định người bị buộc

tội đã bỏ trốn hoặc có nguy cơ bỏ trốn

(risk of ﬂight);

- Có căn cứ xác định người này sẽ phá

hủy, thay đổi, di chuyển, giấu, hoặc làm giả

chứng cứ; tác động không đúng đắn tới đồng

phạm, nhân chứng, chuyên gia, hoặc khiến

người khác thực hiện những hành vi này.

Tuy nhiên, dù không có căn cứ bắt giữ

nhưng người bị buộc tội vẫn có thể bị tạm

giam khi rơi vào các trường hợp: (1) Có căn

cứ rõ ràng để nghi ngờ người đó phạm tội

tại Điều 308 Bộ luật Hình sự (BLHS) Đức

(khoản 1, 2, 3 - Tội phạm về cháy nổ) nhằm

thực hiện các hành vi diệt chủng tại điểm

1 khoản 1 Điều 6 Bộ luật những tội phạm

chống lại Luật quốc tế (Code of Crimes

against International Law - CCAIL); hoặc

(2) Phạm tội tại khoản 1, 2 Điều 129a, khoản

1 Điều 129b (liên quan đến việc thành lập

các tổ chức khủng bố), Điều 211 (Tội giết

người trong những trường hợp tăng nặng

trách nhiệm hình sự), Điều 212 (Tội giết

người không thuộc các trường hợp tại

Điều 211), Điều 226 (Tội gây ra những tổn

thương trên cơ thể), Điều 306b, 306c BLHS

Đức (liên quan đến tội làm hỏa hoạn). Theo

đó, trong lệnh bắt cũng phải ghi rõ các tình

1.2. Căn cứ tạm giam

Theo quy định của Điều 112 Bộ luật

TTHS Đức, lệnh tạm giam có thể được áp

dụng đối với người bị buộc tội nếu có đủ 2

điều kiện, một là có chứng cứ để nghi ngờ

1. Điều 453 - 455 và Điều 463 Bộ luật TTHS Đức năm 1987 (sửa đổi năm 2019).

2. Khoản 1 Điều 112 Bộ luật TTHS Đức năm 1987.

3. Điều 157 Bộ luật TTHS Đức năm 1987.

4. Điều 12 Bộ luật TTHS Đức năm 1998 (sửa đổi năm 2013).

5. Khoản 2 Điều 113 Bộ luật TTHS Đức năm 1987.

Số 02(426) - T1/2021

51

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

tiết dẫn tới sự nghi ngờ về tội phạm và căn

cứ cho việc bắt, trừ khi việc đó ảnh hưởng

tới an ninh quốc gia⁶.

với người bị tình nghi thực hiện tội phạm,

bị can, bị cáo và luôn gắn liền với các căn

cứ bắt giữ. Như vậy, có thể thấy tạm giam

được áp dụng ngay từ những giai đoạn đầu

tiên của quá trình tố tụng, từ khi xuất hiện tư

cách người bị tình nghi thực hiện tội phạm

và kéo dài suốt quá trình này. Điều 121 Bộ

luật TTHS Đức quy định, trong trường hợp

bản án chưa được tuyên về việc quyết định

hình phạt tù hoặc cải tạo giam giữ thì thời

hạn tạm giam nhiều hơn 06 tháng đối với

một hành vi phạm tội sẽ chỉ được áp dụng

trong trường hợp việc điều tra có khó khăn

đặc biệt hoặc kéo dài bất thường hoặc vì

một số lý do quan trọng khác mà việc tuyên

án bị cản trở và có cơ sở cho việc tiếp tục

tạm giam. Tuy nhiên, trong trường hợp này,

thời hạn tạm giam sẽ không kéo dài hơn 01

năm nếu thuộc những căn cứ khác cho việc

bắt giữ tại Điều 112a Bộ luật TTHS Đức⁷.

Trong trường hợp Tòa án Khu vực cấp trên

(Higher Regional Court) ra lệnh tiếp tục tạm

giam thì biện pháp tạm giam vẫn tiếp tục

được áp dụng và Tòa án Khu vực cấp trên

sẽ có thẩm quyền cho tới khi bản án được

tuyên⁸. Tóm lại, ở Cộng hòa Liên Bang

Đức, biện pháp tạm giam được áp dụng

thông thường dưới 06 tháng, nhưng trong

một số trường hợp ảnh hưởng đến việc giải

quyết vụ án thì biện pháp này có thể được

kéo dài đến 01 năm, đặc biệt Tòa án Khu

vực cấp trên có quyền kéo dài thời hạn tạm

giam cho đến khi bản án được tuyên, tức là

trên 01 năm.

Một số căn cứ khác cho việc bắt giữ

cũng được quy định tại Điều 112a Bộ luật

TTHS Đức khi có căn cứ xác đáng để nghi

ngờ rằng bị can sẽ thực hiện một số tội

phạm được liệt kê tại điều luật này và nếu

có căn cứ cho thấy khả năng trước khi có

bản án kết tội, người đó sẽ thực hiện tiếp

những tội phạm nghiêm trọng tương tự

hoặc sẽ tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội,

và việc tạm giam là cần thiết để ngăn ngừa

sự nguy hiểm sắp xảy ra. Tuy nhiên, những

căn cứ bắt giữ tại Điều 112 sẽ được ưu tiên

áp dụng trước. Như đã đề cập, một số căn

cứ được quy định tại khoản 2 Điều 113 Bộ

luật TTHS Đức cũng có thể được áp dụng

đối với những đối tượng phạm tội ít nghiêm

trọng đến 6 tháng tù hay phạt tiền đến 180

đơn vị tính theo ngày.

Ngoài ra, theo quy định của khoản 4

Điều 116 Bộ luật TTHS Đức, sau khi có

quyết định đình chỉ thi hành lệnh bắt nhưng

người bị buộc tội vi phạm một số căn cứ thì

lệnh bắt sẽ được áp dụng lại kèm theo việc

tạm giam. Những vi phạm đó có thể xuất

phát từ việc bị can vi phạm nghiêm trọng

nghĩa vụ và các hạn chế được áp dụng đối

với họ; bị can chuẩn bị bỏ trốn, vắng mặt

không có lý do chính đáng khi được triệu

tập, hoặc có biểu hiện khác khiến cơ quan

có thẩm quyền mất niềm tin vào họ; hoặc

có những tình tiết mới khiến cho việc bắt là

cần thiết.

1.4. Hủy bỏ biện pháp tạm giam

1.3. Thời hạn tạm giam

Theo quy định cùa Bộ luật TTHS

Đức, việc hủy bỏ biện pháp tạm giam được

thực hiện thông qua quyết định đình chỉ

Ở Cộng hòa Liên bang Đức, như đã

đề cập, tạm giam có thể được áp dụng đối

6. Điều 114 Bộ luật TTHS Đức năm 1987.

7. Điều 122a Bộ luật TTHS Đức năm 1987.

8. Khoản 2 Điều 121 Bộ luật TTHS Đức năm 1987.

52

Số 02(426) - T1/2021

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

thi hành lệnh bắt nếu có sự đồng ý của cơ

quan công tố hoặc quyết định hủy bỏ lệnh

bắt của Tòa án. Quyết định đình chỉ thi

hành lệnh bắt sẽ được Thẩm phán áp dụng

nếu có các biện pháp ít nghiêm khắc hơn

đủ để đảm bảo cho mục đích của việc tạm

giam và có căn cứ cho rằng, bị can sẽ tuân

thủ các yêu cầu nhất định; hoặc các biện

pháp này có khả năng làm giảm đáng kể

những khó khăn của việc thu thập chứng

cứ; hoặc bị can có đặt tiền hoặc tài sản để

đảm bảo⁹. Quyết định hủy bỏ lệnh bắt của

Tòa án được ban hành khi không còn các

căn cứ cho việc tạm giam, hoặc nếu việc

tiếp tục tạm giam không còn phù hợp với

tính chất của vụ án, không còn tương xứng

với những hình phạt dự kiến và với các

biện pháp cải tạo, phòng ngừa. Lệnh bắt

cũng sẽ được hủy bỏ nếu cơ quan công tố

có đề nghị trước khi có quyết định khởi tố

vụ án. Đặc biệt, lệnh bắt sẽ bị hủy bỏ nếu

bị cáo được tuyên vô tội; không thể mở

phiên tòa hoặc nếu thủ tục tố tụng bị đình

chỉ¹⁰. Một điểm đáng lưu ý là việc hủy bỏ

lệnh bắt hoặc đình chỉ thi hành lệnh bắt

còn được xem xét dựa trên yêu cầu của

người bị buộc tội ở bất cứ thời điểm nào

trong quá trình bị tạm giam¹¹.

từ thời điểm một người được xác định với

tư cách là bị can. Vì vậy, trường hợp người

bị tạm giam mà có bản án, quyết định của

cơ quan, người có thẩm quyền trong hoạt

động TTHS xác định không có sự việc

phạm tội hoặc hành vi không cấu thành tội

phạm hoặc đã hết thời hạn điều tra vụ án

mà không chứng minh được bị can đã thực

hiện tội phạm thì đó là một trong những căn

cứ để xem xét bồi thường oan sai theo Luật

Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm

2017¹². So với Bộ luật TTHS năm 2003,

biện pháp tạm giam được quy định trong

Bộ luật TTHS năm 2015 đã có những điểm

tiến bộ nhất định như có sự chặt chẽ hơn

về căn cứ tạm giam, từ đó đảm bảo tốt hơn

quyền của bị can, bị cáo trong quá trình

tham gia tố tụng.

2.1. Đối tượng áp dụng và hạn chế áp

dụng biện pháp tạm giam

Đối tượng có thể bị áp dụng biện pháp

tạm giam theo quy định của Bộ luật TTHS

năm 2015¹³bao gồm bị can và bị cáo về tội

đặc biệt nghiêm trọng, tội rất nghiêm trọng.

Theo đó, có thể hiểu bị can, bị cáo bị khởi

tố, điều tra, truy tố, xét xử về tội đặc biệt

nghiêm trọng, tội rất nghiêm trọng đều có

thể là đối tượng bị tạm giam. Nói cách khác,

biện pháp này có thể được áp dụng từ khi có

quyết định khởi tố bị can cho đến khi có bản

án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp

luật. Tuy nhiên, không phải mọi bị can, bị

cáo thì đều sẽ bị tạm giam. Việc quyết định

có áp dụng hay không áp dụng biện pháp

này còn phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố

khác như loại tội phạm, mức hình phạt, tính

2. Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về

biện pháp tạm giam

Tương tự như pháp luật của Cộng

hòa Liên bang Đức, tạm giam là một trong

những biện pháp ngăn chặn nghiêm khắc

nhất được quy định tại Chương VII của Bộ

luật TTHS năm 2015, có khả năng hạn chế

một số quyền tự do của người bị buộc tội

9. Điều 116, 116a Bộ luật TTHS Đức năm 1987.

10. Điều 120 Bộ luật TTHS Đức năm 1987.

11. Điều 117 Bộ luật TTHS Đức năm 1987.

12. Điều 18 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017.

13. Điều 119 Bộ luật TTHS năm 2015.

Số 02(426) - T1/2021

53

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

chất, mức độ của hành vi nguy hiểm cho xã

hội, mục đích áp dụng và tính nhân đạo đối

với đối tượng bị áp dụng.

tuy nhiên lại hạn chế áp dụng đối với đối

tượng là phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con

dưới 36 tháng tuổi, là người già yếu, người

bị bệnh nặng mà có nơi cư trú và lý lịch

rõ ràng. Việc xác định tội đặc biệt nghiêm

trọng, tội rất nghiêm trọng để quyết định

có hay không việc áp dụng biện pháp tạm

giam được cơ quan có thẩm quyền căn cứ

vào mức cao nhất của khung hình phạt tại

khoản, điều được quy định trong BLHS

năm 2015 đã được sửa đổi, bổ sung một số

điều năm 2017 (BLHS năm 2015), được

thể hiện cụ thể trong quyết định khởi tố bị

can, quyết định truy tố, quyết định đưa vụ

án ra xét xử.

Với mục đích nhân đạo, Bộ luật TTHS

năm 2015 quy định hạn chế tạm giam đối

với một số chủ thể bao gồm: phụ nữ có

thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng

tuổi, người già yếu, người bị bệnh nặng mà

có nơi cư trú và lý lịch rõ ràng. Theo đó,

những đối tượng này khi thuộc các trường

hợp có thể tạm giam thì không bị áp dụng

biện pháp tạm giam mà bị áp dụng các biện

pháp ngăn chặn khác ít bị hạn chế quyền tự

do hơn như biện pháp bảo lãnh, đặt tiền để

đảm bảo, cấm đi khỏi nơi cư trú,… trừ một

số trường hợp được quy định tại khoản 4

Điều 119 Bộ luật TTHS năm 2015 có khả

năng gây cản trở quá trình giải quyết vụ án.

- Đối với hai loại tội phạm là nghiêm

trọng và ít nghiêm trọng: Bộ luật TTHS

năm 2015 giới hạn biện pháp tạm giam

chỉ được áp dụng khi có đủ hai điều kiện:

(i) BLHS quy định hình phạt tù trên 2

năm, và (ii) Rơi vào một trong các trường

hợp luật định được quy định tại khoản 2

Điều 119 Bộ luật TTHS năm 2015. Riêng

đối với tội ít nghiêm trọng mà BLHS quy

định hình phạt tù đến 02 năm thì tạm giam

vẫn có thể bị áp dụng nếu họ tiếp tục

phạm tội hoặc bỏ trốn và bị bắt theo quyết

định truy nã¹⁵. Trường hợp phụ nữ có thai

hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, là

người già yếu, người bị bệnh nặng mà có

nơi cư trú và lý lịch rõ ràng về tội nghiêm

trọng và ít nghiêm trọng thì việc tạm giam

cũng được xem xét áp dụng tương tự như

đối với loại tội đặc biệt nghiêm trọng và

tội rất nghiêm trọng.

2.2. Căn cứ tạm giam

Điều 119, Điều 278 và Điều 347 Bộ

luật TTHS năm 2015 quy định khá cụ thể

các căn cứ tạm giam. Theo đó, biện pháp

tạm giam được áp dụng đối với tất cả các

loại tội phạm, từ tội ít nghiêm trọng cho đến

tội đặc biệt nghiêm trọng. Hơn nữa, biện

pháp tạm giam không chỉ được áp dụng

trong giai đoạn điều tra, truy tố mà còn được

áp dụng ngay cả trong giai đoạn xét xử sơ

thẩm và xét xử phúc thẩm. Cụ thể, khi đến

ngày mở phiên tòa mà thời hạn tạm giam

đã hết, nếu xét thấy cần tiếp tục tạm giam

để hoàn thành việc xét xử thì Hội đồng xét

xử ra lệnh tạm giam cho đến khi kết thúc

phiên tòa¹⁴. Tuy nhiên, việc áp dụng biện

pháp tạm giam đối với mỗi loại tội phạm có

những giới hạn riêng:

Như vậy, để khắc phục những vướng

mắc trong thực tiễn liên quan đến bị can, bị

cáo bị khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử về tội

phạm ít nghiêm trọng mà BLHS quy định

- Đối với bị can, bị cáo về tội đặc

biệt nghiêm trọng, tội rất nghiêm trọng:

Biện pháp tạm giam có thể được áp dụng,

14. Điều 278, Điều 347 Bộ luật TTHS năm 2015.

15. Khoản 3 Điều 119 Bộ luật TTHS năm 2015.

54

Số 02(426) - T1/2021

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

mức phạt tù đến 02 năm, Bộ luật TTHS

năm 2015 quy định chỉ có thể tạm giam đối

tượng này nếu họ tiếp tục phạm tội hoặc bỏ

trốn và bị bắt theo lệnh truy nã. Tuy nhiên,

nếu bị can, bị cáo phạm tội ít nghiêm trọng

mà BLHS quy định từ 2 năm tù trở xuống

nhưng rơi vào căn cứ tại điểm a khoản 2

Điều 119 Bộ luật TTHS năm 2015 thì sẽ

không bị tạm giam.

ngày trong trường hợp Tòa án nhân dân

cấp tỉnh, Tòa án quân sự cấp quân khu mở

phiên tòa phúc thẩm và không quá 90 ngày

trong trường hợp Tòa án nhân dân cấp cao,

Tòa án quân sự trung ương mở phiên tòa

phúc thẩm¹⁷. Đối với thời hạn tạm giam bị

cáo để đảm bảo thi hành án sau khi tòa sơ

thẩm tuyên án, Bộ luật TTHS năm 2015

ấn định là 45 ngày¹⁸, bất kể thời hạn chấp

hành án phạt tù còn lại (sau khi đã trừ thời

hạn tạm giam) do tòa tuyên nhiều hơn hay

ít hơn 45 ngày. Ví dụ, bị cáo đã bị tạm giam

4 tháng trước khi xét xử, tại phiên tòa sơ

thẩm bị cáo nhận mức án phạt tù với thời

hạn 5 tháng. Như vậy, thời hạn chấp hành

án phạt tù còn lại của bị cáo chỉ còn 30

ngày trong khi Hội đồng xét xử (HĐXX)

phải ra quyết định tạm giam bị cáo nhằm

đảm bảo thi hành án với thời hạn 45 ngày

theo quy định của luật. Vướng mắc này

gây nhiều khó khăn cho Tòa án trong thực

tiễn xét xử. Do đó trên thực tiễn, nếu thời

hạn chấp hành hình phạt tù còn lại dưới

45 ngày thì HĐXX ghi thời hạn tạm giam

bằng thời hạn chấp hành hình phạt tù còn

lại và trong trường hợp này sẽ ghi thêm

câu: “Hết thời hạn tạm giam này, Cơ sở

giam giữ có trách nhiệm trả tự do ngay cho

bị cáo nếu họ không bị giam, giữ về hành

vi vi phạm pháp luật khác”¹⁹.

2.3. Thời hạn tạm giam

Theo quy định của Bộ luật TTHS năm

2015, thời hạn TTHS bao gồm: Thời hạn

của thủ tục tố tụng và thời hạn của biện

pháp ngăn chặn¹⁶, trong đó có thời hạn áp

dụng biện pháp tạm giam. Do đây là biện

pháp ngăn chặn nghiêm khắc nhất nên thời

hạn áp dụng cũng được quy định chặt chẽ

và tương ứng trong từng giai đoạn tố tụng

chứ không tập trung trong cùng một điều

luật. Dựa vào đó, có thể đưa ra một số nhận

xét về thời hạn tạm giam được quy định

trong Bộ luật TTHS năm 2015 như sau:

Một là, cơ sở để phân định thời hạn

tạm giam ở các giai đoạn tố tụng có sự

khác nhau. Nếu ở giai đoạn điều tra, truy

tố và chuẩn bị xét xử sơ thẩm, việc quy

định thời hạn tạm giam tùy thuộc vào từng

loại tội phạm thì ở giai đoạn xét xử phúc

thẩm, thời hạn tạm giam trong khâu chuẩn

bị xét xử và thời hạn tạm giam để đảm bảo

thi hành án lại căn cứ vào cấp Tòa án có

thẩm quyền xét xử phúc thẩm vụ án hình

sự. Theo đó, thời hạn tạm giam để chuẩn

bị xét xử không được quá thời hạn chuẩn

bị xét xử phúc thẩm, tức là không quá 60

Hai là, ở các giai đoạn điều tra, truy tố

và xét xử sơ thẩm, dù căn cứ vào từng loại

tội phạm để phân định thời hạn tạm giam,

nhưng thời hạn tạm giam cũng có sự khác

biệt giữa các loại tội phạm giống nhau ở

16. Hoàng Tám Phi (2019), “Một số kiến nghị hoàn thiện quy định về thời hạn tạm giam trong Bộ luật TTHS

năm 2015”, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 03, tr. 33.

17. Điều 346, 347 Bộ luật TTHS năm 2015.

18. Điều 329 Bộ luật TTHS năm 2015.

19. Biểu mẫu số 07, ban hành kèm theo Nghị quyết số 05/2017/NQ-HĐTP ngày 19/9/2017 về ban hành một

số biểu mẫu trong giai đoạn xét xử vụ án hình sự, xét lại bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Bộ

luật TTHS năm 2015.

Số 02(426) - T1/2021

55

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

các giai đoạn tố tụng khác nhau²⁰. Lý giải

sự khác biệt này là do giai đoạn điều tra và

xét xử được xem là hai giai đoạn trung tâm

của quá trình giải quyết vụ án, đòi hỏi các

cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng

phải tiến hành nhiều hoạt động điều tra để

xác định sự thật vụ án, từ đó có căn cứ định

tội danh và quyết định hình phạt. Vì thế,

thời hạn điều tra đối với cùng loại tội phạm

nhưng ở hai giai đoạn này sẽ dài hơn cũng

là loại tội phạm đó nhưng trong giai đoạn

truy tố. Hơn nữa, xuất phát từ vai trò của

Viện kiểm sát là cơ quan tiến hành tố tụng

hiện diện ngay từ những khâu đầu tiên của

quá trình giải quyết vụ án nên việc quy định

thời hạn tạm giam để truy tố ngắn hơn thời

hạn tạm giam trong hai giai đoạn còn lại là

hợp lý.

không bị tạm giam do thời hạn tạm giam

đã chấm dứt tại thời điểm có quyết định

đưa vụ án ra xét xử. Đây chính là điểm

không rõ ràng trong luật, gây ra nhiều khó

khăn cho quá trình áp dụng của Tòa án trên

thực tiễn. Trong khi thời hạn tạm giam ở

khâu chuẩn bị xét xử phúc thẩm lại được

quy định rõ ràng, cụ thể: “Thời hạn tạm

giam để chuẩn bị xét xử không được quá

thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm quy

định tại Điều 346 của Bộ luật này”²², tức

là bao hàm cả khoảng thời gian từ ngày có

quyết định đưa vụ án ra xét xử đến ngày

mở phiên tòa xét xử phúc thẩm.

Ba là, việc kéo dài thời hạn tạm giam

cho ngang bằng với thời hạn của thủ tục tố

tụng ở từng giai đoạn cũng có sự khác biệt.

Ở giai đoạn truy tố và xét xử sơ thẩm, thời

hạn tạm giam để truy tố và xét xử sơ thẩm

đối với tất cả các loại tội phạm đều có thể

được kéo dài ngang bằng với thời hạn truy

tố và xét xử loại tội phạm đó. Trong khi ở

giai đoạn điều tra, chỉ duy nhất thời hạn

tạm giam đối với loại tội phạm đặc biệt

nghiêm trọng mới có thể được kéo dài cho

đến khi kết thúc việc điều tra, khi không

có căn cứ để hủy bỏ biện pháp tạm giam.

Chúng tôi cho rằng, thời hạn tạm giam để

điều tra đối với tất cả các loại tội phạm

nên được kéo dài bằng với thời hạn điều

tra tương ứng với loại tội phạm đó. Điều

này sẽ khắc phục được tình trạng hết thời

hạn tạm giam nhưng thời hạn điều tra chưa

kết thúc và không có căn cứ để áp dụng

các biện pháp thay thế tạm giam, đồng thời

cũng hạn chế được tình trạng cơ quan điều

tra khi hết thời hạn tạm giam thì nhanh

chóng ra bản kết luận điều tra, kết thúc

Theo quy định của Điều 278 Bộ luật

TTHS năm 2015, thời hạn tạm giam để

chuẩn bị xét xử sơ thẩm không được quá

thời hạn chuẩn bị xét xử quy định tại khoản

1 Điều 277 của Bộ luật này. Đối chiếu với

khoản 1 Điều 277 Bộ luật TTHS năm 2015,

thời hạn chuẩn bị xét xử được tính từ ngày

thụ lý vụ án cho đến khi Tòa án ra một

trong các quyết định, trong đó có quyết

định đưa vụ án ra xét xử. Tuy nhiên, từ lúc

có quyết định đưa vụ án ra xét xử đến khi

mở phiên tòa sẽ có thêm một khoảng thời

gian tố tụng nữa. Theo đó, trong thời hạn

15 ngày kể từ ngày có quyết định đưa vụ

án ra xét xử, Tòa án phải mở phiên tòa;

trường hợp vì lý do bất khả kháng hoặc do

trở ngại khách quan thì Tòa án có thể mở

phiên tòa trong thời hạn 30 ngày²¹. Như

vậy, nếu căn cứ theo quy định của Điều

278, trong khoảng thời gian này, bị cáo sẽ

20. Điều 172, 240, 241, 277, 278 Bộ luật TTHS năm 2015.

21. Khoản 3 Điều 277 Bộ luật TTHS năm 2015.

22. Khoản 2 Điều 347 Bộ luật TTHS năm 2015.

56

Số 02(426) - T1/2021

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

giai đoạn điều tra và chuyển sang giai đoạn

mới để tiếp tục tạm giam bị can, trong khi

vụ án vẫn chưa được điều tra toàn diện nên

sẽ dễ gây ra oan sai.

(pre-trial detention)²³và áp dụng đối với

các đối tượng bao gồm người bị tình nghi

thực hiện tội phạm (khi có quyết định bắt),

bị can (khi có quyết định truy tố của Viện

công tố) và bị cáo (khi có quyết định đưa

vụ án ra xét xử của Tòa án). Nhìn ở góc

độ thời điểm áp dụng, biện pháp này được

áp dụng ở Đức (thời điểm người bị tình

nghi bị bắt) sớm hơn so với Việt Nam (thời

điểm người bị buộc tội đã là bị can). Do

biện pháp bắt quả tang và tạm giữ người bị

tình nghi ở Đức cần được xem xét ngay bởi

thẩm phán có thẩm quyền để quyết định có

hủy bỏ biện pháp tạm giữ hay không. Theo

đó, ngay sau khi bắt, người bị buộc tội được

đưa đến trước Tòa án có thẩm quyền hoặc

Tòa án địa phương nơi gần nhất, không

muộn hơn ngày tiếp theo sau khi bị bắt và

nếu có căn cứ thì thẩm phán phải ra lệnh

bắt để tạm giam đối tượng này²⁴. Do đó,

thời hạn tạm giữ theo quy định của pháp

luật TTHS Đức trước khi chuyển sang tạm

giam ngắn hơn thời hạn tạm giữ theo pháp

luật Việt Nam. Từ đó kéo theo biện pháp

tạm giam ở Đức sẽ được áp dụng sớm hơn

ở Việt Nam.

2.4. Hủy bỏ biện pháp tạm giam

Điều 125 Bộ luật TTHS năm 2015 quy

định những trường hợp bắt buộc (đương

nhiên) và tùy nghi (xét thấy cần thiết) trong

việc hủy bỏ biện pháp tạm giam. Theo đó,

những trường hợp bắt buộc mà cơ quan có

thẩm quyền phải ra quyết định hủy bỏ biện

pháp tạm giam là khi có: Quyết định không

khởi tố vụ án hình sự; Quyết định đình chỉ

điều tra, đình chỉ vụ án; Quyết định đình

chỉ điều tra đối với bị can, đình chỉ vụ án

đối với bị can; trường hợp bị cáo được Tòa

án tuyên không có tội, miễn trách nhiệm

hình sự hoặc miễn hình phạt, hình phạt tù

nhưng được hưởng án treo hoặc hình phạt

cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ.

Tuy nhiên, như thế nào được xem là những

trường hợp “xét thấy cần thiết” để hủy bỏ

biện pháp tạm giam thì pháp luật TTHS

không quy định cụ thể mà tùy thuộc nhận

định của cơ quan có thẩm quyền.

3. So sánh quy định của pháp luật tố tụng

hình sự Đức và Việt Nam về biện pháp

tạm giam

Với những trường hợp hạn chế áp dụng

biện pháp tạm giam, có thể thấy pháp luật

TTHS Việt Nam có điểm ưu việt hơn pháp

luật TTHS của Đức khi khoanh vùng một

số đối tượng đặc biệt không bị áp dụng (bao

gồm phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới

36 tháng tuổi, người già yếu, người bị bệnh

nặng mà có nơi cư trú và lý lịch rõ ràng) và

những trường hợp loại trừ này chỉ mất hiệu

lực khi các đối tượng này thực hiện hành vi

gây khó khăn cho cơ quan có thẩm quyền

trong việc xác định sự thật vụ án.

3.1. Về đối tượng áp dụng và hạn chế

áp dụng biện pháp tạm giam

Nếu như ở Việt Nam, biện pháp tạm

giam có thể được áp dụng đối với bị can

(khi có quyết định khởi tố bị can của cơ

quan có thẩm quyền) và bị cáo (khi có

quyết định đưa vụ án ra xét xử của Tòa

án) thì ở Đức, biện pháp ngăn chặn này

cũng có thể được áp dụng trước khi xét xử

23. Liên minh châu Âu (2013), Những hướng dẫn pháp lý về thủ tục TTHS và quyền bào chữa ở Đức

(Legal guidance notes about Criminal proceedings and defence rights in Germany).

24. Điều 117 Bộ luật TTHS năm 2015.

Điều 128 Bộ luật TTHS Đức năm 1987.

Số 02(426) - T1/2021

57

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

3.2. Về căn cứ tạm giam

là không xuyên suốt và có sự ngắt quãng,

gây khó khăn cho quá trình áp dụng; trong

khi ở Đức, thời hạn tạm giam là xuyên suốt

trong cả quá trình tố tụng. Do đó, chúng tôi

cho rằng, để bảo đảm quá trình TTHS diễn

ra thuận lợi, cần sửa đổi Bộ luật TTHS năm

2015 theo hướng cho phép kéo dài thời hạn

tạm giam đối với tất cả các loại tội phạm cho

ngang bằng với thời hạn điều tra tương ứng

với loại tội phạm đó.

Theo pháp luật TTHS Việt Nam, căn

cứ tạm giam dựa vào loại tội phạm, mức

hình phạt, tính chất, mức độ của hành vi

nguy hiểm cho xã hội, mục đích áp dụng và

tính nhân đạo đối với đối tượng bị áp dụng.

Trong khi theo pháp luật TTHS Đức, căn cứ

tạm giam lại gắn liền với căn cứ bắt giữ. Có

thể thấy, dựa vào việc phân loại tội phạm

để xác định căn cứ tạm giam ở Việt Nam dễ

dẫn đến sự thiếu đồng bộ và nhiều lỗ hổng.

Vì vậy, Việt Nam có thể tham khảo những

ưu điểm của pháp luật TTHS Đức về cách

thiết kế những căn cứ tạm giam theo hướng

không dựa vào loại tội phạm mà xây dựng

những căn cứ chung cho việc tạm giam.

3.4. Về hủy bỏ biện pháp tạm giam

Theo pháp luật TTHS Đức, căn cứ để

ra quyết định đình chỉ thi hành lệnh bắt khá

tương đồng với những căn cứ của quyết

định thay thế biện pháp tạm giam theo pháp

luật TTHS Việt Nam; những căn cứ hủy bỏ

lệnh bắt ở Đức cũng khá giống với căn cứ

hủy bỏ biện pháp tạm giam ở Việt Nam.

Tuy nhiên, pháp luật TTHS Đức có một sự

logic nhất định trong mối quan hệ nhân quả

giữa căn cứ tạm giam và việc hủy bỏ biện

pháp tạm giam. Vì căn cứ để tạm giam gắn

liền với căn cứ bắt giữ nên khi không còn

căn cứ bắt nữa thì việc tạm giam phải được

hủy bỏ. Ở Việt Nam, căn cứ bắt buộc để

hủy bỏ biện pháp tạm giam là những căn cứ

đương nhiên mà nếu không quy định thì cơ

quan có thẩm quyền cũng có thể hiểu rằng

phải áp dụng như thế, việc quy định chỉ là

hình thức để thống nhất việc áp dụng trên

thực tế. Ngoài ra, pháp luật TTHS Đức còn

cho phép người bị buộc tội có quyền yêu

cầu Tòa án hủy bỏ lệnh bắt hoặc đình chỉ

thi hành lệnh bắt bất cứ lúc nào trong quá

trình tạm giam. Về vấn đề này, pháp luật

Việt Nam cũng có quy định tương tự, nhưng

được thể hiện dưới dạng “quyền yêu cầu”

chung những vấn đề liên quan đến vụ án

của người bị buộc tội²⁵chứ không rõ ràng,

3.3. Về thời hạn tạm giam

Nếu trong pháp luật TTHS Việt Nam,

thời hạn tạm giam được căn cứ vào loại tội

phạm, mức hình phạt, tính chất, mức độ của

hành vi nguy hiểm cho xã hội, mục đích áp

dụng và tính nhân đạo đối với đối tượng bị áp

dụng (trừ thời hạn tạm giam trong giai đoạn

xét xử phúc thẩm căn cứ vào cấp Tòa án có

thẩm quyền xét xử phúc thẩm) thì trong pháp

luật TTHS Đức, thời hạn tạm giam được căn

cứ chủ yếu vào căn cứ bắt giữ và tính chất

nghiêm trọng, phức tạp của vụ án. Điểm khá

tương đồng trong thời hạn tạm giam của cả

hai quốc gia này là thời hạn tạm giam có thể

được kéo dài đến khi Tòa án tuyên án. Tuy

nhiên, có hai sự khác biệt mà Việt Nam cần

tham khảo kinh nghiệm của Đức: Thứ nhất,

ở Việt Nam, trong giai đoạn điều tra, chỉ

thời hạn tạm giam để điều tra đối với loại

tội phạm đặc biệt nghiêm trọng được kéo dài

đến hết thời hạn điều tra, trong khi ở Đức thì

không có sự phân biệt này; Thứ hai, quy định

về thời hạn tạm giam trong khâu chuẩn bị

xét xử tại Điều 278 Bộ luật TTHS năm 2015



cụ thể như pháp luật của Đức

25. Điều 58, 59, 60, 61 và Điều 175 Bộ luật TTHS năm 2015.

58

Số 02(426) - T1/2021