Tóm tắt Luận văn Nghiên cứu ảnh hưởng các điều kiện môi trường đến thành phần loài lớp Hai mảnh vỏ (Bivalvia) tại sông Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Tam Kỳ là thành phố trực thuộc tỉnh Quảng Nam, phía Nam
giáp huyện Núi Thành, phía Bắc giáp huyện Phú Ninh và Thăng
Bình, phía Tây giáp huyện Phú Ninh tỉnh Quảng Nam, phía Đông
giáp biển Đông. Tam Kỳ là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa,
khoa học của tỉnh Quảng Nam, là địa phương có bề dày truyền thống
yêu nước và cách mạng. Sông Tam Kỳ là hợp lưu của 10 con sông
suối nhỏ, bắt nguồn từ các dãy núi phía Tây, chảy theo hướng Tây -
Đông xuống dòng chính tại Xuân Bình - Phú Thọ, xã Tam Trà, huyện
Núi Thành, rồi theo hướng Tây Bắc - Đông Nam chảy ra cửa An Hòa
(Núi Thành). Diện tích lưu vực khoảng 800km2. Do nằm trong vùng
nhiều mưa, rừng đầu nguồn ít bị tàn phá nên dòng chảy tương đối
điều hòa theo mùa. Lưu lượng lớn nhất của sông Tam kỳ là 20,7m3/s.
Sông Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam ngoài chức năng cung cấp
nước cho sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp, còn có nguồn lợi thủy
sản phong phú, là nguồn cung cấp thực phẩm hằng ngày cho nhân
dân địa phương. Trong đó, nhóm động vật Hai mảnh vỏ thuộc ngành
thân mềm nước ngọt là nhóm sinh vật đóng vai trò rất quan trọng
trong các hệ sinh thái nước ngọt.
Tại các thủy vực nước ngọt, lớp Hai mảnh vỏ tham gia vào các
quá trình chuyển hóa vật chất và năng lượng, là mắt xích quan trọng
trong mạng lưới thức ăn và tạo sự cân bằng sinh thái cho các thủy
vực. Ngoài ra, nhiều loài còn là sinh vật chỉ thị để đánh giá chất
lượng nước ở các thủy vực. Mặt khác, đối với con người, động vật
Hai mảnh vỏ không chỉ cung cấp giá trị thương phẩm mà các mảnh
vỏ của chúng cũng được con người sử dụng làm thủ công mỹ nghệ,
2
trang sức... Chính vì vậy, đã có nhiều loài động vật thuộc lớp Hai
mảnh vỏ được con người thuần hóa và đưa vào nuôi trồng mang lại
giá trị kinh tế cao.
Tuy nhiên, tại các thủy vực nước ngọt, Hai mảnh vỏ luôn chịu
tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của các điều kiện môi trường đến
quá trình sinh trưởng và phát triển của chúng. Bên cạnh việc đánh
bắt, khai thác thủy sản nước ngọt ngày càng gia tăng cùng với môi
trường sống bị ô nhiễm do hoạt động sinh hoạt và sản xuất của con
người đã làm suy giảm số lượng, mất cân bằng sinh thái, giảm đa
dạng sinh học. Tình trạng ô nhiễm của sông theo các đoạn khác nhau
đã ảnh hưởng đến thành phần loài động vật không xương sống theo
xu hướng môi trường càng ô nhiễm thì số loài động vật không xương
sống càng giảm.
Sông Tam Kỳ là con sông nằm trong khu vực thành phố Tam
Kỳ nên chịu tác động nhiều của quá trình công nghiệp hóa và đô thị
hóa như hoạt động khai thác khoáng sản, khu công nghiệp, chợ Tam
Kỳ, nước thải từ các bệnh viện, rác thải sinh hoạt... Vì vậy, việc
nghiên cứu ảnh hưởng các yếu tố môi trường đến thành phần loài lớp
Hai mảnh vỏ để tìm ra những giải pháp bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại
hệ thống sông Tam Kỳ, góp phần phát triển bền vững đa dạng sinh
học là vấn đề có ý nghĩa chiến lược trong tương lai.
Hiện nay, ở Việt Nam nói chung và Quảng Nam nói riêng cũng
có nhiều tác giả nghiên cứu, đánh giá chất lượng môi trường nước
ảnh hưởng đến động vật không xương sống ở các thủy vực hoặc sử
dụng động vật không xương sống cỡ lớn để đánh giá chất lượng môi
trường nước như công trình nghiên cứu của Hồ Thanh Hải (2006) về
thành phần loài động vật không xương sống ở nước hệ thống sông
Vu Gia, sông Bung, sông Tranh, sông Cái, hay nhóm tác giả Võ Văn
3
Phú (2009) nghiên cứu về thành phần loài động vật không xương
sống ở hồ Phú Ninh. Tuy nhiên, tại hệ thống sông Tam Kỳ chưa có
tác giả nào nghiên cứu về vấn đề này.
Xuất phát từ những lý do nêu trên, tôi chọn đề tài: “Nghiên
cứu ảnh hƣởng các điều kiện môi trƣờng đến thành phần loài lớp
Hai mảnh vỏ (Bivalvia) tại sông Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam". Trên
cơ sở nghiên cứu thành phần loài của lớp Hai mảnh vỏ, đánh giá các
tác động của điều kiện môi trường, đề xuất những giải pháp khai thác
hợp lý, bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại sông Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam.
2. Mục đích của luận văn
- Nghiên cứu hiện trạng thành phần loài và đặc điểm phân bố
lớp Hai mảnh vỏ ở sông Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam.
- Tìm hiểu những ảnh hưởng của các điều kiện môi trường đến
đặc điểm phân bố lớp Hai mảnh vỏ ở sông Tam Kỳ.
- Đề xuất được những giải pháp khai thác hợp lý, bảo vệ nguồn
lợi thủy sản nước ngọt tại khu vực nghiên cứu.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu động vật thuộc lớp Hai
mảnh vỏ (Bivalvia) ở sông Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam.
- Phạm vi nghiên cứu: Công tác khảo sát thực địa, thu thập vật
mẫu được tiến hành trong 8 đợt thu mẫu, 4 đợt vào mùa khô, 4 đợt
vào mùa mưa với 10 điểm thu mẫu mang tính đặc trưng thuộc sông
Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam.
4. Cấu trúc luận văn
Mở đầu
Chương 1: Tổng quan tài liệu
- Lược sử nghiên cứu ĐVKXS ở Việt Nam
- Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội vùng nghiên cứu
4
Chương 2: Đối tượng, thời gian, địa điểm và phương pháp
nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu
- Thời gian nghiên cứu
- Địa điểm nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu
Chương 3: Kết quả và thảo luận
- Kết quả khảo sát các điều kiện môi trường
- Nghiên cứu hiện trạng thành phần loài lớp Hai mảnh vỏ ở
sông Tam Kỳ.
- Tìm hiểu những ảnh hưởng của các điều kiện môi trường đến
đặc điểm phân bố lớp Hai mảnh vỏ ở sông Tam Kỳ.
Kết luận, kiến nghị
Tài liệu tham khảo
Phụ lục
5
CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN
1.1.TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐVKXS NƢỚC NGỌT Ở
VIỆT NAM
Các tác giả nghiên cứu tập trung theo 3 hướng: nghiên cứu sử
dụng sinh vật chỉ thị để đánh giá chất lượng nước; nghiên cứu ảnh
hưởng của các yếu tố sinh thái lên quần xã ĐVKXS ở nước; nghiên cứu
xác định thành phần loài và mối quan hệ gần gũi giữa các khu hệ cũng
được các nhà khoa học quan tâm. Tóm lại, có thể nói rằng, trong nhiều
năm qua, rất nhiều tác giả trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu về
ĐVKXS ở nước tại Việt Nam, không những nghiên cứu về phân loại
học mà còn nhiều nghiên cứu tác động của các yếu tố sinh thái lên
QXSV, từng bước đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học công nghệ, góp
phần bảo tồn, phát triển bền vững ĐDSH và kinh tế xã hội.
1.2. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THÂN MỀM (MOLLUSCA) Ở
VIỆT NAM
Ở Việt Nam, đã khá nhiều công trình nghiên cứu thân mềm với
các hướng nghiên cứu như: nghiên cứu thành phần loài, mức độ đa
dạng, xác định mức độ gần gũi giữa khu vực nghiên cứu với các khu
hệ khác, sử dụng thân mềm để đánh giá chất lượng môi trường. Tuy
nhiên, các công trình nghiên cứu ảnh hưởng của các điều kiện môi
trường đến thành phần loài thân mềm ở khu vực miền Trung vẫn
chưa nhiều. Đặc biệt, ở Quảng Nam chưa có tác giả nào nghiên cứu.
1.3. KHÁI QUÁT ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH
TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
1.3.1. Điều kiện tự nhiên
1.3.2. Các nguồn tài nguyên
1.3.3. Thực trạng phát triển kinh tế, xã hội
6
CHƢƠNG 2
THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
2.1.1. Thời gian nghiên cứu
Luận văn được thực hiện từ tháng 1 năm 2015 đến tháng 10 năm
2015.
2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
Đề tài được thực hiện tại 10 điểm thu mẫu ở sông Tam Kỳ,
tỉnh Quảng Nam.
2.2. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.2.1. Phƣơng pháp thu thập số liệu, tài liệu
Thu thập các số liệu, tài liệu có liên quan đến nội dung của
Luận văn.
2.2.2. Phƣơng pháp thu thập và xử lý mẫu
Khảo sát và chọn 10 địa điểm thu mẫu mang tính điển hình về
đặc điểm môi trường ở sông Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam.
Thu thập vật mẫu theo các phương pháp được sử dụng vợt
Pondnet, gầu Petersen hoặc đánh bắt bằng tay cùng ngư dân.
Vật mẫu sau khi thu được đựng trong lọ có dung tích từ 0,2-0,5
lít, ghi eteket và được định hình bằng cồn 900 sau đó mang về phòng
thí nghiệm.
Song song với việc thu thập vật mẫu, tiến hành khảo sát đặc
điểm môi trường tại mỗi điểm thu mẫu, ghi nhật ký thực địa, chụp
ảnh các địa điểm lấy mẫu.
Bên cạnh việc khảo sát thực địa tiến hành điều tra qua ngư dân
bằng phương pháp phỏng vấn ghi âm hỏi các thông tin về: tên gọi địa
phương, số lượng cá thể nhiều hay ít, phân bố theo mùa, kích thước,
7
khối lượng tối đa mà họ gặp, phương tiện đánh bắt, sự biến động các
loài Hai mảnh vỏ so với trước đây, giá trị kinh tế…
2.2.3. Phƣơng pháp định danh loài trong phòng thí nghiệm
Xác định tên khoa học của các loài thuộc lớp Hai mảnh vỏ sử
dụng phương pháp so sánh hình thái truyền thống bằng mắt thường
hoặc kính lúp kết hợp với tài liệu định loại của Nguyễn Xuân Quýnh,
Clive Prinder, Steve Tilling, Đặng Ngọc Thanh, Thái Trân Bái, Phạm
Văn Miên (1980).
2.2.4. Phƣơng pháp xử lý số liệu và tính các chỉ số sinh học
a. Tính hệ số tương đồng theo công thức Sorensen (1948):
S=2C/(A+B)
Trong đó S là hệ số tương đồng của hai khu hệ; A là số loài
của khu hệ A; B là số loài của khu hệ B; C là số loài chung của hai
khu hệ A và B.
b. Tính chỉ số đa dạng sinh học
- Tính chỉ số ĐDSH (chỉ số Shannon-Wiener) được tính bằng
cách lấy số lượng cá thể của một đơn vị phân loại chia cho tổng số cá
thể sinh vật trong mẫu, sau đó nhân với logarit của tỷ số đó. Công
thức để tính chỉ số này là:
s
H' p (log p )
i
2
i
i1
c. Tính chỉ số tương đồng
Sử dụng công thức tính tương đồng của Bray-Curtis:
p
y y
i1
p
ij
ik
Sjk 100 1
(y y )
ij
ik
i1
Trong đó:
8
Sjk:
yij:
yik:
p:
Hệ số tương đồng của hai mẫu j và k (theo %)
Số lượng cá thể loài i có trong mẫu j
Số lượng cá thể loài i có trong mẫu k
Số loài có trong mẫu j và k
Giá trị Sjk nằm trong khoảng 0-100%, Sjk càng lớn, thì tính
tương đồng của hai mẫu càng cao.
CHƢƠNG 3
KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
3.1. ĐẶC ĐIỂM SINH CẢNH VÀ CÁC ĐIỀU KIỆN MÔI
TRƢỜNG TẠI CÁC ĐIỂM NGHIÊN CỨU
3.1.1. Đặc điểm sinh cảnh các điểm nghiên cứu
Sông Tam Kỳ không dài, phát nguyên từ vùng đồi núi thấp
phía tây chảy theo hướng đông, do đó lượng nước không nhiều. Nước
từ các khe suối chảy xuống sông Tam Kỳ, ngày nay sông Tam Kỳ đã
bị ngăn dòng bởi hồ Phú Ninh. Sông Tam Kỳ, hợp lưu với sông Bàn
Thạch và chảy ra biển. Do bị ngăn dòng bởi hồ Phú Ninh nên bình
thường dòng chảy tương đối hài hòa từ biển đến sông Bàn Thạch qua
sông Tam Kỳ ngược dòng về phía hồ Phú Ninh. Mùa mưa khi hồ Phú
Ninh xả nước thì có hiện tượng đảo dòng.
Kết quả thực địa cho thấy, đa số các điểm thu mẫu có tốc độ
dòng chảy trung bình, độ che phủ từ 10-30%. Đặc điểm sinh cảnh của
các điểm thu mẫu của khu vực nghiên cứu đều có cây bụi thủy sinh
phát triển. Đây là điều kiện thuận lợi cho ĐVĐ phát triển. Tuy nhiên,
từ kết quả phỏng vấn người dân cho thấy sông có xu hướng sâu dần
theo thời gian do hoạt động khai thác cát của người dân mà chính
quyền địa phương vẫn chưa có biện pháp hiệu quả cho hoạt động
9
này. Đây là một nguyên nhân quan trọng làm mất môi trường sống
cho ĐVĐ.
Mực nước tăng dần từ điểm thu mẫu số 1 đến điểm thu mấu số
10. Vào mùa khô ở điểm thu mẫu số 1 mực nước khoảng 0,5-1m
trong khi đó điểm thu mẫu số 10 mực nước sâu 9-10m. Độ sâu, độ
đục và tốc độ dòng chảy biến đổi theo mùa. Mùa mưa mực nước sông
cao hơn, dòng chảy mạnh hơn, độ đục lớn hơn so với mùa khô. Nền
đáy thường là bùn đất, xác thực vật ở ven bờ và nền cát ở giữa dòng.
Vào mùa mưa mực nước có lúc tăng nhanh do áp lực xả nước từ Hồ
Phú Ninh. Độ sâu của nước có xu hướng tăng dần theo thời gian do
hoạt động khai thác cát của người dân. Độ sâu của nước mùa mưa
cao hơn mùa khô từ 1-2m. Điểm thu mẫu số T6, T7 nước ô nhiễm
hơn do hoạt động nuôi cá Diêu Hồng và hoạt động kinh doanh ẩm
thực của người dân. Tại 2 điểm thu mẫu này rong bèo phát triển
mạnh nhất.
3.1.2. Đặc điểm thủy lý, hóa học khu vực nghiên cứu
- Nhiệt độ: Nhiệt độ trung bình mùa mưa thấp hơn so với mùa
khô. Ở các điểm thu mẫu T7, T8, T9 có nhiệt độ hơi thấp hơn nguyên
nhân là do các điểm này có độ che phủ với mặt nước lớn hơn làm
giảm nhiệt độ của nước. Còn các điểm thu mẫu khác chịu tác động
trực tiếp của ánh nắng mặt trời dẫn đến nhiệt độ của nước cao hơn.
Theo mùa, mùa khô có nhiệt độ trung bình cao hơn mùa mưa với kết
quả đo được vào mùa khô là 34,630C và mùa mưa là 30,30C với mức
chênh lệch là 4,30C. Kết quả này có thể giải thích là do mùa mưa có
nền nhiệt thấp hơn. Nhìn chung, các khoảng nhiệt độ đo được từ các
địa điểm nghiên cứu đều nằm trong giới hạn phát triển bình thường
của thủy sinh vật.
- pH: pH có giá trị trung bình mùa khô là 6,53 và mùa mưa là
10
6,62. pH ở mức trung tính và ít biến thiên giữa các điểm thu mẫu và
giữa hai mùa. Các giá trị pH ở các điểm thu mẫu của hai mùa trong
năm đều nằm trong giới hạn cho phép về chất lượng nước mặt bảo vệ
đời sống thủy sinh theo quy định tại QCVN 38: 2011/BTNMT. Tại
điểm thu mẫu T6 khu vực có nhiều bè nuôi cá Diêu Hồng pH có thấp
hơn giới hạn cho phép do ảnh hưởng của chất thải từ hoạt động nuôi
cá.
- Độ đục: Theo mùa độ đục trung bình đo được mùa mưa cao
hơi mùa khô, nguyên nhân là do mùa mưa lượng mưa nhiều hơn mùa
khô, trời mua kéo theo bùn đất, chất thải xuống sông làm tăng độ
đục. Theo các địa điểm nghiên cứu thì các điểm T1, T2, T3 độ đục
cao hơn do tại thời điểm nghiên cứu công trình đường cao tốc đang
thi công ở khu vực gần đó, trời mưa mang theo đất đồi từ công trình
chảy về sông.
- Độ dẫn: Độ dẫn mùa mưa cao hơn mùa khô, nguyên nhân là
do mùa mưa đi thu mẫu nước đúng thời điểm nước biển dâng nên
hàm lượng muối hòa tan trong nước cao và tỷ lệ thuận với độ dẫn.
Các điểm thu mẫu ở gần vùng cửa sông có độ dẫn cao hơn nhiều so
với vùng thượng nguồn do sông Tam kỳ có đặc điểm chảy ngược từ
cửa sông đến thượng nguồn do bị chặn dòng bởi Hồ Phú Ninh. Do đó
các điểm thu mẫu gần cửa sông có hàm lượng muối hòa tan cao hơn,
độ dẫn cao hơn. Vì vậy, khi nước biển dâng cao các khu vực ở vùng
hạ lưu có TDS vượt quá ngưỡng cho phép về chất lượng nước mặt
bảo vệ đời sống thủy sinh theo quy định tại QCVN 38:
2011/BTNMT.
- DO: Kết quả đo được từ các điểm thu mẫu cho thấy DO tại
các điểm nước chảy mạnh hơn có giá trị cao hơn. Tuy nhiên do tốc
độ dòng chảy giữa các điểm thu mẫu chênh lệch không lớn nên DO
11
đo được giữa các điểm thu mẫu cũng chênh lệch không nhiều. Giữa
hai mùa thì DO mùa mưa cao hơn mùa khô do mùa mưa tốc độ dòng
chảy lớn hơn, sự khuếch tán không khí vào nước mạnh hơn. Nhìn
chung, chỉ số DO tại các điểm thu mẫu có giá trị đạt QCVN 38:
2011/BTNMT.
+
- NH4 tại các điểm thu mẫu có giá trị tương đối ổn định, ít
+
biến động. NH4 mùa mưa thấp hơn mùa khô do mùa khô mực nước
+
sông ít hơn. Tại các điểm thu mẫu T6, T7, NH4 có cao hơn do khu
vực này ô nhiễm hơn chịu ảnh hưởng của hoạt động nuôi cá lồng, bè
và kinh doanh sát bờ sông, hai khu vực này rong bèo phát triển. Tuy
+
vậy, kết quả đo NH4 tại các điểm thu mẫu ở cả hai mùa đều nằm
trong giới hạn cho phép về chất lượng nước mặt bảo vệ đời sống thủy
sinh theo quy định tại QCVN 38: 2011/BTNMT.
- Na+: Giá trị Na+ tại các điểm thu mẫu dao động từ 0,01-0,05
vào mùa khô và từ 0,03-0,07 vào mùa mưa, nguyên nhân là do mùa
mưa thu mẫu đúng thời điểm nước biển dâng. Na+ tại các điểm thu
mẫu dao động theo hướng càng về hướng hạ lưu Na+ càng cao, do
sông Tam Kỳ ngắn và gần biển nên ảnh hưởng nước biển dâng.
Nhìn chung, hầu hết các chỉ tiêu về chất lượng nước đều nằm
trong giới hạn cho phép về chất lượng nước mặt bảo vệ đời sống thủy
sinh theo quy định tại QCVN 38: 2011/BTNMT. Kết quả này phù
hợp với kết quả quan trắc môi trường tỉnh Quảng Nam năm 2014.
Chất lượng nước tương đối ổn định qua các năm. Tuy nhiên, chất
lượng nước chịu tác động mạnh mẽ của hiện tượng nước biển dâng.
3.2. THÀNH PHẦN LOÀI LỚP HAI MẢNH VỎ (BIVALVIA)
TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
3.2.1. Đặc điểm thành phần loài
Kết quả qua 8 đợt thu thập mẫu trong thời gian nghiên cứu đã
12
thu được 202 mẫu. Trong phòng thí nghiệm đã tiến hành phân loại có
8 loài thuộc lớp Bivalvia gồm 4 họ: Corbiculidae, Amblemidae,
Unionidae, Mytilidae với tỷ lệ các loài thể hiện ở bảng 3.1.
Bảng 3.1. Thành phần loài Hai mảnh vỏ cỡ lớn đã gặp
tại các điểm thu mẫu
Điểm thu mẫu
T1 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 T10
Tên khoa học (họ,
giống, loài)
TT
I Họ Corbiculidae
Giống Corbicula
1 Corbicula
lamarckiana Prime, + + + + +
1864.
+
+
+
+
+
+
2 Corbicula blandiana
+ + +
+
+
+
+
+
+
+
+
Frime, 1864.
3 Corbicula
Morlet, 1865.
4 Corbicula
cyreniformis Prime,
1860.
5 Corbicula
Morlet, 1886.
bocourti
+ + + + +
+ + +
+ + +
+
+
+
+
+
+
baudoni
+
+
+
+
+
II Họ Amblemidae
Giống Oxynaia
6 Oxynaia
micheloti
+ + + + +
+
+
+
Morlet, 1886.
III Họ Unionidae
Giống Lanceolaria
7 Lanceolaria
grayii
Griffith et Pidgeon, + +
1833.
+
IV Họ Mytilidae
Giống Limnoperna
8 Limnoperna siamensis
Morelet, 1866.
+
+
13
Nhìn chung, ở tất cả các điểm nghiên cứu Corbiculidae là họ
có số lượng loài phong phú nhất (5 loài), còn các họ còn lại mỗi họ
chỉ có 1 loài.
3.2.2. Đặc điểm phân bố
Đa số các loài thu được là những loài phân bố rộng và phổ
biến.
Về sự phân bố của các loài theo các điểm thu mẫu: đã thu được
7 loài tại điểm thu mẫu T3: Corbicula lamarckiana Prime, 1864,
Corbicula bocourti Morlet, 1865, Corbicula blandiana Frime, 1864,
Corbicula cyreniformis Prime, 1860, Corbicula baudoni Morlet,
1886, Oxynaia micheloti Morlet, 1886, Lanceolaria grayii Griffith et
Pidgeon, 1833, thu được 6 loài ở 6 điểm T4, T5, T6, T8, T9, T10, thu
được 5 loài ở điểm T1 và T4 loài ở điểm T7. Vùng thượng nguồn từ
điểm T1 đến T3 có 2 loài phân bố phổ biến cho cả hai mùa là:
Oxynaia micheloti Morlet, 1886, Lanceolaria grayii Griffith et
Pidgeon, 1833 các điểm từ T8 đến T10 phổ biến ở 5 loài thuộc Họ
Corbiculidae - Giống Corbicula đó là: Corbicula lamarckiana Prime,
1864, Corbicula bocourti Morlet, 1865, Corbicula blandiana Frime,
1864, Corbicula cyreniformis Prime, 1860, Corbicula baudoni
Morlet, 1886.
Xét theo mùa có 7 loài gặp cả hai mùa đó là Corbicula
lamarckiana Prime, 1864, Corbicula bocourti
Morlet, 1865,
Corbicula blandiana Frime, 1864, Corbicula cyreniformis Prime,
1860, Corbicula baudoni Morlet, 1886, Oxynaia micheloti Morlet,
1886, Lanceolaria grayii Griffith et Pidgeon, 1833, còn loài
Limnoperna siamensis Morelet, 1866 chỉ gặp ở hai điểm thu mẫu số
T4 và số T6. Các loài gặp nhiều ở mùa nắng là: Corbicula
lamarckiana Prime, 1864, Corbicula bocourti Morlet, 1865,
14
Corbicula blandiana Frime, 1864, Corbicula cyreniformis Prime,
1860, Corbicula baudoni Morlet, 1886.
So sánh với kết quả nghiên cứu của Hoàng Đình Trung và
Hoàng Việt Quốc ở sông Hương – Huế và sông Hiếu – Quảng Trị về
đặc điểm phân bố của các loài thuộc lớp Bivalvia thì sự sai khác
không lớn. Sở dĩ, các kết quả nghiên cứu ít có sự sai khác là do các
khu vực nghiên cứu đều là vùng đồng bằng thuộc khu vực miền
Trung nên các điều kiện môi trường sống như: khí hậu, chế độ thủy
văn, đặc điểm dòng chảy của sông, mùn đáy tương đối giống nhau.
3.3. ẢNH HƢỞNG CÁC NHÂN TỐ SINH THÁI ĐẾN LỚP HAI
MẢNH VỎ (BIVALVIA) TẠI SÔNG TAM KỲ
Nhìn chung, các yếu tố thủy lý, hóa học ở sông Tam Kỳ đạt
quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia về chất lượng nước mặt bảo vệ đời sống
thủy sinh, vì vậy ít ảnh hưởng đến đời sống của Hai mảnh vỏ. Tuy
nhiên, độ mặn và đặc điểm nền đáy có ảnh hưởng đến số lượng cá thể
và đặc điểm phân bố của Hai mảnh vỏ. Các loài thuộc họ
Corbiculidae phân bố nhiều ở những điểm thu mẫu vùng hạ lưu nơi có
hàm lượng muối cao từ 0,03%0 đến 0,07%0. Sự biến động số lượng
theo mùa, mùa khô số lượng loài và số lượng cá thể cao hơn mùa mưa
do các loài thuộc họ Corbiculidae thích nghi với môi trường nước lợ
nhiều hơn. Các loài thuộc họ Unionidae và Amblemidae phân bố nhiều
ở vùng thượng nguồn nơi môi trường nước có hàm lượng muối thấp
hơn. Mặc khác, sự biến động cá thể theo mùa còn chịu ảnh hưởng của
mùa sinh sản và lượng thức ăn. Trong những năm gần đây hoạt động
khai thác cát ở lòng sông cùng với công trình đường cao tốc ở thượng
nguồn khi trời mưa chảy và lắng tụ đất đồi xuống lòng sông làm thay
đổi nền đáy. Trong khi đó, mùn đáy vừa là nơi ở vừa là nguồn thức ăn
của động vật Hai mảnh vỏ.
15
3.3.1. Biến động thành phần loài theo mùa
Về mùa khô có 3/8 loài xuất hiện ở tất cả các điểm thu mẫu đó
là: Corbicula lamarckiana Prime, 1864, Corbicula bocourti Morlet,
1865, Corbicula baudoni Morlet, 1886. Loài Corbicula blandiana
Frime, 1864 xuất hiện ở 7 điểm thu mẫu, loài Corbicula cyreniformis
Prime, 1860 xuất hiện ở 6 điểm thu mẫu, còn hai loài Oxynaia
micheloti Morlet, 1886, Lanceolaria grayii Griffith et Pidgeon, 1833
chỉ xuất hiện ở 2 điểm thu mẫu vùng thượng nguồn. Loài
Limnoperna siamensis Morelet, 1866 không xuất hiện.
Về mùa mưa Corbicula bocourti Morlet, 1865 xuất hiện 7/10
điểm thu mẫu. Loài Corbicula lamarckiana Prime, 1864 xuất hiện ở
6 điểm thu mẫu. Loài Corbicula baudoni Morlet, 1886 và loài
Corbicula blandiana Frime, 1864 xuất hiện ở 4 điểm thu mẫu. Ba
loài còn lại xuất hiện ở 3 điểm thu mẫu.
Nhìn chung, mùa khô số lượng loài xuất hiện tương đối đồng
đều dao động từ 3-6 loài ở các điểm thu mẫu. Điều này được lý giải
là do sông Tam Kỳ là một khúc sông ngắn, bị chặn dòng từ thượng
nguồn nên dòng chảy tương đối hài hòa, ít biến động về các điều kiện
lý hóa và đặc điểm nền đáy. Theo kết quả đo được về các chỉ tiêu lý,
hóa của môi trường nước ở mục 3.1 cho thấy các chỉ tiêu đều ở mức
cho phép bảo vệ đời sống thủy sinh theo quyết định tại QCVN 38:
2011/BTNMT. Mùa mưa có biến động số lượng loài dao động từ 0
đến 5, dao động hơn mùa nắng. Sự dao động này là do mùa mưa
dòng chảy mạnh hơn, vùng hạ lưu chịu tác động của nước biển dâng
làm tăng độ muối và sự lắng tụ đất đồi ở nền đáy từ vùng thượng
nguồn. Cả hai mùa đều có số loài giảm ở 3 điểm T5, T6, T7 nguyên
nhân là do các điểm này người dân nuôi cá lồng nhiều cùng với hoạt
động kinh doanh ven sông làm chất lượng môi trường nước ảnh
16
hưởng (pH giảm) và đặc điểm nền đáy cũng thay đổi theo hướng lắng
đọng nhiều sản phẩm thức ăn thừa của cá cùng với sự phát triển
mạnh của rong gây ảnh hưởng đến môi trường sống của ĐVĐ.
3.3.2. Biến động số lƣợng cá thể theo mùa
Do lòng sông sâu nên phương pháp tính mật độ cá thể gặp khó
khăn. Vì vậy, để đánh giá sự biến động số lượng cá thể theo mùa tôi
sử dụng phương pháp tổng hợp số lượng cá thể ở các đợt thu mẫu kết
hợp phỏng vấn ngư dân.
Các loài thuộc họ Corbiculidae biến động theo hướng mùa khô
số lượng cá thể nhiều hơn mùa mưa (tăng từ 2,5 lần đến 4,5 lần). Đối
với hai loài Oxynaia micheloti Morlet, 1886 và Lanceolaria grayii
Griffith et Pidgeon, 1833 thì mùa khô số lượng nhiều hơn mùa mưa
nhưng không đáng kể. Đối với loài Limnoperna siamensis Morelet,
1866 không đưa vào bảng tổng hợp vì loài này có nơi sống khác,
không sống ở đáy mà sống bám quanh mạn thuyền và bè nuôi cá
phần chìm dưới nước không thể đánh giá số lượng như các loài
ĐVĐ. Kết quả khảo sát cho thấy đến mùa khô khi nước nông thì loài
này chết hàng loạt làm giảm mạnh về số lượng.
Kết quả khảo sát từ ngư dân, có 90% ngư dân đánh bắt khẳng
định các loài thuộc họ Corbiculidae - giống Corbicula có số lượng
phát triển mạnh đại vào mùa khô, khoảng từ tháng 2 đến tháng 5 âm
lịch, sau đó giảm dần đến cuối năm (tháng 12). Số lượng nhiều nhất
vào giai đoạn tháng 2-3. Ngư dân còn cho biết trong những năm gần
đây số lượng giảm dần do hoạt động khai thác cát trái phép của người
dân làm thay đổi nền đáy và sông ngày càng sâu hơn. Bà Nguyễn Thị
Kim Sử ở tổ 1, Hương Trà Đông, phường Hòa Hương, thành phố
Tam Kỳ cho biết “Vào thời điểm tháng ba (âm lịch), nếu dùng tay bắt
con hến lớn dưới sông trong 1 giờ đồng hồ, cách đây ba năm tôi có
17
thể bắt được 10kg, nhưng bây giờ cũng trong khoảng thời gian đó tôi
bắt được 5kg là nhiều rồi”. Kết quả phỏng vấn những ngư dân khác
đánh bắt ở các khu vực khác dưới sông Tam Kỳ cũng có kết quả
tương tự.
Kết hợp sự biến động số lượng cá thể theo mùa được thể hiện
ở trên kết hợp với kết quả phỏng vấn ngư dân cho thấy số lượng cá
thể giảm dần qua các năm do chịu ảnh hưởng của hoạt động khai thác
cát làm biến đổi đặc điểm nền đáy, mất môi trường sống của Hai
mảnh vỏ. Sự biến động số lượng cá thể giữa các tháng trong năm
theo xu hướng số lượng tăng mạnh vào tháng hai, ba và giảm dần đến
cuối năm là do ảnh hưởng của mùa sinh sản, hoạt động của triều
cường, hoạt động đánh bắt và hoạt động khai thác cát dưới sông. Họ
Corbiculidae ưa môi trường nước lợ, sinh sản vào tháng 10 hàng
năm. Sau khi sinh sản con non sinh trưởng đến tháng 2 bắt đầu
trưởng thành và cũng trong khoảng thời gian này hàm lượng muối
trong nước cũng tăng lên nên số lượng tăng lên. Sau đó do ảnh hưởng
hoạt đông đánh bắt của người dân và các tác động của môi trừơng
như khai thác cát đã làm số lượng giảm dần. Sự biến động số lượng
cá thể giữa các điểm thu mẫu theo hướng vùng hạ lưu có số lượng cá
thể cao hơn là do ảnh hưởng của độ muối vì các loài thuộc họ
Corbiculidae ưa môi trường nước lợ, các điểm nghiên cứu gần vùng
hạ lưu có độ muối cao hơn.
Loài Oxynaia micheloti Morlet, 1886, Lanceolaria grayii
Griffith et Pidgeon, 1833 số lượng không nhiều như các loài thuộc họ
Corbiculidae và phân bố chủ yếu ở các điểm vùng thượng nguồn T1,
T2, T3. Nguyên nhân là do hai loài này thích nghi với môi trường
nước ngọt hơn ở các điểm này là vùng thượng nguồn nên hàm lượng
muối trong nước thấp hơn.
18
3.3.3. Đa dạng sinh học của Hai mảnh vỏ tại khu vực nghiên
cứu
a. Đa dạng sinh học theo mùa
Trên cơ sở tổng hợp tổng số cá thể từng loài qua các đợt thu
mẫu theo mùa, sử dụng phần mềm Primer 5 để tính toán chỉ số đa
dạng sinh học. Nhìn chung, chỉ số đa dạng sinh học H’ của Hai mảnh
vỏ ở khu vực nghiên cứu cả hai mùa (2,49 và 2,67) tương ứng với
mức độ ĐDSH trung bình khá. Chỉ số H’ cho thấy mùa khô có
ĐDSH thấp hơn mùa mưa.
b. Đa dạng sinh học theo các dạng sinh cảnh
Sông Tam Kỳ chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của hoạt động khai
thác cát sỏi, nước biển dâng ở vùng hạ lưu, vùng thượng nguồn chịu
tác động của công trình đường cao tốc. Dưới những tác động đó sinh
cảnh sông cũng mang những đặc điểm khác nhau. Để tìm hiểu đặc
điểm đa dạng sinh học của Hai mảnh vỏ ở những dạng sinh cảnh
khác nhau tôi đã chia các điểm thu mẫu theo 3 dạng sinh cảnh:
Sinh cảnh 1: Vùng thượng nguồn của sông, chịu tác động của
hoạt động khai thác cát, tác động của công trình đường cao tốc làm
thay đổi nền đáy và hoạt động đánh bắt của con người, gồm có các
điểm T1, T2, T3
Sinh cảnh 2: Vùng trung lưu của sông, ít chịu tác động của
hoạt động khai thác cát và hoạt động đánh bắt, chịu tác động mạnh
của hoạt động nuôi cá lồng, bè và hoạt động sản xuất kinh doanh của
con người gồm có các điểm T5, T6, T7.
Sinh cảnh 3: Vùng hạ lưu của sông, chịu tác động của hoạt
động khai thác cát, hoạt động đánh bắt của con người, đặc biệt sinh
cảnh này chịu tác động mạnh mẽ của nước biển dâng gồm có các
điểm T8, T9, T10.
Tải về để xem bản đầy đủ
26 trang
15480
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tóm tắt Luận văn Nghiên cứu ảnh hưởng các điều kiện môi trường đến thành phần loài lớp Hai mảnh vỏ (Bivalvia) tại sông Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tom_tat_luan_van_nghien_cuu_anh_huong_cac_dieu_kien_moi_truo.pdf
