Luận văn Tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh Cà Mau

VIỆN HÀN LÂM

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGÔ ĐỨC BÍNH

TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP PHÁP LÝ

TỪ THỰC TIỄN TỈNH CÀ MAU

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH

HÀ NỘI, năm 2018

VIỆN HÀN LÂM

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGÔ ĐỨC BÍNH

TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP PHÁP LÝ

TỪ THỰC TIỄN TỈNH CÀ MAU

Ngành: Luật hiến pháp và Luật hành chính

Mã số: 8380102

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. PHẠM QUANG HUY

HÀ NỘI, năm 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung nghiên cứu trình bày trong luận văn thạc sĩ

chuyên ngành Luật hiến pháp và Luật hành chính với đề tài “Tổ chức và hoạt động

trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh Cà Mau” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi,

dưới sự hướng dẫn của TS Phạm Quang Huy. Các số liệu, kết quả nêu trong luận

văn là trung thực. Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được công bố

trong bất cứ công trình nào.

Hà Nội, ngày 30 tháng 7 năm 2018

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Ngô Đức Bính

LỜI CẢM ƠN

Sau gần 02 năm học tập và nghiên cứu tại Học viện Khoa học xã hội thuộc

Viện Hàn lâm Việt Nam, được sự quan tâm giúp đỡ của các thầy, cô giáo đặc biệt là

sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của TS Phạm Quang Huy, sự giúp đỡ của các bạn,

đến nay tôi đã hoàn thành Luận văn thạc sĩ Luật học, chuyên ngành Luật hiến pháp

và Luật hành chính với đề tài “Tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý từ thực tiễn

tỉnh Cà Mau”.

Tôi xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn, giúp đỡ tận tình, chu đáo của

TS Phạm Quang Huy và các giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, các thầy, cô giáo, các

đồng chí lãnh đạo Ủy ban nhân dân tỉnh, Sở Tư pháp và Trung tâm Trợ giúp pháp lý

nhà nước tỉnh Cà Mau,...trong quá trình nghiên cứu để hoàn thành Luận văn này.

TÁC GIẢ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1

Chương 1: NHỮNG VẦN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ TRỢ GIÚP

PHÁP LÝ ...................................................................................................................8

1.1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của trợ giúp pháp lý ..........................................8

1.2. Những vấn đề cơ bản về tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý ...................... 14

1.3. Các yếu tố tác động đến tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý ...................... 25

Chương 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP PHÁP

LÝ TẠI TỈNH CÀ MAU........................................................................................ 29

2.1. Các đặc điểm về vị trí địa lý, dân cư, văn hóa ảnh hưởng đến tổ chức và hoạt

động trợ giúp pháp lý ở tỉnh Cà Mau....................................................................... 29

2.2. Thực trạng pháp luật về tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý ....................... 31

2.3. Thực trạng về tổ chức trợ giúp pháp lý ở tỉnh Cà Mau..................................... 34

2.4. Thực trạng về hoạt động trợ giúp pháp lý ở tỉnh Cà Mau................................. 38

2.5. Đánh giá chung về tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý ............................... 47

Chương 3: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN TỔ CHỨC VÀ HOẠT

ĐỘNG TRỢ GIÚP PHÁP LÝ TẠI TỈNH CÀ MAU.......................................... 55

3.1. Các quan điểm hoàn thiện tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý.................... 55

3.2. Những giải pháp hoàn thiện tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý................. 58

KẾT LUẬN............................................................................................................. 69

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CTVTGPL:

Cộng tác viên trợ giúp pháp lý

Hội đồng phối hợp liên ngành

Trợ giúp pháp lý

HĐPHLN:

TGPL:

TGVPL:

UBND:

XHCN:

Trợ giúp viên pháp lý

Ủy ban nhân dân

Xã hội chủ nghĩa

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Trợ giúp pháp lý là một chức năng xã hội và là trách nhiệm của Nhà nước

trong việc giúp đỡ các đối tượng yếu thế, dễ bị tổn thương trong trường hợp họ

không có đủ khả năng tài chính thuê luật sư khi phải đối diện với pháp luật để bảo

đảm công lý, công bằng xã hội và góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công

dân trong tiếp cận công lý, bình đẳng trước pháp luật. Theo Nghị quyết số 67/187

của Đại hội đồng Liên hợp quốc xác định TGPL là việc tư vấn pháp luật, giúp đỡ và

đại diện cho người bị giam giữ, người bị bắt hoặc bị phạt tù; người bị tình nghi, bị

buộc tội hoặc phạm tội; nạn nhân, nhân chứng trong quá trình tư pháp, miễn phí cho

người có điều kiện khó khăn. Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm việc thực hiện

TGPL cho các đối tượng theo quy định của pháp luật.

Hiện nay trên thế giới có khoảng 150 nước áp dụng thực hiện chính sách

TGPL cho các đối tượng “yếu thế” trong xã hội, nhằm thúc đẩy xã hội phát triển và

cũng là chính sách để nhà nước thực hiện nghĩa vụ đối với công dân. Vì người dân

là chủ thể thực hiện pháp luật, ngược lại pháp luật bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp

của nhân dân. Nếu không làm được điều này, tất yếu sự hoài nghi của công dân đối

với pháp luật sẽ nảy sinh và đó sẽ là nguy cơ lớn đối với khả năng thực thi pháp luật

của Nhà nước. Theo kinh nghiệm nghiên cứu ở Đức có quan niệm "TGPL là giúp

đỡ một phần hoặc toàn bộ tài chính cho những người không có khả năng thanh toán

cho các chi phí về tư vấn pháp luật, đại diện hoặc bào chữa trước toà án". Điều 5,

Luật TGPL năm 1997 của bang Queensland (Úc) quy định "TGPL có nghĩa là cung

cấp dịch vụ pháp lý miễn phí hoặc có thu phí nhưng với mức thấp hơn so với giá trị

thực tế của dịch vụ", ở Anh và xứ Wales thì TGPL là “Giúp đỡ pháp lý cho những

người không có khả năng chi trả cho việc tư vấn, hỗ trợ và đại diện pháp lý”. Đạo

luật TGPL năm 1995 của Singapore định nghĩa "TGPL là việc giúp đỡ những người

không có khả năng chi trả cho dịch vụ pháp lý" [60, tr.1]

1

Ở nước ta, vào ngày 06/9/1997 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành quyết định

số 734/TTg về việc thành lập tổ chức TGPL cho người nghèo và đối tượng chính

sách. Năm 2006, Quốc hội khóa 11 thông qua Luật Trợ giúp pháp lý số

69/2006/QH11 và được thay thế bởi Luật Trợ giúp pháp lý số 11/2017/QH14 (được

thông qua tại kỳ họp thứ 3, Quốc hội khóa 14) đã tạo cơ sở pháp lý cho việc hình

thành và phát triển hoàn chỉnh hệ tổ chức và hoạt động TGPL tại Việt Nam. Đây là

cơ sở pháp lý thể hiện tính nhân văn của Nhà nước ta về các vấn đề công lý bảo vệ

quyền được TGPL của người có công với cách mạng, người nghèo và các đối tượng

người dân chịu thiệt thòi Nhà nước phải có trách nhiệm bảo đảm để họ có quyền

bình đẳng tiếp cận dịch vụ TGPL có chất lượng. Trên cơ sở đó UBND tỉnh Cà Mau

đã ban hành quyết định số 13/1998/QĐ-UB ngày 25/3/1998 về việc thành lập Trung

tâm TGPL cho người nghèo và đối tượng chính sách. Đến khi Luật TGPL năm 2006

được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 01/01/2007, Chủ tịch UBND tỉnh đã

có quyết định số 50/QĐ-UBND ngày 04/5/2007 về việc đổi tên Trung tâm TGPL

của Nhà nước thành Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Cà Mau và ngày 09/4/2008

Chủ tịch UBND tỉnh có quyết định số 572/QĐ-UBND về ban hành Quy chế tổ chức

và hoạt động của Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Cà Mau. Tiếp đó, Chủ tịch UBND

tỉnh có quyết định số 687/QĐ-UBND ngày 09/5/2013 ban hành Kế hoạch Tổng thể

triển khai thực hiện chiến lược phát triển TGPL của tỉnh Cà Mau đến năm 2020

định hướng đến năm 2030 và quyết định số 865/QĐ-UBND ngày 19/5/2016 về việc

phê duyệt Đề án vị trí việc làm của Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Cà Mau trực

thuộc Sở Tư pháp. Từ đó quy mô tổ chức ngày một hoàn thiện hơn và chất lượng vụ

việc TGPL được nâng lên.

Để đảm bảo thực hiện đầy đủ quyền con người, quyền và nghĩa vụ của công

dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ,

bảo đảm theo Hiến pháp năm 2013 và pháp luật, thì trước hết người dân phải hiểu

biết pháp luật. Vì vậy Nhà nước không chỉ xây dựng pháp luật mà còn tổ chức

tuyên truyền, phổ biến pháp luật đến với người dân, trong đó các hoạt động TGPL

2

là một trong những hình thức để đưa pháp luật đến được với nhân dân hiệu quả

nhất.

Thực hiện Nghị quyết của Đảng về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội

chủ nghĩa, hoạt động TGPL được hình thành và phát triển qua 20 năm đã đạt được

những kết quả quan trọng: mạng lưới tổ chức TGPL ngày càng được củng cố, kiện

toàn đến tận cơ sở, đội ngũ cán bộ trực tiếp làm công tác TGPL của các Trung tâm

TGPL từng bước được tăng cường về số lượng và năng lực chuyên môn. TGPL đã

giúp đỡ pháp lý cho các đối tượng được TGPL theo quy định của pháp luật và qua

đó đã giúp cho họ có thêm lòng tin đối với Đảng và Nhà nước. Hoạt động TGPL

trong nhiều trường hợp đã đưa ra kiến nghị có căn cứ pháp lý để các cơ quan Nhà

nước, cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng thực hiện xem xét giải

quyết lại vụ việc đảm bảo đúng quy định của pháp luật. Đồng thời góp phần tích

cực vào sự nghiệp cải cách hành chính, cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước

pháp quyền, phát huy vai trò của pháp luật trong đời sống xã hội, giữ ổn định chính

trị, trật tự, an toàn xã hội.

Tuy nhiên, từ thực tiễn tổ chức và hoạt động TGPL còn bộc lộ những khó

khăn, hạn chế làm ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động TGPL cần được nghiên cứu

một cách đầy đủ và toàn diện như: hệ thống pháp luật về TGPL chưa đồng bộ, còn

chồng chéo, mạng lưới tổ chức thực hiện TGPL chậm được kiện toàn, đội ngũ

người thực hiện TGPL còn thiếu về số lượng, yếu về chất lượng, cơ sở vật chất,

kinh phí bảo đảm cho hoạt động còn thiếu và hạn chế chưa tương xứng với nhiệm

vụ, số lượng vụ việc TGPL hình thức tham gia tố tụng còn ít, chất lượng một số vụ

việc TGPL chưa cao, chưa phát huy tích cực vai trò luật sư và các tổ chức xã hội

tham gia TGPL, từ đó đưa ra định hướng, giải pháp hoàn thiện tổ chức và nâng cao

hiệu quả hoạt động TGPL…, đáp ứng nhu cầu TGPL rất phong phú đa dạng và

ngày một tăng của nhân dân.

Xuất phát từ thực tế gắn với yêu cầu nhiệm vụ đang công tác, tác giả chọn đề

tài “Tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh Cà Mau” là cần thiết

3

cả về phương diện lý luận cũng như phương diện thực tiễn để làm luận văn thạc sĩ

Luật học.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

Về các công trình nước ngoài: Trên thế giới đã có nhiều tác giả có những

công trình nghiên cứu, bài bài viết giới thiệu về hoạt động TGPL của các nước như

tác giả Allen C.Choate đã nghiên cứu về “Trợ giúp pháp lý tại Trung Quốc”. Kết

quả nghiên cứu cho thấy tác giả đã nghiên cứu một cách tổng quát có hệ thống về

TGPL, khái niệm TGPL, người được TGPL tại Trung Quốc.

Ở nước ta, trong những năm gần đây, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của

xã hội trong tình hình mới, vấn đề TGPL được đề cập nhiều trong một số đề tài

nghiên cứu tiến sĩ, thạc sĩ, đề tài cấp bộ và các bài báo, tạp chí, chuyên đề nghiên

cứu làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến TGPL miễn phí cho

người nghèo, người có công với cách mạng và các đối tượng “yếu thế” khác trong

xã hội với một số công trình nghiên cứu đáng chú ý:

Các luận án Tiến sĩ, luận văn Thạc sĩ:

- Luận án tiến sĩ của tác giả Tạ Thị Minh Lý về “Điều chỉnh pháp luật về trợ

giúp pháp lý ở Việt Nam trong điều kiện đổi mới”, đã tập trung nghiên cứu và làm

rõ một số vấn đề về cơ sở lý luận, pháp lý và thực trạng điều chỉnh pháp luật về

TGPL. Từ đó đưa ra phương hướng hoàn thiện việc điều chỉnh pháp luật về TGPL

theo sự phát triển của đất nước.

- Luận văn thạc sĩ của tác giả Đỗ Xuân Lân về "Hoàn thiện các hình thức

tiếp cận pháp luật của người nghèo ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”, đã tập

trung nghiên cứu cơ sở lý luận, thực trạng tiếp cận pháp luật của người nghèo và

đưa ra các giải pháp bảo đảm cho người nghèo được tiếp cận pháp luật.

- Luận văn thạc sĩ của tác giả Vũ Hồng Tuyến về "Hoàn thiện pháp luật về

người thực hiện trợ giúp pháp lý ở Việt Nam", đã đi sâu nghiên cứu cơ sở lý luận,

pháp lý, thực tiễn về người thực hiện TGPL, từ đó đưa ra giải pháp hoàn thiện pháp

luật về người thực hiện TGPL.

4

- Luận văn thạc sĩ của tác giả Phan Thị Thu Hà về "Bảo đảm quyền được trợ

giúp pháp lý ", thực hiện nghiên cứu về cơ sở lý luận và thực tiễn về quyền được

TGPL của người dân.

Các đề tài, bài báo nghiên cứu liên quan: “Mô hình tổ chức và hoạt động

TGPL, phương hướng thực hiện trong điều kiện hiện nay”, do Viện Khoa học pháp

lý - Bộ Tư pháp chủ trì thực hiện, Chủ nhiệm đề tài: Ts.Tạ Thị Minh Lý; “Luận cứ

khoa học và thực tiễn xây dựng pháp lệnh TGPL”, do Viện Khoa học pháp lý - Bộ

Tư pháp chủ trì thực hiện, Chủ nhiệm đề tài: Ts.Tạ Thị Minh Lý; bài viết “Chất

lượng vụ việc TGPL” Ts.Tạ Thị Minh Lý, Tạp chí Dân chủ pháp luật, Bộ Tư Pháp,

số chuyên đề tháng 10/2009, tr.2-8; bài viết “Chất lượng vụ việc TGPL và các yếu

tố ảnh hưởng đến chất lượng vụ việc TGPL” của Đỗ Xuân Lân; Tạp chí Dân chủ

pháp luật, Bộ Tư Pháp, số 1/2008, tr.22-29; bài viết “Chất lượng vụ việc TGPL” của

Nguyễn Hải Anh, Tạp chí Dân chủ pháp luật, Bộ Tư Pháp, số 5/2008; bài viết

“Đánh giá chất lượng vụ việc TGPL là hình thức giám sát hiệu quả nhất về thi hành

pháp luật TGPL” Ts.Tạ Thị Minh Lý, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp - Văn phòng

Quốc Hội; bài viết “Tiêu chí đánh giá chất lượng vụ việc TGPL” chuyên đề của Cục

TGPL, Bộ Tư pháp, 2008; Báo cáo Tổng kết 20 năm (năm 1997 – 2017) hình thành

và phát triển TGPL của Cục Trợ giúp pháp lý…

Đa số các công trình tập trung nghiên cứu về cơ sở lý luận, pháp luật về

TGPL ở tầm vĩ mô với phạm vi toàn quốc mà chưa đi sâu vào thực tiễn áp dụng

thực hiện TGPL. Với đề tài “Tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh

Cà Mau”, trong phạm vi luận văn, tác giả sẽ đi sâu phân tích làm sáng tỏ các vần đề

có liên quan đến tổ chức và hoạt động TGPL trên cả hai khía cạnh lý luận và thực

tiễn tại tỉnh Cà Mau, góp phần tìm ra giải pháp khoa học hoàn thiện tổ chức và hoạt

động TGPL để kịp thời cung cấp dịch vụ pháp lý cho các đối tượng người được

TGPL, nhằm bảo về tốt nhất quyền và lợi ích chính đáng của người được TGPL;

góp phấn bảo đảm mọi tầng lớp người dân đều công bằng trước pháp luật, đưa chủ

trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước đi vào cuộc sống và xây dựng

nhà nước pháp quyền XHCN.

5

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu toàn diện, có hệ thống về lý luận,

thực tiễn tổ chức và hoạt động TGPL bao gồm: khái niệm, mục tiêu, đặc điểm, thực

trạng tổ chức và hoạt động của Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Cà Mau trong thời

gian qua. Từ đó đưa ra giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động

TGPL, giúp các đối tượng được TGPL được tiếp cận pháp luật, bảo vệ quyền và lợi

ích hợp pháp của mình.

Nhiệm vụ nghiên cứu: Để thực hiện mục đích trên, luận văn tập trung giải

quyết các nhiệm vụ sau: Một là, nghiên cứu làm rõ cơ sở lý luận, pháp lý và cơ sở

thực tiễn về tổ chức và hoạt động TGPL. Hai là, phân tích, đánh giá thực trạng tổ

chức và hoạt động TGPL trên địa bàn tỉnh Cà Mau; làm rõ những nguyên nhân, hạn

chế và những vấn đề đặt ra cần giải quyết. Ba là, đưa ra được các giải pháp phù hợp

đặc thù hoạt động TGPL ở tỉnh Cà Mau và khuyến nghị vận dụng khai thực hiện.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu về những vấn đề lý luận, thực tiễn

pháp lý về tổ chức và hoạt động TGPL dưới góc độ Luật hiến pháp và Luật hành

chính.

Phạm vi nghiên cứu: Tập trung nghiên cứu hoạt động TGPL, tổ chức thực

hiện TGPL, người thực hiện TGPL và đối tượng được TGPL trên địa bàn tỉnh Cà

Mau từ năm 2007 đến nay.

5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận: Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa

Mác- Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước, pháp luật; quan điểm, chủ

trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước về vấn đề bảo đảm quyền con

người, quyền công dân.

Phương pháp nghiên cứu: Sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và

phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh, thu thập được trên Internet,

sách, báo, tạp chí,…để giải quyết các nhiệm vụ nhằm đạt được mục đích của luận

văn đặt ra.

6

6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận văn

Về khoa học: Có giá trị tham khảo trong học tập, nghiên cứu và giảng dạy về

TGPL.

Về thực tiễn: Giải pháp có ý nghĩa áp dụng đối với các cơ quan, tổ chức thực

hiện hoạt động trợ giúp pháp lý.

7. Cơ cấu của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và các phụ lục thì

nội dung luận văn được chia thành 03 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận và pháp luật về trợ giúp pháp lý.

Chương 2: Thực trạng tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý tại Cà Mau.

Chương 3: Quan điểm, giải pháp hoàn thiện tổ chức và hoạt động trợ giúp

pháp lý tại tỉnh Cà Mau.

7

Chương 1

NHỮNG VẦN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ TRỢ GIÚP PHÁP LÝ

1.1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của trợ giúp pháp lý

1.1.1. Khái niệm trợ giúp pháp lý

Ở góc độ ngôn ngữ học, “trợ giúp pháp lý” được sử dụng phổ biến từ giữa

thế kỷ XX từ tiếng Anh là “Legal aid”. Đó là việc cung cấp cho những người không

đủ khả năng có được đại diện pháp lý khi tiếp cận với hệ thống tư pháp. Nó được

coi là trụ cột của tiếp cận công lý để bảo đảm mọi công dân đều bình đẳng trước

pháp luật, có quyền được tư vấn và quyền được xét xử một cách công bằng [59,

tr.8].

Ở góc độ dịch thuật, “legal aid” được dịch là “bảo trợ tư pháp”; “hỗ trợ pháp

lý”, khía cạnh “hỗ trợ”, “bảo trợ” gắn liền với tính chất “giúp đỡ” hoặc “trợ giúp”.

Thuật ngữ “trợ giúp pháp lý” thể hiện khái quát nhất nội dung chính của các hoạt

động này. Theo Đại từ điển tiếng việt, “trợ giúp” là sự giúp đỡ, bảo trợ, hỗ trợ, giúp

cho ai việc gì, đem lại cho ai cái gì đang lúc khó khăn, đang cần đến [59, tr.8].

Pháp luật của các nước trên thế giới đều coi TGPL là giúp đỡ một phần hoặc

toàn bộ tài chính cho những người không có điều kiện kinh tế để tiếp cận sử dụng

pháp luật để được tư vấn pháp luật, đại diện hoặc bào chữa nhằm bảo vệ quyền và

lợi ích hợp pháp cho họ. Khái niệm này tương tự như khái niệm được đưa ra trong

từ điển Oxford, theo đó TGPL được hiểu là khoản tiền mà chính phủ hoặc tổ cung

cấp cho những người cần để trả cho các dịch vụ pháp lý. Tại Hoa Kỳ, thuật ngữ

TGPL được biết với thuật ngữ “legal aid” (đối với hoạt động vào những năm

1960), legal services, civil legal assistance (được sử dụng từ năm 1965 trở lại đây)

được hiểu là cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho những người không thể đáp ứng

được chi phí pháp lý. Trong tiếng Trung Quốc TGPL được gọi là “fa lu yuan zhu”

có nghĩa là cung cấp dịch vụ pháp lý chuyên nghiệp cho người xứng đáng được

miễn phí hoặc với tỷ lệ giảm bớt hoặc trợ cấp trong các vụ kiện, tranh chấp. Dựa

trên hình thức thực hiện, TGPL cũng được hiểu: Giáo dục, tư vấn, thông tin pháp

8

luật; bất cứ dịch vụ pháp luật nào do luật sư cung cấp; các dịch vụ khác trong phạm

vi thẩm quyền của TGPL bao gồm dịch vụ của luật sư theo nghĩa vụ, tư vấn pháp

luật và hỗ trợ pháp luật theo Luật TGPL 1978 (bản sửa đổi ngày 01/01/2010) của

bang Victoria, Australia [60, tr.7]. Quy định tại Đạo luật về hành nghề luật B.E

2528 năm 1985 của Thái Lan, TGPL được hiểu là việc tư vấn và đưa ra ý kiến; soạn

thảo các hợp đồng; cung cấp các dịch vụ pháp lý phục vụ hoạt động tranh tụng cho

những người nghèo và người bị đối xử bất công.

Ở Việt Nam, ngày 06/9/1997 của Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết

định số 734/TTg về việc thành lập tổ chức TGPL cho người nghèo và đối tượng

chính sách. Từ đó, thuật ngữ “TGPL” chính thức được ghi nhận và sử dụng phổ

biến trong các văn bản pháp luật, sách báo, tạp chí và hiện nay khái niệm TGPL

đang được hiểu ở hai phạm vị rộng và hẹp khác nhau:

Theo nghĩa rộng: TGPL được hiểu là sự giúp đỡ miễn phí của Nhà nước và

xã hội cho người nghèo, đối tượng chính sách và đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận

với các dịch vụ pháp lý (tư vấn pháp luật, bào chữa, bảo vệ, đại diện), nhằm bảo

đảm cho mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật và thực hiện công bằng xã hội

[70].

Theo nghĩa hẹp: TGPL là việc thực hiện các dịch vụ pháp lý miễn phí của

các tổ chức TGPL cho người nghèo và người được hưởng chính sách ưu đãi và một

số đối tượng khác [60, tr.8]. Ngoài ra cũng có quan niệm cho rằng TGPL là việc

giúp đỡ pháp luật miễn phí cho người nghèo và đối tượng được hưởng chính sách

ưu đãi của Nhà nước để họ có điều kiện tiếp cận, sử dụng pháp luật bảo vệ quyền và

lợi ích hợp pháp của mình.

Qua các khái niệm được ghi nhận trong các văn bản pháp luật của các nước,

cũng như các khái niệm đang tồn tại ở nước ta có thể nhận thấy, TGPL được hiểu là

sự giúp đỡ về mặt pháp lý, bằng nhiều hình thức khác nhau của Nhà nước và xã hội

cho những người không có khả năng chi trả cho các chi phí pháp lý. TGPL, trước

hết về mặt ngữ nghĩa thì “trợ giúp” là sự giúp đỡ, hỗ trợ, giúp cho ai việc gì, đem

cho ai cái gì trong lúc khó khăn, đang cần đến hoặc cũng có thể là giúp để làm giảm

9

bớt khó khăn, nghĩa là làm cho một ai đó một việc mà người đó đang cần. Còn thuật

ngữ “pháp lý” được hiểu là lý lẽ, lẽ phải theo pháp luật nói một cách khái quát;

pháp lý là lý luận, luận điểm cơ bản đối với pháp luật của một chế độ. Trong điều

kiện hiện nay, pháp luật là hệ thống các quy phạm do Nhà nước ban hành để quản

lý xã hội. Mọi người dân phải lấy pháp luật làm chuẩn mực để thực hiện quyền và

nghĩa vụ của mình. Theo hướng tiếp cận này, TGPL là sự giúp đỡ thực hiện một

việc, hay nói cách khác là cung cấp một dịch vụ pháp lý cho những người đang cần

sự giúp đỡ về mặt pháp lý bảo vệ các quyền và lợi ích của mình theo quy định của

pháp luật [60, tr.8].

Như vậy, TGPL là việc nhà nước thông qua các tổ chức và cá nhân thực hiện

đại diện, bào chữa, bảo vệ, tư vấn pháp luật và kiến nghị, tham gia hòa giải cho một

số đối tượng nhất định bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, giúp họ nâng cao hiểu biết

pháp luật, ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật; góp phần bảo đảm quyền con

người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật.

Tuy còn có nhiều ý kiến về TGPL, nhưng trong phạm vi nghiên cứu của đề

tài về tổ chức và hoạt động TGPL từ thực tiễn tỉnh Cà Mau thì khái niệm được quy

định Điều 2 Luật TGPL năm 2017: “Trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp

lý miễn phí cho người được trợ giúp pháp lý trong vụ việc trợ giúp pháp lý theo quy

định của Luật này, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp

cận công lý và bình đẳng trước pháp luật” [53, tr.7] là phù hợp hơn cả.

Từ khái niệm TGPL được thể hiện cụ thể như sau:

Thứ nhất, TGPL là phương thức thực hiện cụ thể hóa đường lối của Đảng

vào pháp luật và thông qua hoạt động của pháp luật đưa chủ trương, đường lối của

Đảng vào cuộc sống, nâng cao hoạt động công vụ, tăng niềm tin của dân vào pháp

luật; khẳng định tính đúng đắn của đường lối, chính sách trong đời sống xã hội.

Công dân với tư cách là chủ thể của quyền lực, nên họ phải đảm bảo về mặt pháp lý

để họ được hưởng công bằng trong giải quyết tranh chấp, khiếu kiện hoặc xét xử.

TGPL chính là công cụ góp phần khắc phục sự bất bình đẳng do phân tầng giàu

nghèo, làm giảm bớt mâu thuẫn giai cấp, từ đó thiết lập sự ổn định chính trị, trật tự

10

an toàn xã hội, bảo vệ chế độ và định hướng các quan hệ xã hội theo ý chí của Nhà

nước [59, tr.11].

Thứ hai, TGPL là tạo cơ chế để người được tư vấn pháp luật, được bảo vệ

quyền lợi hoặc bào chữa miễn phí và Nhà nước thực hiện cung cấp kinh phí cho tổ

chức nghề nghiệp như văn phòng luật sư, công ty luật hoặc thành lập Trung tâm

TGPL … để góp phần giữ ổn định trật tự xã hội và giảm các chi phí giải quyết

khiếu kiện không cần thiết, thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội.

Thứ ba, TGPL là dịch vụ pháp lý thuộc phạm trù nghề luật sư với chất lượng

hoạt động TGPL phụ thuộc vào nguồn nhân lực, nên đòi hỏi người thực hiện TGPL

phải có trình độ pháp lý, kỹ năng chuyên môn, có đạo đức nghề nghiệp và kinh

nghiệm thực tiễn. Người thực hiện TGPL là Trợ giúp viên pháp lý, Luật sư, chuyên

gia pháp lý…hình thức TGPL là tham gia tố tụng để bảo vệ, bào chữa, tư vấn pháp

luật, đại diện ngoài tố tụng và theo trình tự luật định.

Trợ giúp pháp lý khác với tư vấn pháp luật trong các dịch vụ có thu:

- Trợ giúp pháp lý khác với tư vấn pháp luật trong các dịch vụ có thu phí đó

là trong các dịch vụ pháp lý có thu phí thì tư vấn pháp luật là việc giải đáp pháp

luật, hướng dẫn cá nhân, tổ chức thực hiện đúng pháp luật; giúp cho các cá nhân, tổ

chức bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình, là việc hướng dẫn, đưa ra ý kiến, giúp họ

soạn thảo các giấy tờ liên quan đến việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình. Còn

TGPL chỉ giải đáp pháp luật, hướng dẫn cá nhân thực hiện đúng pháp luật, đưa ra ý

kiến, soạn thảo các giấy tờ liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân.

- Xét về mục đích TGPL và tư vấn pháp luật là cung cấp thông tin pháp lý

cho các đối tượng được TGPL hiểu, thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ của mình

trong các quan hệ pháp luật. Tuy nhiên, tư vấn pháp luật trong các dịch vụ pháp lý

có thu phí thì người được tư vấn pháp luật phải trả một khoản chi phí nhất định theo

quy định của pháp luật hoặc theo sự thỏa thuận của hai bên không trái với quy định

pháp luật, còn TGPL thì người được TGPL được miễn phí hoàn toàn.

- Xét về đối tượng và lĩnh vực được tư vấn pháp luật trong các dịch vụ pháp

lý có thu phí thì đối tượng rộng rãi, trên các lĩnh vực pháp luật điều chỉnh so với

11

TGPL thì đối tượng là những người “yếu thế” trong xã hội thuộc diện người có

công với cách mạng, người nghèo, trẻ em, người dân tộc và một số đối tượng khác

theo quy định của pháp luật về TGPL; lĩnh vực pháp luật mà TGPL thực hiện bị hạn

chế như không được TGPL trong lĩnh vực kinh doanh thương mại.

1.1.2. Đặc điểm trợ giúp pháp lý

TGPL là trách nhiệm của nhà nước giữ vai trò nòng cốt trong việc thực hiện,

tổ chức thực hiện TGPL, không thu phí, lệ phí, thù lao từ người được TGPL; hoạt

động TGPL phải tuân thủ pháp luật và quy tắc nghề nghiệp trợ giúp pháp lý, đảm

bảo tính kịp thời, độc lập, trung thực, tôn trọng sự thật khách quan và bảo vệ tốt

nhất quyền, lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý.

TGPL không chỉ giúp người được TGPL bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của

mình mà còn giúp họ nâng cao hiểu biết pháp luật, ý thức tôn trọng và chấp hành

pháp luật; góp phần phổ biến, giáo dục pháp luật, bảo vệ công lý, hạn chế tranh

chấp và vi phạm pháp luật, bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp

cận công lý và bình đẳng trước pháp luật. Đối tượng được hưởng các quyền và lợi

ích từ TGPL phần lớn là những người yếu thế trong xã hội như: “Người có công với

cách mạng; người thuộc hộ nghèo; trẻ em; người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có

điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; người bị buộc tội từ đủ 16 tuổi đến

dưới 18 tuổi; người bị buộc tội thuộc hộ cận nghèo; người có khó khăn về kinh tế

(người thuộc hộ cận nghèo hoặc là người đang hưởng trợ cấp xã hội hàng tháng

theo quy định của pháp luật) được TGPL bao gồm: cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con

của liệt sĩ và người có công nuôi dưỡng khi liệt sĩ còn nhỏ, người nhiễm chất độc da

cam, người cao tuổi, người khuyết tật, người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là bị hại

trong vụ án hình sự, nạn nhân trong vụ việc bạo lực gia đình, nạn nhân của hành vi

mua bán người theo quy định của Luật Phòng, chống mua bán người, người nhiễm

HIV” [53, tr.11].

Ngoài những đặc điểm trên thì TGPL có các thuộc tính cơ bản sau:

- TGPL là hoạt động không mang tính quyền lực nhà nước, không mang tính

lợi nhuận nên khác với hoạt động quản lý hành chính thông thường và khác với hoạt

12

động dịch vụ tư vấn, đó chính là tính nhân văn trong vai trò của Nhà nước [60,

tr.10].

- Khả năng của người nghèo, người có công với cách mạng và người có hoàn

cảnh đặc biệt, không thể tiếp cận các dịch vụ pháp lý để tự bảo vệ mình (trong một

số tài liệu gọi là người yếu thế) được thụ hưởng một dịch vụ pháp lý từ chuyên gia

pháp luật mà không phải chi trả tài chính.

- TGPL là trách nhiệm của Nhà nước thực hiện bảo vệ quyền và lợi ích hợp

pháp của công dân thông qua dịch vụ TGPL miễn phí, nhất là những người có hoàn

cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn, những đối tượng “yếu thế” không tự bảo vệ mình.

Và là trách nhiệm của thành viên trong cộng đồng tham gia đóng góp cho xã hội

thông qua hoạt động TGPL.

1.1.3. Vai trò của trợ giúp pháp lý

Qua 20 năm hình thành (từ năm 1997-2017) và phát triển công tác TGPL đã

có những đóng góp tích trong sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và

đã là một bộ phận bảo đảm thực hiện chức năng xã hội của Nhà nước. TGPL đã thể

hiện rõ bản chất Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân và là bản chất

của chế độ ta. Vì vậy, bản chất Nhà nước được thể hiện khi dân cư trong lãnh thổ

quốc gia, mọi người dân đều phải có trách nhiệm trong việc duy trì sự tồn tại của

Nhà nước thông qua việc thực hiện các nghĩa vụ nhất định. Tuy nhiên, không chỉ

người dân có nghĩa vụ đối với Nhà nước, mà Nhà nước cũng phải có trách nhiệm

duy trì trật tự xã hội, bảo đảm an ninh và bảo vệ các lợi ích chính đáng của người

dân. Nhà nước thực hiện nghĩa vụ của mình đối với người dân thông qua việc dùng

pháp luật và những công cụ hỗ trợ khác để đảm bảo cơ chế thực thi các quyền lực

của mình giúp người dân hiểu biết pháp luật, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ khi

bị xâm hại. Từ đó nhằm giữ gìn, duy trì và bảo đảm sự công bằng cho người dân,

nhất là các đối tượng được hưởng chính sách về TGPL.

- TGPL là một chính sách xã hội góp phần tăng trưởng kinh tế với bảo đảm

công bằng xã hội, xóa đói, giảm nghèo, đền ơn đáp nghĩa và chính sách dân tộc của

Đảng và Nhà nước ta. Một trong những nhiệm vụ quan trọng của Nhà nước ta là

13

xóa đói giảm nghèo, thực hiện dân chủ và công bằng xã hội. Hiện nay, mục tiêu xóa

đói giảm nghèo là góp phần phát triển kinh tế xã hội của đất nước, trong đó TGPL

cho người nghèo và đối tượng được hưởng chính sách ưu đãi là nội dung quan trọng

của chiến lược toàn diện về tăng trưởng và xóa đói giảm nghèo quốc gia.

- TGPL thuộc chế định tư pháp bảo trợ gắn với bảo đảm quyền con người,

quyền công dân nhằm thực thi dân chủ, tăng cường pháp chế, bảo đảm công bằng

xã hội để mọi công dân không phân biệt giàu nghèo đều bình đẳng trước pháp luật,

được tiếp cận với dịch vụ pháp luật như nhau trong điều kiện phát triển nền kinh tế

thị trường.

- TGPL là một trong những hình thức đưa chủ trương, chính sách xóa đói

giảm nghèo, đền ơn đáp nghĩa và bảo đảm công bằng xã hội của Đảng và Nhà nước

đi vào cuộc sống, nhằm tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, góp phần hoàn thiện

bộ máy nhà nước, hoàn thiện pháp luật và nâng cao trách nhiệm công vụ, góp phần

thiết thực bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân.

- TGPL góp phần nâng cao ý thức pháp luật và trình độ dân trí để cho nhân

dân tự mình biết cách ứng xử phù hợp với quy định của pháp luật, góp phần lành

mạnh hóa quan hệ xã hội và xây dựng nếp sống văn minh “sống và làm việc theo

pháp luật”; thực sự là địa chỉ tin cậy để người nghèo, người có công với cách mạng

và các đối tượng có hoàn cảnh đặc biệt tìm đến mỗi khi có vướng mắc về pháp luật.

- TGPL là một bộ phận của công tác dân vận, góp phần củng cố lòng tin của

người dân vào Đảng và Nhà nước cũng như chính sách, pháp luật, thực sự là cầu nối

giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước với nhân dân, ổn định chính trị, giữ gìn trật

tự, an toàn xã hội và thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, nâng cao trách nhiệm trong

thực thi công vụ và hoàn thiện hệ thống pháp luật [59, tr.16].

1.2. Những vấn đề cơ bản về tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý

1.2.1. Về tổ chức trợ giúp pháp lý

Từ khi thành lập tổ chức TGPL vào năm 1997 đến nay, hệ thống pháp luật về

TGPL ở Việt Nam đã được xây dựng và ban hành khá đầy đủ và đồng bộ, đảm bảo

cho công tác TGPL đạt hiệu quả. Cụ thể:

14