Nghiên cứu phát triển sản xuất ca cao bền vững tại Tây Nguyên

NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT CA CAO BỀN VỮNG

TẠI TÂY NGUYÊN

Trƣơng Hồng, Đào Thị Lam Hƣơng, Lê Văn Bốn, Bùi Thị Phong Lan, Hạ Thục

Huyền, Nguyễn Thị Ngọc Hà, Phan Việt Hà, Hoàng Hải Long, Đào Thị Lan Hoa, Trần

Thị Thƣờng, Nguyễn Hồng Phong, Phan Thanh Bình, Phạm Văn Thao và ctv.

Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Ca cao là một trong những loại cây trồng có giá trị kinh tế cao trên thế giới,

không những là nguyên liệu để sản xuất sô cô la cho các nhà máy mà còn là nguồn

sống của 6,5 triệu nông dân của châu Phi, châu Mỹ và châu Á và đƣợc xếp vào tốp

một trong mƣời mặt hàng nông nghiệp trao đổi thƣơng mại của thế giới (www.

cacaogenomelb.org). Hiện nay nhu cầu ca cao trên trên giới ngày càng tăng do mức

sống của ngƣời dân đƣợc nâng cao và ngày càng sử dụng một lƣợng lớn sô cô la phục

vụ cho yêu cầu tái tạo nguồn năng lƣợng sống hàng ngày. Theo đánh giá của tổ chức

ca cao thế giới thì trong vòng 20 năm nữa lƣợng ca cao cung chƣa đủ đáp ứng so với

cầu, đây là cơ hội vàng cho Việt Nam để phát triển ca cao thành một ngành hàng nông

sản xuất khẩu chủ lực mang lại nguồn ngoại tệ cho đất nƣớc, góp phần khai thác lợi

thế so sánh vùng dựa vào các điều kiện đất đai, khí hậu và nguồn lao động tại địa

phƣơng. Chính phủ Việt Nam đã có chƣơng trình phát triển ca cao Việt Nam đến năm

2015 và tầm nhìn đến năm 2020. Tuy nhiên trong thời gian qua tốc độ phát triển ca

cao còn chậm so với kế hoạch, nguyên nhân của tồn tại thì có nhiều, song đứng về

mặt giải pháp khoa học công nghệ cho thấy hiện Việt Nam chƣa có bộ giống ca cao

cho năng suất cao, chất lƣợng tốt, ổn định và phù hợp cho từng vùng sinh thái. Các

biện pháp kỹ thuật nhƣ bón phân, tƣới nƣớc, tạo hình, bảo vệ thực vật... chƣa đƣợc

chuyển giao một cách đồng bộ đối với từng vùng do những nghiên cứu về các vấn đề

này còn hạn chế, chỉ mới tiến hành nghiên cứu một vài lĩnh vực nhỏ lẻ, mang tính chất

xử lý và giải quyết tình huống. Chính vì vậy phát triển ca cao ở Việt Nam nói chung

và Tây Nguyên nói riêng còn thiếu tính bền vững đƣợc thể hiện trong quá trình canh

tác nhƣ tỷ lệ cây chết năm trồng mới cao, năng suất ca cao giai đoạn đầu kinh doanh

thấp, sâu bệnh hại phá hoại nghiêm trọng, đặc biệt là bệnh thối quả, song chƣa có các

giải pháp tổng hợp quản lý hiệu quả. Trong thời gian tới để thực hiện chƣơng trình

phát triển ca cao của Việt Nam đảm bảo đúng tiến độ và hiệu quả thì việc tiến hành đề

tài: "Nghiên cứu phát triển sản xuất ca cao bền vững tại Tây Nguyên" nhằm đề xuất

đƣợc giải pháp khoa học công nghệ nâng cao năng suất, chất lƣợng và hiệu quả kinh

tế của cây ca cao là cần thiết.

Nghiên cứu của đề tài hƣớng tới mục tiêu: Đề xuất đƣợc giải pháp khoa học

công nghệ nhằm phát triển sản xuất ca cao bền vững trên cơ sở nâng cao năng suất,

chất lƣợng và hiệu quả kinh tế của cây ca cao.

II. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

2.1. Điều tra hiện trạng canh tác ca cao tại Tây Nguyên để đề xuất giải pháp

khắc phục những hạn chế, phát huy những lợi thế nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế và

phát triển sản xuất ca cao bền vững;

2.2. Nghiên cứu tuyển chọn giống: khảo nghiệm, so sánh, tuyển chọn các giống

ca cao năng suất cao ≥ 2 tấn hạt khô/ha, phù hợp cho từng tiểu vùng sinh thái;

2.3. Nghiên cứu các giải pháp kỹ thuật: bón phân, tƣới nƣớc, tạo hình, bảo vệ

thực vật, lên men, phơi sấy để thiết lập các luận cứ khoa học nhằm làm cơ sở cho việc

xây dựng quy trình sản xuất ca cao theo hƣớng bền vững;

2.4. Xây dựng mô hình sản xuất ca cao bền vững, tăng năng suất, chất lƣợng và

hiệu quả kinh tế nhằm kiểm định lại các kết quả nghiên cứu và là mô hình để chuyển

giao nhanh, kịp thời tiến bộ kỹ thuật cho nông dân, các tổ chức trồng ca cao trên địa

bàn Tây Nguyên và các vùng có điều kiện tƣơng tự.

- Thời gian thực hiện: Từ tháng 01/2011 - 06/2016.

III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1. Kết quả điều tra hiện trạng canh tác ca cao

Năng suất ca cao trung bình ở vùng Tây Nguyên nhìn chung còn thấp, chỉ đạt

0,90 tấn hạt khô/ha. Giống ca cao trồng chủ yếu là TD3, TD5, TD10 với tỷ lệ diện tích

là 30,22 và 18%.Phƣơng thức trồng chính là trồng thuần, mật độ trồng thuần từ 1.000 -

1.111 cây/ha. Các diện tích trồng xen, mật độ trồng từ 500 - 800 cây/ha.Lƣợng phân

bón cho mỗi cây ca cao trung bình 218,5 g N, 261,4 g P₂O₅và 157,3 g K₂O, có xu

hƣớng thiếu kali và thừa lân rất nhiều, số lần bón chủ yếu là 3 lần với 67,7% số hộ bón

phân rãi trên mặt. Có 43 % số hộ bón phân hữu cơ cho ca cao. Trung bình có 94,9% số

hộ áp dụng kỹ thuật tỉa cành cho ca cao; 50 % số hộ tƣới nƣớc cho ca cao với lƣợng

200 lít/cây/lần, tƣới 4 - 5 lần/năm. Tỷ lệ diện tích ca cao bị bọ xít muỗi gây hại nặng

29,7%; có 85% số hộ dùng thuốc phòng trừ đối tƣợng gây hại này, song chỉ có 43,5%

số hộ đạt hiệu quả trong việc quản lý bọ xít muỗi gây hại. Tỷ lệ diện tích bị bệnh thối

quả do nấm Phytophthora gây hại mức độ nặng 32,6%; có 89% số hộ sử dụng thuốc

phòng trừ, song chỉ có 43% số hộ đạt hiệu quả mong muốn 80,2 % số hộ bảo quản quả

ca cao từ 2 - 10 ngày trƣớc khi lên men; dụng cụ ủ len mên chủ yếu là thùng gỗ

(70,2% số hộ); 52,7% số hộ lên men hạt ca cao trong vòng 6 ngày; hạt ca cao phơi

nắng là chủ yếu với 74,8% số hộ. Tỷ lệ hạt ca cao hạt khô bán cho đại lý và công ty

xuất khẩu chiểm 84%. Lợi nhuận trung bình cho 1 ha trồngca cao (năm 2011) là 12,8

triệu đồng/ha. Chất lƣợng thử nếm ca cao chƣa đƣợc tốt so với các vùng trồng khác

nhƣ ở Tây Nam Bộ.

3.2. Kết quả khảo nghiệm các giống ca cao

Bảng 1. Năng suất của 3 giống ca cao trồng tại Đắk Lắk.

(năng suất trung bình ở 2 niên vụ thu hoạch 2015 - 2016)

Giống

TC21

TD28

TD31

Đ/C

Năng suất (tấn/ha)

1,98

1,87

1,75

1,48

Tăng so với đối chứng (%)

33,78

26,35

18,24

-

Các giống ca cao đƣa vào khảo nghiệm sản xuất trong năm 2011, gồm có:

TC21, TD28, TD31, đây là các giống có nguồn gốc trong nƣớc đã qua đánh giá, chọn

lọc trên vƣờn tập đoàn và khảo nghiệm cơ bản, đạt năng suất bình quân ≥ 2 tấn hạt

khô/cây/năm vào thời kỳ kinh doanh ổn định, hàm lƣợng bơ ≥ 55%, có khả năng

chống chịu cao với bệnh thối quả. Giống đối chứng TD3 là giống ca cao đƣợc công

nhận vào năm 2006.Quy mô khảo nghiệm 12 ha trên 3 vùng trồng chính (Tây Nguyên,

Đông Nam Bộ, Tây Nam Bộ).

Tại Đắk Lắk, sau 5 năm trồng khảo nghiệm 3 giống TC21, TD28 và TD31 đạt

năng suất bình quân từ 1,75 - 1,98 tấn hạt ca cao khô (năng suất bình quân của 2 năm

đầu thời kỳ kinh doanh), năng suất tăng vƣợt giống đối chứng 18,24% ở giống TD31;

23,56% ở giống TD28 và33,78%ở giống TC21 (bảng 1).

Hình 1. Giống ca cao TC21

Hình 2. Giống ca cao TD31

Điểm khác biệt rõ giữa các giống trồng khảo nghiệm so với dòng đối chứng là

chất lƣợng quả đƣợc nâng lên rõ rệt, thể hiện là các giống đều có số hạt/quả cao hơn

rất nhiều so với giống đối chứng tại các điểm trồng. TC21, TD28 và TD31 là những

giống có ƣu thế về số hạt/quả đạt cao tại các điểm, trung bình đạt 42,2; 42,3 và 40,6

hạt/quả; trong khi đó giống đối chứng có số hạt/quả trung bình là 31,8 hạt/quả.

Mức độ nhiễm sâu hại: Các giống ca cao khảo nghiệm đều bị bọ xít muỗi và

bệnh do nấm Phytophthora gây hại trên quả nhƣng đều ở mức độ nhiễm nhẹ.

3.3. Kết quả nghiên cứu về kỹ thuật canh tác

3.3.1. Nghiên cứu về N, P, K và phân hữu cơ cho cây ca cao

Thí nghiệm thực hiện tại xã Hòa Thắng, TP. Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk,

trên vƣờn ca cao trong thời kỳ kinh doanh (trồng thuần). Năng suất của các công thức

bón N, P, K trên nền có bón phân hữu cơ đều cao hơn các công thức không bón phân

hữu cơ, sai khác này là có ý nghĩa trong thống kê. Công thức bón phân 180g N/gốc +

82g P₂O₅và 270g K₂O/gốc trên nền có bón phân hữu cơ (11 tấn/ha) cho năng suất hạt

khô đạt cao nhất (1,11 tấn/ha). Công thức bón lƣợng (90g N - 82g P₂O₅- 90g K₂O)/gốc

năng suất hạt khô thu đƣợc thấp nhất trong thí nghiệm (0,67 tấn/ha).

3.3.2. Nghiên cứu về phân bón vi lƣợng cho cây ca cao

Giữa các công thức bón và không bón bổ sung vi lƣợng có sự khác biệt nhau rõ

về năng suất, công thức không bón bổ sung phân vi lƣợng đạt năng suất hạt khô thấp

nhất (1,68 tấn/ha) trong khi đó công thức bón bổ sung 30 kg ZnSO4 (23 % Zn) và 15

kg Borax năng suất thu đƣợc cao hơn hẳn, đạt 2,01 tấn hạt khô/ha.

Nhƣ vậy, việ c bón b ổ sung thêm Bo, Zn có tác dụng tốt trong việc làm tăng

năng suất ca cao trồng tại Đắk Lắk.

3.3.3. Nghiên cứu về tƣới nƣớc cho cây ca cao

Tại Đắk Lắk, kết quả sau 3 năm theo dõi cho thấy công thức tƣới với lƣợng nƣớc

100 lít/gốc, chu kỳ 15 ngày/lần đạt năng cao nhất 1,17 tấn/ha, công thức không tƣới cho

năng suất thấp nhất, chỉ đạt 0,61 tấn hạt khô/ha. Xét về hiệu quả kỹ thuật của các công

thức tƣới cho thấy công thức tƣới tiết kiệm 100 lít/gốc đạt giá trị cao nhất, tăng 91,08 %

so với đối chứng, thỏa mãn tốt điều kiện để khuyến cáo áp dụng vào sản xuất.

3.3.4. Nghiên cứu về tạo hình cho cây ca cao

Với 4 công thức triển khai trong thí nghiệm: (1). Đối chứng, không tỉa cành; (2).

Tỉa cành để 20 % ánh sáng đi qua; (3). Tỉa cành để 40% ánh sáng đi qua; (4). Tỉa cành để

60% ánh sáng đi qua, kết quả nghiên cứu tạiĐắk Lắk.cho thấy năng suất hạt khô trung

bình đạt từ 1,67 - 1,97 tấn/ha, trong đó với mức tỉa cành để 40% ánh sáng vƣờn cây cho

năng suất cao nhất (1,97 tấn/ha). Công thức đối chứng không tỉa năng suất là 1,67 tấn/ha.

Bảng 2. Ảnh hƣởng của tỉa cành đến năng suất của cây ca cao (tấn/ha)

Năm

Công thức

TB

2012

1,72 a

1,81 a

2,03 a

1,73 a

1,82

2013

1,65 c

1,86 b

2,02 a

1,83 b

1,84

2014

1,63 a

1,84 a

1,88 a

1,66 a

1,75

1

2

3

4

1,67 b

1,83 ab

1,97 a

1,74 ab

1,80

Trung bình

Các chữ cái trong cùng một cột giống nhau thì không khác biệt ở mức p<0,05

Qua phân tích, đánh giá năng suất đạt đƣợc từ các công thức thí nghiệm tại điểm

nghiên cứu, thì việc tạo hình tỉa cành có tác dụng tốt góp phần làm tăng năng suất của

vƣờn cây, với mức tỉa để 40% tại Đắk Lắk ánh sáng xuyên qua là phù hợp nhất.

3.4. Nghiên cứu phòng trừ bệnh thối quả và bọ xít muỗi

3.4.1. Phòng trừ bệnh thối quả

a) Phòng trừ hóa học

Bảng 3. Năng suất và hiệu quả kinh tế phòng trƣ̀ bệ nh thố i quả ca cao

băng biên phap hoa học tại Đắk Lắk.(2011 - 2012)

̀

̣

́

Lợi nhuận trung bình

2 năm (triệu đồng/ha)

Năng suất trung

bình 2 năm (tấn hạt

khô/ha)

TT

Nghiệm thức

1

2

3

4

5

Alliet 800 WG (0,3 %)

Ridomil Gold 68 WG (0,3 %)

Agri - Fos 400 (0,3 %)

Tiêm Agri - Fos 400

Đối chứng (không xử lý thuốc)

2,02 b

2,18 b

1,91 b

2,24 a

1,69 c

54,01

61,07

50,53

66,16

43,47

Các chữ cái trong cùng một cột giống nhau thì không khác biệt ở mức p<0,05

Công thƣc tiêm Agri - Fos 400 đa lam giam mƣc đô gây hai cua bênh th ối quả

ca cao tôt hơn so vơi cac công thƣc phun thuôc hoa hoc trong thí nghi ệm, cho năng

́

̃

̀

̉

́

̣

̉

̣

́

̣

suất đạt cao nhất (2,24 tấn/ha). Xét về hiệu quả cho thấy các công thức sử dụng thuốc

hóa học có lợi nhuận trung bình trong 2 năm trên 50 triêu đông /ha và cao hơn đối

chứng,trong đo tiêm Agri - Fos 400 cho lơi nhuận cao nhât (66,16 triêu đông/ha).

̣

̀

́

̣

́

̣

̀

b) Phòng trừ hóa học kết hợp với sinh học

Các công thức thí nghiệm đã làm giảm tỷ lệ bệnh và cho năng suất cao hơn so

i chƣng (không phun thuốc). Năng suât đat cao nhât ơ công thƣc tiêm Agri - Fos

400 + xử lý Trichoderma (đạt 2,35 tấn hạt khô/ha, cao hơn đối chứng 16,09%); kê đê

là công thức tiêm Agri - Fos 400 + xử lý Pseudomonas (cao hơn đối chứng 10,89%).

Xét về hi ệu quả cho thây công thƣc tiêm Agri - Fos 400 kêt hơp vơi xƣ ly

Trichoderma để phòng trừ bệnh thối quả ca cao đat cao nhât(lãi trên 39 triêu đông/ha).

vớ

i đô

́

̣

́

̉

́

́ n

́

̣

́

̉

́

̣

́

̣

̀

3.4.2. Phòng trừ bọ xít muỗi

a) Phòng trừ hóa học

Bảng 4. Hiệu quả kinh tế ở thí nghiệm phòng trừ bọ xít muỗi

bằng biện pháp hóa học

Lợi nhuận trung bình 2 năm (2012 -

2013) (triệu đồng/ha)

TT

Công thức

1

2

3

4

Fidur 220 EC(0,3%)

Actara 25 WG (0,025% )

Angun 5 WG(0,35%)

Pertox 5 EC(0,3%)

6,46

5,48

5,83

14,09

5

6

Movento 150 OD (0,125%)

Đối chứng(không xử lý thuốc)

6,33

8,80

Tổng hợp hiệu lực thuốc hóa học trong 2 năm thí nghiệm 2012 và 2013 có kết

quả tƣơng tự nhau. Cả 5 loại thuốc sử dụng trong thí nghiệm đều có hiệu lực phòng

trừ bọ xít muỗi, trong đó thuốc cho hiệu lực cao nhất là Alpha - cypermethrin (Pertox

5 EC, nồng độ 0,3%).

Công thức sử dụng thuốc Pertox 5 EC (0,3%) cho lợi nhuận cao nhất (14,09

triệu đồng/ha).

b) Phòng trừ sinh học

Các loại chế phẩm sinh học đƣa vào thí nghiệm phòng trừ bọ xít muỗi gồm có:

Bacillus thuringiensis - Bt (1 %); Beauveria bassiana - Bb (1%); Metarhizum

anisopliae - Ma (1 %); Paecilomyces - Pae (1%); Beauveria + Metarhizium +

Entomophthorales - En (1%).

Sau 2 năm thí nghiệm tại Đắk Lắk. cho thấy công thức thí nghiệm có xử lý chế

phẩm sinh học Metarhizium anisopliae (1%) và công thức Beauveria + Metarhizium +

Entomophthorales (1%) đều đạt năng suất đạt cao nhất (1,08 tấn/ha), song không

thấy có sự khác biệt có ý nghĩa so với công thức đối chứng (không xử lý).

3.5. Nghiên cứu về lên men, phơi sấy

3.5.1.Nghiên cứu hoàn thiện quy trình lên men hạt ca cao quy mô nông hộ

Thí nghiệm đƣợc thực hiện tại Viện Khoa học kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây

Nguyên (TP. Buôn Ma Thuột) cho thấy với 100 kg hạt ca cao tƣơi đem ủ trong mùa

mƣa cần tách bớt từ 10 - 12% lƣợng cơm nhầy trong hạt; mùa khô tách bớt từ 5 - 6%

lƣợng nhớt trong hạt; Bổ sung nấm men Saccharomyces cerevisiae, vi khuẩn

Acetobacter pasteurianus với tỉ lệ 100 mg/kg trên khối lƣợng hạt tƣơi đem ủ vào ngày

đầu tiên của quá trình lên men; Lên men 5 ngày, đảo trộn 2 lần vào ngày thứ 1 và ngày

thứ 3 (tƣơng đƣơng với sau 24 giờ và 72 giờ ) sau khi ủ đạt chất lƣợng hạt ca cao khô

lên men tốt nhất. Đây là các thông số kỹ thuật cơ bản để có cơ sở hoàn thiện qui trình lên

men hạt ca cao ở qui mô nông hộ.

3.5.2. Nghiên cứu hoàn thiện qui trình phơi hạt ca cao qui mô nông hộ

Các kết quả thí nghiệm cho thấy: Phơi trên giàn phơi cách mặt đất từ 0,6 - 1,0

m; giàn phơi có hệ thống mái che có sử dụng hiệu ứng nhà kính (mái che thiết kế di

động) để che lúc trời mƣa và vào ban đêm; độ dày lớp phơi <5 cm, đảo đều 2 - 3

lần/ngày cho chất lƣợng hạt ca cao khô tốt nhất.

3.6. Xây dựng mô hình sản xuất ca cao theo hƣớng bền vững

Năng suất: Áp dụng các giải pháp kỹ thuật canh tác từ kết quả nghiên cứu của đề tài

tác động vào vƣờn cây đã làm cho năng suất tại ô mô hình cao hơn so với ô đối chứng

(theo canh tác của nông dân) 0,25 tấn/ha, hiệu quả kỹ thuật tăng so với đối chứng 11,4 %.

Bảng5. Năng suất và hiệu quả của mô hình

Năng suất hạt khô (tấn/ha)

Hiệu quả kỹ thuật

(%)

Mô hình

Đối chứng

Năm

2014

2015

TB

2,3

2,6

2,0

2,4

15,0

8,3

2,45

2,20

11,4

Số liệu tính toán hiệu quả kinh tế của mô hình so với đối chứng (tính trên 1 ha),

trung bình sau 2 năm thực hiện cho thấy mô hình cho hiệu quả kinh tế cao hơn so với

đối chứng 23,52 triệu đồng/ha.

Hình 3. Trƣớc khi thực hiện mô hình

Hình 4. Sau khi thực hiện mô hình

(Mô hình ca cao thực hiện tại xã Eana, huyện Krong Ana, tỉnh Đắk Lắk)

IV. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ

4.1. Kết luận

- Về giống: Chọn đƣợc 3 giống ca cao TC21, TD28, TD31 có triển vọng, đã

đƣợc công nhận giống cho sản xuất thử (Quyết định số 272/QĐ-BNN-TT,ngày

07/02/2017).

- Đã xây dựng đƣợc quy trình canh tác ca cao bền vững trên cơ sở các kết quả

thí nghiệm về bón phân, tƣới nƣớc, tạo hình, phòng trừ sâu bệnh hại và lên men,

phơi sấy (QĐ số 75/QĐ-VNLT-KHKH, ngày14/4/2016 của Viện Khoa học Kỹ

thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên).

- Xây dựng thành công mô hình áp dụng các kết quả nghiên cứu; Năng suất mô

hình tăng so với đối chứng 0,25 tấn/ha, hiệu quả kỹ thuật tăng 11,4% so với đối chứng;

Lợi nhuận tăng 23,52 triệu đồng/ha so với đối chứng.

- Đã giới thiệu, chuyển giao đƣợc các kết quả nghiên cứu đề tài thông qua đào

tạo 6 thạc sỹ, đăng 7 bài báo khoa học và tổ chức 4 hội thảo trong nƣớc.

4.2. Đề nghị

- Đề nghị Nhà nƣớc cần tiếp tục cấp kinh phí cho chƣơng trình nghiên cứu chọn

tạo giống ca cao.

- Đề nghị Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cho phép đƣợc sản xuất thử

3 giống ca cao TC21, TD28 và TD31 tại các vùng trồng Tây Nguyên và các vùng có

điều kiện tƣơng tự.

- Áp dụng quy trình sản xuất ca cao theo hƣớng bền vững tại các vùng sinh thái

Tây Nguyên và các vùng có điều kiện tƣơng tự.