Luận văn Trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn truy tố từ thực tiễn thành phố Ninh Bình

VIỆN HÀN LÂM

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN HỒNG NGỌC

TRẢ HỒ SƠ ĐỂ ĐIỀU TRA BỔ SUNG TRONG

GIAI ĐOẠN TRUY TỐ TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ

NINH BÌNH

Ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự

Mã số: 8 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Phan Thị Thanh Mai

HÀ NỘI, 2018

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn thạc sĩ “Trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong

giai đoạn truy tố từ thực tiễn Thành phố Ninh Bình” là công trình nghiên

cứu của riêng tôi. Các số liệu và tài liệu trong luận văn là trung thực và

chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào. Tất cả những

tham khảo và kế thừa đều được trích dẫn và tham chiếu đầy đủ

Học viên

Trần Hồng Ngọc

ii

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

BLHS

: Bộ Luật hình sự

BLTTHS

CQĐT

ĐTBS

TTHS

VKS

: Bộ Luật tố tụng hình sự

: Cơ quan điều tra

: Điều tra bổ sung

: Tố tụng hình sự

: Viện kiểm sát

iii

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU .............................................................................................................. 1

Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG VỀ TRẢ HỒ SƠ ĐỂ

ĐIỀU TRA BỔ SUNG TRONG GIAI ĐOẠN TRUY TỐ ............................ 10

1.1. Khái niệm trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn truy tố ................ 10

1.2. Ý nghĩa của trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn truy tố .............. 19

Chƣơng 2: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015

VỀ TRẢ HỒ SƠ ĐỂ ĐIỀU TRA BỔ SUNG TRONG GIAI ĐOẠN TRUY TỐ. 32

2.1. Quy định của BLTTHS năm 2015 về thẩm quyền trả hồ sơ điều tra bổ

sung trong giai đoạn truy tố ............................................................................... 32

2.2. Quy định của BLTTHS năm 2015 về trường hợp trả hồ sơ điều tra bổ

sung trong giai đoạn truy tố ............................................................................... 33

2.3. Quy định của BLTTHS năm 2015 về nội dung trả hồ sơ để điều tra bổ

sung trong giai đoạn truy tố ............................................................................... 42

2.4. Quy định của BLTTHS năm 2015 về hậu quả pháp lí của việc trả hồ sơ

để điều tra bổ sung trong giai đoạn truy tố ....................................................... 43

Chƣơng 3: THỰC TRẠNG TRẢ HỒ SƠ ĐỂ ĐIỀU TRA BỔ SUNG Ở

THÀNH PHỐ NINH BÌNH VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ............................... 46

3.1. Thực trạng trả hồ sơ điều tra bổ sung trong giai đoạn truy tố ở Thành phố

Ninh Bình ........................................................................................................... 46

3.2. Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc trả hồ sơ để điều tra bổ sung

trong giai đoạn truy tố ........................................................................................ 61

KẾT LUẬN ....................................................................................................... 74

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ........................................................ 76

iv

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 3.1. : Tình hình VKSND Thành phố Ninh Bình trả hồ sơ để điều

tra bổ sung từ năm 2013 đến năm 2017

Bảng 3.2. : Thực trạng các trường hợp trả hồ sơ để ĐTBS ở Thành

phố Ninh Bình từ năm 2013 đến năm 2017

v

MỞ ĐẦU

1.Tính cấp thiết của đề tài

Để đi đến một phương án giải quyết một vụ án hình sự, các cơ quan

tiến hành tố tụng cần phải trải qua nhiều giai đoạn, khi đấy hồ sơ vụ án được

chuyển đến nhiều cơ quan tiến hành tố tụng khác nhau trong từng giai đoạn

khác nhau. Trong đó, giai đoạn điều tra và giai đoạn truy tố đóng vai trò rất

quan trọng, vì chỉ khi Cơ quan điều tra (CQĐT) có kết luận điều tra đúng

hướng, Viện kiểm sát (VKS) truy tố đúng người, đúng tội thì mới tạo cơ sở

cho Tòa án xét xử vụ án chính xác, hiệu quả và nhanh chóng. Hiện nay, các

hành vi tội phạm ngày càng tinh vi, xảo quyệt làm phát sinh các tình tiết mới

trong giai đoạn tố tụng diễn ra ngày càng nhiều. Hơn nữa, có thể xảy ra bất

cập trong yếu tố chuyên môn, nghiệp vụ, đạo đức nghề nghiệp của một bộ

phận cán bộ điều tra làm sai lệch kết quả điều tra, khiến quá trình luận tội để

đưa ra xét xử bị lệch hướng. Vì vậy, đã có không ít các trường hợp điều tra,

truy tố chưa đầy đủ, còn để lọt tội phạm hoặc có vi phạm nghiêm trọng về

thủ tục tố tụng. Theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) thì khi

hồ sơ được chuyển sang giai đoạn truy tố mà có căn cứ để trả hồ sơ điều tra

bổ sung (ĐTBS) thì VKS quyết định trả hồ sơ ĐTBS để CQĐT thực hiện.

Cụ thể, khi nghiên cứu hồ sơ vụ án mà phát hiện thấy hồ sơ còn thiếu những

chứng cứ quan trọng đối với vụ án mà không thể tự mình bổ sung được; khi

có căn cứ để cho rằng bị can phạm một hay nhiều tội khác hoặc có đồng

phạm, người phạm tội khác liên quan; hoặc khi có phát hiện vi phạm nghiêm

trọng thủ tục tố tụng thì VKS sẽ ra quyết định trả hồ sơ để ĐTBS nhằm khắc

phục những thiếu sót, tồn tại trong giai đoạn tố tụng trước và giải quyết vụ

án theo hướng đúng đắn.

Chế định trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố đã được quy định

trong BLTTHS và được hướng dẫn bởi các văn bản dưới luật. So với

1

BLTTHS năm 2003 thì BLTTHS năm 2015, đã bổ sung thêm quy định về

Nhập hoặc tách vụ án trong giai đoạn truy tố, tuy nhiên căn cứ để trả hồ sơ

ĐTBS (Điều 245) và căn cứ để nhập hoặc tách vụ án (Điều 242). Quy định

thêm nội dung này là nhằm tháo gỡ những vướng mắc đã xảy ra trong thời

gian qua, do thiếu quy định này nên một số trường hợp VKS phải trả hồ sơ

cho CQĐT với lý do để ĐTBS, nhưng thực chất là để làm thủ tục nhập hoặc

tách vụ án. Do quy định này có thể hiểu được tách ra để cụ thể hóa một phần

từ chế định trả hồ sơ để ĐTBS nên dẫn đến tư duy bị chồng chéo, tuy đã có

văn bản dưới luật ban hành để hướng dẫn nhưng những quy định này chưa

thực sự rõ ràng dễ xảy ra tình trạnh áp dụng không thống nhất. Thông tư

02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP Quy định việc phối hợp

giữa các cơ quan tiến hành tố tụng trong thực hiện một số quy định của

BLTTHS về trả hồ sơ để ĐTBS đã hướng dẫn cụ thể hơn chế định trả hồ sơ

để ĐTBS (Sau đây gọi là Thông tư liên tịch số 02/2017), chế định này có ảnh

hưởng đến các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, có những

xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng… Tuy

nhiên, theo điểm a Khoản 2 Điều 6 Thông tư này có quy định VKS không trả

hồ sơ để ĐTBS khi có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, nhưng không

xâm hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố

tụng; như vậy trong một số trường hợp như: khởi tố vụ án hình sự nhưng

không có yêu cầu của bị hại hoặc của người đại diện của bị hại theo quy định

tại khoản 1 Điều 155 của BLTTHS năm 2015; biên bản về hoạt động điều tra,

thu thập, nhận được tài liệu liên quan đến vụ án mà không chuyển cho VKS

theo đúng quy định tại khoản 5 Điều 88 của BLTTHS năm 2015; việc điều tra

không đúng thẩm quyền theo quy định của pháp luật; nhập vụ án hoặc tách vụ

án không đúng quy định tại Điều 170 hoặc Điều 242 của BLTTHS năm 2015

thì VKS không ra quyết định trả hồ sơ cho CQĐT mà có thể đưa ra quyết định

nhập, tách vụ án hình sự.

2

Chế định trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố đã được pháp luật

Việt Nam quy định từ khi ban hành BLTTHS năm 1988, ở BLTTHS năm

2003 chế định này được hoàn thiện hơn nhưng cho đến BLTTHS năm 2015

thì chế định này đã được hoàn thiện hơn cả. Quy định trả hồ sơ để ĐTBS

trong giai đoạn truy tố ra đời từ lâu, nhưng qua thực tiễn áp dụng có để lại

hệ quả như hiện tượng trả hồ sơ tràn lan, không căn cứ ảnh hưởng đến quá

trình tố tụng; lạm dụng thẩm quyền, xem nhẹ quy định về thời hạn điều tra

hoặc kéo theo thời hạn điều tra của nhiều vụ án,... Thành phố Ninh Bình có

vị trí địa lý ở trung tâm tỉnh, là nơi trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của

tỉnh, có vị trí giao thông thuận lợi. Ngoài ra, Thành ph ố Ninh Bình còn nằm

ở gần các khu, tuyến, cụm điểm du lịch thu hút một lượng lớn khách du lịch

trong và ngoài nước quanh năm. Cũng là nơi tập trung nhiều khu công

nghiệp, thu hút nhiều nhân công lao động trong và ngoài tỉnh. Tuy nhiên,

mặt trái là hình thành nên cơ cấu tội phạm đa dạng, có quy mô, đồng thời

tạo điều kiện thuận lợi cho kẻ xấu có cơ hội trà trộn hoạt động trái pháp luật

trên địa bàn. Tuy tình hình an ninh trật tự trên địa bản thành phố Ninh Bình,

những năm gần đây được duy trì khá ổn định, không phát hiện tội phạm có

tổ chức, băng nhóm hoạt động theo phương thức xã hội đen, không có các

điểm nóng về tội phạm. Tuy nhiên, tình hình tội phạm còn tiềm ẩn những

diễn biến phức tạp và đang có chiều hướng gia tăng, nguyên nhân tình hình

phạm tội là do tình hình kinh tế - xã hội trong những năm gần đây gặp nhiều

khó khăn, một bộ phận người lao động không có việc làm, thanh thiếu niên

lười lao động, một số giá trị đạo đức xã hội và gia đình xuống cấp, công tác

quản lý Nhà nước trên một số lĩnh vực còn thiếu sót, ý thức chấp hành pháp

luật của người dân chưa cao, bên cạnh đó trong quá trình điều tra đã có

những sơ sót trong vấn đề định tội danh dẫn đến công tác điều tra chưa thực

sự đạt được hiệu quả tích cực do đó xảy ra việc VKS phải yêu cầu trả lại hồ

sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố.

3

Ngày 02 tháng 06 năm 2005, Bộ Chính trị đã đưa ra Nghị quyết số

49-NQ/TW về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 với mục tiêu “Xây

dựng nền tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ

công lý, từng bước hiện đại, phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam

xã hội chủ nghĩa; hoạt động tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được

tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao" việc nghiên cứu chế định trả hồ sơ để

ĐTBS trong giai đoạn truy tố góp phần thực hiện chủ trưởng của Đảng, nhà

nước về cải cách tư pháp, khắc phục những hạn chế trong công tác tư pháp,

đưa công tác này phát triển một bước cùng với quá trình xây dựng và hoàn

thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì

nhân dân, và đưa ra một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời

gian tới.

Từ những lí do trên, tác giả chọn đề tài “Trả hồ sơ để điều tra bổ

sung trong giai đoạn truy tố từ thực tiễn tại Thành phố Ninh Bình” để

nghiên cứu viết trong luận văn của mình, với mong muốn từ những hiểu biết

của mình, có thể làm rõ hơn các quy định của pháp luật, nguyên nhân và đưa

ra một số kiến nghị, giải pháp để giải quyết những bất cập xung quanh vấn

đề này từ thực tiễn của Thành phố Ninh Bình

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Xuất hiện trong hệ thống các quy định về TTHS của Việt Nam từ khá

sớm, xong vấn đề “Trả hồ sơ để điều tra bổ sung” vẫn còn tồn tại những bất

cập, vướng mắc, do vậy nhiều năm qua đề tài này vẫn được nhiều chuyên

gia, nhà khoa học đưa ra phân tích, bình luận. Trong các luận văn, luận án,

công trình nghiên cứu của mình, không ít các tác giả đã chọn đề tài liên quan

đến vấn đề các giai đoạn trả hồ sơ để ĐTBS để nghiên cứu. Có thể kể đến như:

Luận văn“Trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong tố tụng hình sự Việt

Nam” của tác giả Nguyễn Đức Hạnh (2009) đưa ra một số tồn tại, vướng

mắc trong quy định của chế định trả hồ sơ để ĐTBS và thực tiễn áp dụng,

4

phân tích thực trạng trả hồ sơ để ĐTBS từ năm 2002 đến 2008 giữa các cơ

quan tiến hành tố tụng, chỉ ra được nguyên nhân của tình trạng trả hồ sơ để

ĐTBS nhiều trong TTHS và đưa ra giải pháp, kiến nghị để hạn chế tình trạng

trả hồ sơ để ĐTBS, đáp ứng được yêu cầu đặt ra đối với hoạt động TTHS.

Luận văn “Chế định trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong luật tố tụng

hình sự Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Hải Châu (2010) trình bày một

số vấn đề lý luận về trả hồ sơ để ĐTBS cũng như khái niệm, căn cứ, mối

quan hệ chế ước giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, đánh giá thực trạng từ

năm 2002 đến năm 2006 về quy định pháp luật và thực trạng trả hồ sơ để

ĐTBS của VKS, Tòa án, từ đó nêu được nguyên nhân của thực trạng trên và

đưa ra một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả chế định trả hồ sơ để ĐTBS

trong cải cách tư pháp;

Luận văn “Trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn truy tố từ

thực tiễn thành phố Hà Nội” của tác giả Lê Thị Thu Thủy (2017) trên cơ sở

nghiên cứu những vấn đề lý luận, quy định của pháp luật TTHS về trả hồ sơ

để ĐTBS trong quá trình truy tố; thực trạng và đánh giá thực trạng trả hồ sơ

để ĐTBS trong quá trình truy tố của Thành phố Hà Nội những năm gần đây,

từ đó đưa ra một số giải pháp nhằm bảo đảm thực hiện tốt hơn quy định của

pháp luật và hạn chế trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố;

Luận văn “Trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn xét xử sơ

thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hải

Phòng” của tác giả Nguyễn Thị Thương Huyền (2016) trên cơ sở nghiên

cứu những vấn đề lý luận; phân tích, đánh giá thực trạng trong hoạt động trả

hồ sơ để ĐTBS của Tòa án nhân dân thành phố Hải Phòng trong thời gian

qua; tìm hiểu về các nguyên nhân dẫn đến Toà án phải trả hồ sơ cũng như

việc ban hành các quyết định trả hồ sơ để ĐTBS chưa đúng quy định của

pháp luật. Từ đó, đưa ra đề xuất những giải pháp trong hoạt động trả hồ sơ

để ĐTBS trong giai đoạn xét xử sơ thẩm của TAND thành phố Hải Phòng;

5

“Một số ý kiến về việc áp dụng quy định trả hồ sơ để điều tra bổ sung

trong BLTTHS năm 2003” của tác giả Nguyền Minh Đức (Tạp chí Tòa án

nhân dân số 06/2006 ) Bài viết trao đổi về những nhiệm vụ, quyền hạn của

VKS được quy định trong giai đoạn truy tố và một số ý kiến về nâng cao

chất lượng bản cáo trạng do VKS ban hành;

“Trả hồ sơ để điều tra bổ sung” của tác giả Nguyễn Quý Lộc (Tạp

chí Toà Án Nhân Dân số 08/2013) phân tích các quy định của BLTTHS về

chế định trả hồ sơ để ĐTBS. Trên cơ sở phân tích các quy định tác giả đưa

ra những kiến nghị để sửa đổi điều 179 BLTTHS năm 2003;

“Hoàn thiện chế định trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong Bộ luật tố

tụng hình sự (sửa đổi)”của tác giả Đào Anh Tới (Tạp chí Kiểm sát số

13/2014) Bài viết đề cập những điểm hạn chế, bất cập về chế định trả hồ sơ

để ĐTBS trong BLTTHS năm 2003. Từ đó, tác giả đưa ra những giải pháp

nhằm hoàn thiện quy định về trả hồ sơ để ĐTBS trong Bộ luật sửa đổi;

“Giải pháp nâng cao hiệu quả chế định trả hồ sơ để điều tra bổ sung

trong các quy định của BLTTHS năm 2015” của tác giả Nguyễn Thị Hải

Châu (Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử) Bài viết chỉ ra quy định pháp luật về

chế định trả hồ sơ để ĐTBS trong BLTTHS năm 2003 và BLTTHS năm

2015. Chỉ ra thực trạng thông qua số liệu thống kê trong Báo cáo 9 tháng

đầu năm 2017 của Tòa án các cấp về vấn đề trả hồ sơ để ĐTBS, từ đó đưa ra

một số giải pháp khắc phục tình trạng này.

“Giải pháp để hạn chế việc trả hồ sơ điều tra bổ sung trong giai đoạn

truy tố” của tác giả Lê Tấn Cường (Tạp chí Kiểm sát số 10/2014) Bài viết

chỉ ra những nguyên nhân chủ quan và khách quan của trả hồ để ĐTBS

trong giai đoạn truy tố, từ đó đưa ra một số giải pháp nâng cao hiệu quả

công tác của VKS để hạn chế việc trả hồ sơ ĐTBS trong giai đoạn truy tố;

Nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát trong giai đoạn truy tố và vấn

đề nâng cao chất lượng bản cáo trạng - tác giả Nguyễn Minh Đức, Tạp chí

6

Kiểm sát số 16/2016 Bài viết trao đổi về nhiệm vụ, quyền hạn của VKS

được quy định trong giai đoạn truy tố và một số ý kiến nâng cao chất lượng

bản cáo trạng do VKS ban hành;

Ngoài ra còn rất nhiều đề tài, bài viết, bài nghiên cứu đăng trên các

báo, tạp chí chuyên ngành hoặc trong các công trình nghiên cứu khoa học

khác. Tuy nhiên, chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ,

toàn diện và hệ thống về vấn đề trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố;

nhiều nội dung liên quan chưa có được cách nhìn và giải quyết thống nhất;

các công trình chưa giải đáp triệt để được những vướng mắc trong thực tế

đặc biệt là sau khi BLTTHS năm 2015 có hiệu lực.

3. Mục đích và nhiệm vụ của việc nghiên cứu đề tài

Mục đích nghiên cứu đề tài

Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn, luận văn đề

xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc trả hồ sơ để ĐTBS trong

giai đoạn truy tố ở thành phố Ninh Bình.

Nhiệm vụ của việc nghiên cứu đề tài

Để thực hiện được mục đích trên, luận văn cần thực hiện những nhiệm

vụ sau:

- Xây dựng khái niệm trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố

- Làm rõ ý nghĩa pháp lí, ý nghĩa chính trị, xã hội của việc trả hồ sơ để

ĐTBS.

- Phân tích quy định của BLTTHS năm 2015 về trả hồ sơ để ĐTBS

trong giai đoạn truy tố và so sánh với quy định của BLTTHS năm 2003 về

trả hồ sơ để ĐTBS.

- Làm rõ thực trạng trả ĐTBS trong giai đoạn truy tố ở Thành phố Ninh

Bình, đưa ra đánh giá về kết quả đạt được và những hạn chế, vướng mắc

trong hoạt động trả hồ sơ để ĐTBS; đồng thời xác định được được nguyên

nhân của những hạn chế, vướng mắc

7

- Đề xuất giải pháp về giải thích pháp luật và những giải pháp khác

nhằm nâng cao hiệu quả việc trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố ở

Thành phố Ninh Bình.

1. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lí luận chung về trả

hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố; pháp luật Việt Nam về trả hồ sơ để

ĐTBS sung trong giai đoạn truy tố và thực trạng trả hồ sơ để ĐTBS trong giai

đoạn truy tố ở thành phố Ninh Bình.

- Phạm vi nghiên cứu: Về lí luận, luận văn nghiên cứu về khái niệm và ý

nghĩa của trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố; Về pháp luật, luận văn

tập trung vào nghiên cứu quy định của BLTTHS năm 2015 về trả hồ sơ để

ĐTBS trong giai đoạn truy tố, có so sánh với quy định của BLTTHS năm

2003 về trả hồ sơ để ĐTBS; luận văn nghiên cứu thực trạng trả hồ sơ để

ĐTBS trong giai đoạn truy tố ở thành phố Ninh Bình từ năm 2013 đến 6

tháng đầu năm 2018.

5. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu

Phương pháp luận

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa

Mác Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước pháp luật. Các giải pháp

luận văn đưa ra nghiên cứu dựa trên những quan điểm của Đảng và Nhà

nước ta về cải cách tư pháp và hoàn thiện hệ thống pháp luật trong giai đoạn

hiện nay.

Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn là các

phương pháp truyền thống trong nghiên cứu khoa học pháp lí, đó là phương

pháp phân tích và tổng hợp lí thuyết để nghiên cứu những vấn đề lí luận và

pháp luật; sử dụng phương pháp phân tích và tổng hợp thực tiễn để nghiên

cứu nghiên cứu thực trạng trả hồ sơ để ĐTBS; phương pháp phân tích, tổng

8

hợp, lí luận kết hợp thực tiễn để nghiên cứu đề xuất giải pháp nhằm nâng

cao hiệu quả hoạt động trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố ở thành

phố Ninh Bình. Ngoài ra, tác giả luận văn còn sử dụng phương pháp so sánh

luật khi nghiên cứu quy định của BLTTHS năm 2003 và BLTTHS năm

2015 về trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố ở Thành phố Ninh Bình

6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Ý nghĩa khoa học của luận văn

Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn thạc sĩ, ở một mức độ nhất

định, luận văn đã có những đóng góp vào sự phát triển của khoa học luật

TTHS, làm rõ thêm những vấn đề lí luận về trả hồ sơ để ĐTBS trong giai

đoạn truy tố và góp phần thống nhất nhận thức về các quy định của BLTTHS

năm 2015 về trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố.

- Ý nghĩa thực tiễn của của luận văn

Luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo phục vụ việc học

tập và nghiên cứu khoa học ở các cơ sở đào tạo luật. Luận văn cũng có thể

dùng làm tài liệu tham khảo cho các CQĐT, VKS ở thành phố Ninh Bình

trong thực tiễn tiến hành tố tụng và cũng có thể làm tài liệu tham khảo cho

những cá nhân quan tâm đến đề tài này.

7. Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn

được kết cấu làm ba chương:

Chương 1: Những vấn đề lí luận về trả hồ sơ để điều tra bổ sung

trong giai đoạn truy tố

Chương 2: Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 về trả hồ sơ

điều tra bổ sung trong giai đoạn truy tố

Chương 3: Thực trạng trả hồ sơ để điều tra bổ sung ở thành phố Ninh

Bình trong những năm gần đây và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt

động này

9

Chƣơng 1

NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG VỀ TRẢ HỒ SƠ

ĐỂ ĐIỀU TRA BỔ SUNG TRONG GIAI ĐOẠN TRUY TỐ

1.1. Khái niệm trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn truy tố

Truy tố là giai đoạn của TTHS, trong đó VKS tiến hành các hoạt động

cần thiết nhằm truy tố bị can ra trước tòa án để xét xử hoặc ra những quyết

định tố tụng khác để giải quyết đúng đắn vụ án hình sự. [40,tr.367] Giai

đoạn truy tố là giai đoạn quan trọng trong trình tự tố tụng, giai đoạn này là

tiền đề của giai đoạn xét xử, quyết định truy tố của VKS là cơ sở pháp lí để

Tòa án xét xử sơ thẩm. Đồng thời giai đoạn truy tố góp phần khắc phục sai

lầm, thiếu sót, vi phạm thủ tục tố tụng của CQĐT đã xảy ra trong quá trình

điều tra vụ án hình sự. Việc truy tố của VKS chính xác sẽ hạn chế việc buộc

tội oan, sai, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, tạo điều kiện

thuận lợi cho công tác xét xử, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Để đảm

bảo cho việc ra quyết định truy tố có căn cứ và đúng pháp luật, trong giai

đoạn này VKS phải xem xét, đánh giá về tính hợp pháp của các hoạt động tố

tụng trong khởi tố, điều tra vụ án hình sự; xem xét, đánh giá về chứng cứ

của vụ án và xem xét đánh giá quá trình chứng minh xác định sự thật của vụ

án có bảo đảm khách quan, toàn diện, đầy đủ hay không. Kết quả của quá

trình khởi tố, điều tra vụ án hình sự được thể hiện trong hồ sơ vụ án do

CQĐT lập và chuyển sang cho VKS cùng với đề nghị truy tố bị can trước

Tòa án. Trong giai đoạn truy tố, VKS nghiên cứu hồ sơ vụ án do CQĐT

chuyển sang trên cơ sở đó xem xét, quyết định việc truy tố bị can ra trước

Tòa án hoặc ra những quyết định tố tụng khác để giải quyết vụ án hình sự.

Hồ sơ vụ án hình sự là tổng hợp các văn bản, tài liệu được các cơ quan tiến

hành tố tụng thu thập hoặc lập ra trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố,

10

xét xử vụ án hình sự, được sắp xếp theo một trình tự nhất định phục vụ cho

việc giải quyết vụ án và lưu trữ lâu dài. [19] Sau khi nhận hồ sơ vụ án do

CQĐT chuyển sang,VKS phải kiểm tra việc chấp hành các thủ tục tố tụng,

tính đầy đủ, hợp pháp của các chứng cứ, tài liệu trong hồ sơ vụ án. VKS cần

nghiên cứu cả về thủ tục tố tụng và nội dung sự việc. Phải nghiên cứu đầy

đủ các tình tiết về từng sự việc, về từng tội của vụ án theo thứ tự hợp lý. Về

thủ tục tố tụng cần nghiên cứu xem xét việc tiến hành điều tra, truy tố có

tuân thủ các quy định của BLTTHS và các văn bản quy phạm pháp luật liên

quan hay chưa để có quyết định tương ứng. Về nội dung vụ án, cần nghiên

cứu đầy đủ toàn diện các tài liệu có trong hồ sơ vụ án về những vấn đề phải

chứng minh trong vụ án hình sự. Khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, nếu VKS phát

hiện có những vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong quá trình khởi tố,

điều tra; không đủ chứng cứ để làm rõ những vấn đề phải chứng minh mà

VKS không thể tự mình bổ sung được hoặc qua nghiên cứu hồ sơ phát hiện

CQĐT còn để lọt người, lọt tội thì VKS sẽ phải trả hồ sơ để ĐTBS. Tương

tự như vậy, nếu có những căn cứ nêu trên, trong giai đoạn xét xử sơ thẩm,

Tòa án cũng có quyền trả hồ sơ để ĐTBS.

Trả hồ sơ để điều ĐTBS đã được quy định trong BLTTHS năm 1988

và ngày càng được hoàn thiện hơn trong BLTTHS năm 2003 và BLTTHS

năm 2015. Về mặt khoa học, khái niệm trả hồ sơ để ĐTBS đã được các tác

giả tiếp cận ở các góc độ và phạm vi khác nhau và đã đưa ra những khái

niệm cụ thể khác nhau.

- Quan điểm thứ nhất: Trả hồ sơ để ĐTBS là chế định của luật TTHS

quy định VKS hoặc Tòa án chuyển trả hồ sơ cho VKS hoặc CQĐT để điều tra

thêm về vụ án hình sự theo các căn cứ được quy định trong BLTTHS nhằm

mục đích làm sáng tỏ vụ án hình sự, để Tòa án xét xử vụ án một cách công

minh, chính xác, khách quan, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không bỏ

lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. [8] Quan điểm này tiếp cận trả hồ

11

sơ để ĐTBS ở góc độ là một chế định pháp luật. Quan điểm này đã nêu được

chủ thể trả hồ sơ để ĐTBS là Tòa án, VKS; chủ thể có trách nhiệm ĐTBS là

VKS, CQĐT; nêu được mục đích của việc trả hồ sơ để ĐTBS tuy nhiên chưa

nêu rõ các căn cứ trả hồ sơ để ĐTBS.

- Quan điểm thứ hai: Trả hồ sơ để ĐTBS của Toà án cấp sơ thẩm là

việc Toà án cấp sơ thẩm trong giai đoạn chuẩn bị xét xử hoặc tại phiên toà

quyết định trả lại hồ sơ hình sự cho VKS nơi ra quyết định truy tố để ĐTBS

nhằm khắc phục những thiếu sót trong quá trình điều tra, truy tố để đảm bảo

cho việc giải quyết vụ án hình sự được khách quan, toàn diện và đúng các quy

định của pháp luật. [17] Quan điểm này tiếp cận trả hồ sơ để ĐTBS ở góc độ

là hoạt động tố tụng và chỉ tiếp cận trả hồ sơ để ĐTBS ở phạm vi hẹp đó là

nghiên cứu việc Tòa án cấp sơ thẩm trả hồ sơ cho VKS để ĐTBS. Khái niệm

này đã nêu được chủ thể trả hồ sơ, chủ thể có trách nhiệm ĐTBS, thời điểm

trả hồ sơ và mục đích của việc tòa án trả hồ sơ để ĐTBS nhưng không nói rõ

căn cứ trả hồ sơ để ĐTBS.

- Quan điểm thứ ba: Trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố là hoạt

động tố tụng do VKS thực hiện sau khi nhận bản kết luận điều tra, đề nghị

truy tố cùng hồ sơ vụ án do CQĐT chuyển đến khi có căn cứ và được thực

hiện theo quy định của pháp luật nhằm bảo đảm cho việc giải quyết vụ án hình

sự được khách quan, đúng người đúng tội đúng pháp luật, không làm oan người

vô tội, không bỏ lọt tội phạm. [37] Cũng giống như quan điểm thứ hai, quan

điểm này tiếp cận trả hồ sơ để ĐTBS ở góc độ là hoạt động tố tụng và chỉ tiếp

cận trả hồ sơ để ĐTBS ở phạm vi hẹp đó là chỉ nghiên cứu việc trả hồ sơ để

ĐTBS ở giai đoạn truy tố. Khái niệm này đã xác định chủ thể trả hồ sơ để ĐTBS

trong giai đoạn truy tố là VKS, thời điểm thực hiện, căn cứ, cách thức thực hiện

và mục đích của việc trả hồ sơ để ĐTBS. Khái niệm này ngắn gọn nhưng chưa

cụ thể, chưa thể hiện rõ những đặc điểm của việc trả hồ sơ để ĐTBS.

12

Trong luận văn này, tác giả tiếp cận khái niệm trả hồ sơ để ĐTBS trong

giai đoạn truy tố ở góc độ đó là một hoạt động tố tụng và chỉ trong giai đoạn truy

tố. Theo tác giả luận văn, để làm rõ khái niệm trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn

truy tố ở góc độ và phạm vi tiếp cận này, cần làm rõ những nội dung sau:

- Chủ thể thực hiện hoạt động trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố.

Chủ thể có quyền trả hồ sơ để ĐTBS là Tòa án và VKS, trong giai đoạn

xét xử hai chủ thể có thể ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung là Thẩm

phán chủ tọa phiên Tòa có thẩm quyền trả hồ sơ để ĐTBS ở giai đoạn chuẩn

bị xét xử và Hội đồng xét xử có thẩm quyền trả hồ sơ để ĐTBS ở gian đoạn

xét xử thì trong giai đoạn truy tố, chỉ có VKS là chủ thể có quyền trả hồ sơ để

ĐTBS. “VKS nhân dân là cơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt

động tư pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. VKS nhân dân

có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền

công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền

và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được

chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất.” [34, Điều 2] Trong giai đoạn truy tố,

VKS thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Để thực hành

quyền công tố, VKS tiến hành những hoạt động cụ thể như yêu cầu cơ quan,

tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu liên quan đến vụ án trong trường hợp cần

thiết; trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra nhằm kiểm tra, bổ sung tài

liệu, chứng cứ để quyết định việc truy tố; ra các quyết định tố tụng như quyết

định khởi tố, thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can

trong trường hợp phát hiện vụ án còn có hành vi phạm tội, người phạm tội

khác chưa được khởi tố, tiến hành điều tra; quyết định việc tách, nhập vụ án,

chuyển vụ án để truy tố theo thẩm quyền, áp dụng thủ tục rút gọn, áp dụng

biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Căn cứ vào kết quả của việc nghiên cứu hồ sơ

vụ án và bổ sung, củng cố chứng cứ trong giai đoạn truy tố, căn cứ vào các

điều kiện pháp lí khác VKS quyết định truy tố, không truy tố bị can trước Tòa

13

án hoặc ra các quyết định khác như quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án, bị

can; quyết định trả hồ sơ cho CQĐT để ĐTBS. [34, Điều 16] Như vậy, việc

trả hồ sơ để ĐTBS là hoạt động thuộc chức năng công tố của VKS. Để quyết

định việc truy tố hay không truy tố bị can trước Tòa án, VKS phải chắc chắn

về việc buộc tội của mình. Nếu thấy hồ sơ chứng cứ chưa đầy đủ mà VKS

không tự mình bổ sung được hoặc đề nghị truy tố của CQĐT chưa đầy đủ,

còn bỏ lọt người, lọt tội thì VKS trả hồ sơ để CQĐT ĐTBS. Ngoài việc thực

hành quyền công tố, theo quan điểm của tác giả luận văn, việc VKS trả hồ sơ

để ĐTBS cũng là kết quả của hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật

trong việc điều tra. Hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc

điều tra của VKS được tiến hành trực tiếp trong giai đoạn điều tra nhưng ở

giai đoạn truy tố, VKS qua việc nghiên cứu hồ sơ vụ án, VKS vẫn có thể phát

hiện những vi phạm pháp luật của CQĐT khi tiến hành các hoạt động điều tra.

Nếu phát hiện vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong hoạt động điều tra

VKS có quyền ra quyết định trả hồ sơ để ĐTBS để khắc phục những vi phạm

thủ tụng tố tụng đó.

Việc VKS trả hồ sơ yêu cầu ĐTBS cũng là hoạt động thể hiện mối quan

hệ phối hợp - chế ước giữa các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng nói

chung và giữa VKS và CQĐT nói riêng. Các cơ quan này có nhiệm vụ phối

hợp với nhau tiến hành các hoạt động của mình theo quy định của BLTTHS,

đồng thời có quyền phát hiện, tự mình sửa chữa hoặc đề nghị sửa chữa những

sai lầm của các cơ quan khác theo quy định của pháp luật.

- Thời điểm trả hồ sơ để ĐTBS trong giai đoạn truy tố:

Nếu ở giai đoạn xét xử, Tòa án trả hồ sơ yêu cầu VKS ĐTBS có thể

trả hồ sơ ở 02 giai đoạn là giai đoạn chuẩn bị xét xử và giai đoạn xét xử thì

VKS trả hồ sơ để ĐTBS chỉ được thực hiện trong giai đoạn truy tố. Truy tố

là giai đoạn của TTHS, trong đó VKS tiến hành các hoạt động cần thiết

nhằm truy tố bị can trước toà án để xét xử hoặc ra những quyết định tố tụng

14

khác để giải quyết đúng đắn vụ án hình sự. Giai đoạn truy tố được bắt đầu từ

khi VKS nhận đầy đủ hồ sơ vụ án cùng bản án án kết luận điều tra đề nghị

truy tố từ CQĐT và kết thúc khi VKS quyết định đình chỉ vụ án hoặc truy tố

bị can trước Tòa án. Nhiệm vụ cơ bản của giai đoạn này là quyết định việc

truy tố bị can trước tòa án hoặc ra các quyết định khác để giải quyết vụ án

có căn cứ và đúng pháp luật. Trong TTHS, các giai đoạn tố tụng có mối

quan hệ mật thiết với nhau, mỗi giai đoạn tuy độc lập nhưng vẫn nằm trong

mối quan hệ khăng khít với nhau và tạo thành hoạt động thống nhất. Giai đoạn

trước là tiền đề cần thiết cho việc thực hiện nhiệm vụ của giai đoạn sau, giai

đoạn sau kiểm tra giai đoạn trước. [40, tr.11] Giai đoạn truy tố với vị trí là giai

đoạn tiếp theo của giai đoạn điều tra, vì vậy mối quan hệ giữa giai đoạn truy tố

và giai đoạn điều tra cũng thể hiện rõ nét mối quan hệ giữa các giai đoạn tố

tụng, đồng thời cũng thể hiện rõ nét mối quan hệ phối hợp và chế ước giữa

CQĐT và VKS. Giai đoạn truy tố chỉ phát sinh khi CQĐT kết thúc điều tra

bằng việc đề nghị VKS truy tố bị can trước Tòa án. Tuy nhiên, ở giai đoạn truy

tố, VKS không mặc nhiên truy tố theo đề nghị của CQĐT mà phải xem xét đề

nghị truy tố của CQĐT là có căn cứ và đúng pháp luật hay không để quyết

định việc truy tố. Nếu chứng cứ chưa đầy đủ, lọt người, lọt tội, hoặc có vi

phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong hoạt động điều tra thì VKS khắc phục

sai lầm của CQĐT bằng cách tiến hành các hoạt động điều tra, bổ sung quyết

định khởi tố vụ án, bị can hoặc trả hồ sơ để ĐTBS. Khác các giai đoạn tố tụng

khác, trong giai đoạn truy tố, chỉ có VKS là cơ quan tiến hành tố tụng duy

nhất, vì vậy, trong giai đoạn này không xuất hiện quan hệ giữa VKS và các

cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng khác. Tuy nhiên, việc VKS trả hồ

sơ để yêu cầu CQĐT ĐTBS vẫn thể hiện quan hệ phối hợp, chế ước của

VKS với CQĐT. Trong quan hệ với giai đoạn xét xử sơ thẩm, giai đoạn truy

tố là tiền đề cho giai đoạn xét xử. Quyết định truy tố bị can trước Tòa án là

cơ sở phát sinh giai đoạn xét xử sơ thẩm, đồng thời quyết định truy tố cũng

15