Luận văn Tiếng hát làm dâu trong dân ca dân tộc Mông

Download

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

––––––––––––––

LÊ THU HƯỜNG

TIẾNG HÁT LÀM DÂU TRONG DÂN CA

DÂN TỘC MÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ

NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Thái Nguyên, năm 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

––––––––––––––

LÊ THU HƯỜNG

TIẾNG HÁT LÀM DÂU TRONG DÂN CA

DÂN TỘC MÔNG

Ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ

NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS. Trần Thị Ngọc Anh

Thái Nguyên, năm 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự

hướng dẫn của giáo viên hướng dẫn: TS. Trần Thị Ngọc Anh và sự giúp đỡ của

các thầy, cô giáo khoa Ngữ văn - Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên. Các

kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và nội dung này chưa từng

được công bố trong bất kì công trình nghiên cứu nào trước đó.

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2020

Tác giả luận văn

Lê Thu Hường

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS. Trần Thị Ngọc Anh - người đã

tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em trong suốt quá trình hoàn thành luận văn này.

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới cán bộ, giảng viên khoa Ngữ Văn,

phòng Đào tạo trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên đã chỉ bảo tận

tình và tạo điều kiện thuận lợi cho em trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

để hoàn thành luận văn.

Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến gia đình, bạn bè đã luôn động viên tôi

trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn.

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2020

Tác giả luận văn

Lê Thu Hường

MỤC LỤC

Trang bìa phụ

Lời cam đoan.................................................................................................................. i

Lời cảm ơn..................................................................................................................... ii

Mục lục ......................................................................................................................... iii

M Ở ĐẦ U .............................................................................................................. 1

1. Lí do ch ọn đề tài................................................................................................ 1

2. L ị ch s ử v ấn đề ................................................................................................... 3

3. Đối tượ ng và ph ạ m vi nghiên c ứ u....................................................................... 7

4. M ục đích và nhiệ m v ụ nghiên c ứ u..................................................................... 7

5. Phương pháp nghiên cứ u ................................................................................... 8

6. Đóng góp của đề tài ........................................................................................... 9

7. C ấ u trúc lu ận vă n ............................................................................................... 9

N Ộ I DUNG.......................................................................................................... 10

CHƯƠNG 1. NHỮ NG V ẤN ĐỀ CHUN G ....................................................... 10

1.1. Dân ca Mông trong không gian văn hóa, văn họ c Mông .............................. 10

1.1.1. M ố i quan h ệ gi ữa văn hoá và văn họ c........................................................ 10

1.1.2. Dân ca Mông - giai điệ u giàu b ả n s ắc trong văn hóa, văn họ c Mông............... 15

1.2. Hình ảnh ngườ i ph ụ n ữ Mông trong dân ca dân t ộ c Mông ........................... 23

* Ti ể u k ết chương 1 ............................................................................................. 27

CHƯƠNG 2 . TI Ế NG LÒNG C ỦA NGƯỜ I PH Ụ N Ữ LÀM DÂU TRONG

DÂN CA MÔNG ................................................................................................ 29

2.1. Tâm tr ạ ng nh ớ thương khi làm dâu .............................................................. 30

2.1.1. N ỗ i nh ớ v ề gia đìn h ................................................................................... 30

2.1.2. N ỗ i nh ớ v ề th ờ i th anh xuân tươi đẹ p......................................................... 32

2.2. S ự phi ề n mu ộ n trong ph ậ n làm dâu ............................................................. 37

2.2.1. N ỗ i lòng v ề thân ph ậ n làm dâu nh ỏ bé.................................................... 38

2.2.2. Tâm tr ạ ng ng ộ t ng ạ t trong cu ộ c s ố ng ở gia đình chồ ng .......................... 41

2.3. Ướ c v ọ ng c ủa ngườ i ph ụ n ữ khi làm dâu..................................................... 46

iii

2.3.1. Ướ c v ọ ng tr ở v ề v ớ i cu ộ c s ố ng t ự do........................................................ 46

2.3.2. Ph ụ n ữ Mông m ạ nh m ẽ vượ t lên s ố ph ậ n ................................................. 50

* Ti ể u k ết chương 2 ............................................................................................. 53

CHƯƠNG 3 . NGH Ệ THU Ậ T TH Ể HI Ệ N TI Ế NG HÁT LÀM DÂU

TRONG DÂN CA DÂN T Ộ C MÔNG ............................................................ 55

3.1. Ngôn ng ữ ...................................................................................................... 55

3.1.1. Ngôn ng ữ m ộ c m ạ c, gi ả n d ị , g ần gũi vớ i l ời ăn tiế ng nói hàng ngày c ủ a

ngườ i dân t ộ c Mông ............................................................................................ 56

3.1.2. M ộ t s ố bi ệ n pháp ngh ệ thu ậ t trong ngôn ng ữ dân ca Mông ..................... 60

3.2. Hình tượ ng ngh ệ thu ậ t.................................................................................. 64

3.2.1. Hình tượ ng v ề loài v ậ t (trâu, bò)............................................................... 65

3.2.2. Hình tượng nướ c m ắ t ................................................................................ 67

3.2.3. Hình tượ ng lá ngón.................................................................................... 69

3.3. Quan ni ệ m ngh ệ thu ậ t c ủ a tác gi ả dân gian Mông....................................... 71

3.3.1. Quan ni ệ m ngh ệ thu ậ t v ề con ngườ i ......................................................... 71

3.3.2. Quan ni ệ m v ề hi ệ n th ự c cu ộ c s ố ng kh ắ c nghi ệ t nhi ề u h ủ t ục đố i v ới ngườ i

ph ụ n ữ .................................................................................................................. 78

* Ti ể u k ết chương 3 ............................................................................................. 83

K Ế T LU Ậ N ........................................................................................................ 84

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA H ỌC ĐÃ CÔNG B Ố ....................................... 86

TÀI LI Ệ U THAM KH Ả O ................................................................................. 87

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1. Lí do chọn đề tài

1.1. Văn học dân tộc thiểu số nói chung là một bộ phận quan trọng tạo nên

nét vẽ hoàn chỉnh cho bức tranh văn học Việt Nam. Trong đó, dân ca của đồng

bào dân tộc thiểu số được xem là một trong những bộ phận quan trọng để tạo

nên bức tranh hoàn chỉnh đó. Nó là nét phác họa cơ bản giúp ta hình dung được

đời sống vật chất, tinh thần cũng như lịch sử phát triển của cộng đồng dân tộc đó

từ thời điểm khai sinh cho đến ngày nay. Nguồn dân ca giống như một trung tâm

lưu giữ và bảo tồn những giá trị văn hóa quý giá cho mỗi dân tộc với đặc trưng

của nó là hình thành và tồn tại trong tổng thể văn hóa dân gian. Hiểu dân ca

cũng có nghĩa là hiểu tâm tư, tình cảm, phong tục, tín ngưỡng, ngôn ngữ... của

dân tộc đó. Đặc biệt trong một địa phương có cộng đồng người dân tộc thiểu số

đa dạng mà chủ yếu là người dân tộc Mông thì vấn đề nghiên cứu dân ca của các

dân tộc ở đây lại càng cần được chú trọng hơn. Thông qua lời văn trong dân ca,

người Mông đã lưu giữ lại những giá trị văn hóa truyền thống do ông cha truyền

lại, đồng thời thể hiện ước mơ về cuộc sống bình yên, ấm no, hạnh phúc. Khi

nghe và cảm nhận dân ca Mông, chúng tôi bị hấp dẫn bởi nội dung phong phú,

sự phản ánh những phong tục tập quán truyền thống đa dạng sinh động cùng

nghệ thuật biểu hiện độc đáo, mộc mạc mà đậm triết lí sống sâu xa của tộc người

Mông.

1.2. Đồng bào dân tộc Mông thường được biết đến với nhiều nét văn hoá

độc đáo và nơi đây cũng chính là một kho tàng ca dao, dân ca vô cùng phong

phú đa dạng. Nhận xét về giá trị của dân ca Mông, Chế Lan Viên từng viết: “Có

hàng trăm bài có thể nằm không hổ thẹn trong những tập thơ hay của thế giới”

[24; tr. 16]. Đó là kho tàng văn hóa phi vật thể vô cùng quý báu của dân tộc

Mông nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung. Cũng như người Việt, ngay từ

thuở nằm nôi, người Mông đã quen với dân ca qua lời ru tiếng hát của bà, của

mẹ. Lời ca tiếng hát sẽ theo họ trong suốt cuộc đời từ lúc bé cho đến khi nhắm

mắt xuôi tay. Dân ca Mông đã làm tròn sứ mệnh trong việc lưu giữ nỗi lòng của

người bình dân. Trong thế giới đó, nổi bật lên là những bài dân ca về đời sống

tinh thần của người phụ nữ Mông đặc biệt phận làm dâu của người phụ nữ với

nội dung chính yếu được phản ánh là nỗi thống khổ, bế tắc của kiếp làm dâu.

Nghiên cứu những bài dân ca ấy, chính là tìm hiểu và khám phá về niềm vui

cũng như những đắng cay, tủi nhục của người phụ nữ. Người phụ nữ Mông luôn

là nạn nhân của chế độ phong kiến, của bọn cường hào và chúa đất. Họ bị thủ

tiêu quyền tự do, quyền hạnh phúc và thậm chí cả quyền sống, quyền làm người.

Dân ca chính là nơi họ gửi gắm biết bao nỗi niềm. Ẩn đằng sau mỗi câu hát là

biết bao niềm vui, nỗi buồn, với rất nhiều những sắc thái, cung bậc tình cảm

khác nhau đồng thời thể hiện tình cảm, tâm tư, nguyện vọng của đồng bào trong

cuộc sống thường ngày. Điều đó giúp các nhà nghiên cứu cũng như bạn đọc hiểu

rõ hơn về đời sống tinh thần của người phụ nữ Mông, đặc biệt trong tục hôn

nhân. Từ đấy, giữ gìn và phát huy các phong tục tập quán tốt đẹp trong đời sống

và bồi dưỡng cái đẹp trong tâm hồn con người Việt Nam hôm nay, đồng thời

xoá bỏ những yếu tố lạc hậu, không phù hợp trong đời sống văn hoá tinh thần

nhân dân là một yêu cầu ngày càng cấp thiết, góp phần xây dựng nền văn hóa

tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.

1.3. Hiện nay Đảng và Nhà nước ta đang rất quan tâm tới vấn đề văn hoá

miền núi đặc biệt là khu vực các dân tộc thiểu số vùng cao. Trong Nghị quyết

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Đảng ta đã chỉ rõ: “Tiếp tục xây dựng nền

văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, bảo tồn và phát huy các giá

trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, đồng thời tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại”

[33]. Vì vậy, việc sưu tầm, khai thác di sản dân ca của vùng dân tộc thiểu số, đặc

biệt là đồng bào Mông sẽ giúp các hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa,

văn học dân tộc thiểu số ngày càng phát triển. Góp phần giữ gìn và phát huy các

phong tục tập quán tốt đẹp trong đời sống và bồi dưỡng cái đẹp trong tâm hồn

con người Việt Nam hôm nay, đồng thời xoá bỏ những yếu tố lạc hậu, không

phù hợp trong đời sống văn hoá tinh thần nhân dân là một yêu cầu ngày càng

cấp thiết, góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, phục

vụ sự nghiệp Cách mạng hiện nay cũng như lâu dài.

1.4. Trong quá trình nghiên cứu về đời sống tinh thần của người phụ nữ,

đặc biệt người phụ nữ khi làm dâu, đã có nhiều tác giả quan tâm đến việc tìm

hiểu hình ảnh người phụ nữ Mông. Tuy nhiên, những nghiên cứu này mới chỉ

dừng lại ở việc tuyển chọn và giới thiệu thơ của một số tác giả dân tộc Mông

trong các tuyển tập thơ ca các dân tộc thiểu số nói chung; hoặc những bài viết

riêng lẻ của một số tác giả, ít có công trình nghiên cứu một cách quy mô. Nhìn

chung, tất cả các công trình nghiên cứu về người phụ nữ Mông trong văn học

mới chỉ dừng lại ở mức độ điểm qua, như những nét phác thảo, chưa toàn diện

và hệ thống, chưa làm nổi bật được thân phận người phụ nữ Mông đối với nền

thơ ca các dân tộc thiểu số nói riêng và nền thơ ca Việt Nam nói chung. Do đó,

rất cần thiết phải có một công trình nghiên cứu chuyên biệt, nghiên cứu một

cách hệ thống và thấu đáo, nhằm chỉ ra được hình ảnh người phụ nữ khi làm dâu

đặc biệt là nỗi lòng của họ để độc giả có cái nhìn cụ thể về phận làm dâu người

phụ nữ Mông. Đó là lí do chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Tiếng hát làm dâu

trong dân ca dân tộc Mông” cho luận văn của mình. Thực hiện luận văn này,

chúng tôi mong muốn hiểu rõ hơn về thân phận làm dâu của người phụ nữ trong

dân tộc Mông, qua đó hiểu được quan niệm về hôn nhân của người Mông cũng

như phong tục tập quán và bản sắc văn hóa của dân tộc này thông qua các làn

điệu dân ca. Mặt khác, qua việc thực hiện luận văn, chúng tôi muốn góp thêm

công sức vào việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa dân tộc, đồng thời

góp phần kiến nghị, đề xuất xoá bỏ những yếu tố lạc hậu, không phù hợp với xã

hội hiện đại ngày nay.

2. Lịch sử vấn đề

Tìm hiểu về dân ca Mông không còn là vấn đề mới trong việc nghiên cứu

văn học dân tộc thiểu số nói chung nhưng cần tìm hiểu, nghiên cứu rộng và sâu

hơn nữa những vấn đề về nội dung cũng như nghệ thuật trong dân ca Mông để

làm sáng tỏ hơn những giá trị văn học cổ truyền dân tộc thiểu số, vị trí của dòng

văn học cổ truyền trong dòng chảy chung của nền văn học nước nhà. Điểm lại

lịch sử nghiên cứu về dân ca Mông có thể thấy rằng, đã có hàng trăm bài viết

đăng trên các báo và tạp chí cùng rất nhiều những chuyên luận, công trình

nghiên cứu về vấn đề này.

Tiến trình nghiên cứu về thơ ca dân tộc Mông theo nhiều tác giả mới chỉ

được bắt đầu từ những năm 60 của thế kỉ XX trở lại đây. Đầu tiên, công trình

sưu tầm của nhà thơ, nhà sưu tầm văn học dân gian Hùng Đình Quý với ba tập

Dân ca Mông ở Hà Giang đã đặt những viên gạch đầu tiên cho diện mạo thơ ca

dân tộc Mông. Trong các công trình nghiên cứu, Hùng Đình Quý đã công bố

những bài dân ca Mông Hà Giang (cả bằng tiếng Mông, cả bản dịch tiếng Việt),

đó là những bài dân ca do tác giả sưu tầm từ một số nghệ nhân người Mông ở

các huyện vùng cao Hà Giang như: Đồng Văn, Quản Bạ, Mèo Vạc... Đây là cơ

sở để các nhà nghiên cứu tìm hiểu về vốn văn hóa, văn học của đồng bào dân tộc

thiểu số, cụ thể dân tộc Mông.

Trên cơ sở sưu tầm, dân ca Mông bắt đầu được các nhà văn, nhà nghiên

cứu quan tâm tìm đến và giới thiệu trong các công trình nghiên cứu, trong các

luận văn, đề tài nghiên cứu. Dân ca Mông đã được tìm hiểu trong một số giáo

trình của các tác giả: Đỗ Bình Trị, Võ Quang Nhơn, Chu Xuân Diên, Hoàng

Tiến Tựu với những đặc trưng riêng qua sự khái quát từng tác giả. Năm 1965,

nhà văn Tô Hoài với bài viết Tiếng hꢀt làm dâu, tiếng đau thương căm hờn,

tiếng thiết tha hy vꢁng ngàn đời của phụ nữ Mꢂo đã góp phần làm phong phú

thêm bức tranh dân ca đân tộc Mông. Trong bài viết, tác giả đã tập trung đến chủ

đề tiếng hát làm dâu của dân ca Mông. Tô Hoài cắt nghĩa về số phận bất hạnh

của những người phụ nữ Mông trong xã hội cũ. Trong phần Lời giới thiệu cuốn

Dân ca Mèo, nhà sưu tầm Doãn Thanh đã có một số nhận xét về Tiếng hát làm

dâu và phụ nữ Mông: “Tiếng hát làm dâu, tiếng Mèo gꢁi là Gầu ua nhéng (Gâux

uô nhangs) diễn tả mꢁi nỗi khổ đau uất ức của người phụ nữ trong xã hội cũ. Xã

hội dân tộc Mꢂo ngày xưa cũng đầy rẫy những bất công, địa vị người phụ nữ rất

thấp kém. Những nạn tảo hôn, cưỡng hôn, những cảnh làm dâu bị đầy đoạ như

trâu ngựa. Suốt đời người phụ nữ bị buộc chết vào nhà chồng. Người phụ nữ vô

cùng đau khổ, hầu như không có quyền sống. Tình cảm hꢁ bị chà đạp, thể xác bị

dập vùi, hꢁ chỉ còn biết dùng lời hát mà kể lể, thở than cho cảnh ngộ đau

thương oan trꢀi của mình. Hꢁ cũng dùng lời hꢀt để nguyền rủa cái chế độ bất

công khắt khe của xã hội cũ. Tiếng hát làm dâu thể hiện sự đấu tranh chống tập

tục và lễ giáo phong kiến của các nàng dâu Mèo trong xã hội cũ…” [23]. Bằng

vài nét phác thảo, Doãn Thanh đã cho người đọc những hiểu biết cơ bản về số

phận người phụ nữ Mông xưa qua dân ca.

Công trình mang tính chất chuyên luận đầu tiên nghiên cứu về dân ca

Mông là luận văn thạc sĩ Ngữ văn của Hùng Thị Hà: Thơ ca dân gian H’mông

(Hà Nội 2003). Tác giả công trình đã khảo sát thơ ca dân gian Mông về giá trị nội

dung và giá trị nghệ thuật từ góc nhìn văn hóa. Đây là công trình có ý nghĩa khái

quát về thơ ca Mông nói chung, tuy nhiên luận văn chưa đi sâu vào nghiên cứu

một phương diện cụ thể trong thơ ca Mông. Có thể nhận thấy ở những phương

diện trên, các tác giả chủ yếu tập trung khảo sát dân ca Mông về nội dung biểu

hiện và một số yếu tố thi pháp. Các tác giả có nhắc đến lời văn nghệ thuật trong

dân ca Mông nhưng mới chỉ là gợi dẫn mà chưa đi vào phân tích ý nghĩa cụ thể.

Bằng những nét phát họa về nội dung cũng như nghệ thuật trong thơ ca dân gian

Mông, chúng tôi nắm rõ hơn những đặc điểm về thể loại này. Đây sẽ là cơ sở để

chúng tôi tìm hiểu về đặc điểm dân ca Mông với những mảng đề tài chính của nó.

Công trình gần đây nhất là luận án tiến sĩ Ngữ văn của Nguyễn Kiến Thọ

(ĐHSP Thái Nguyên) về Thơ ca dân tộc Mông - từ truyền thống đến hiện tại

(2012) hay luận văn thạc sĩ về Một số đặc điểm thơ ca dân tộc Mông thời kì hiện

đại (2008). Luận án tiến sĩ của Bùi Xuân Tiệp (ĐHSP Hà Nội) về Dân ca Gầu

Plềnh và lễ hội Gầu Tào của người HMông ở Lào Cai - truyền thống và biến đổi

(2015). Đây là các công trình có ý nghĩa khái quát về thơ ca Mông nói chung,

tác giả đã đưa ra những nhận xét quan trọng về phương diện nội dung, nghệ

thuật của dân ca Mông. Trong luận văn, tác giả đã nhắc đến một vài khía cạnh

trong nội dung tiếng hát làm dâu trong dân ca Mông. Mặc dù những nhận xét đó

chỉ mang tính chung nhất, với những khám phá ban đầu nhưng sẽ là cơ sở để

chúng tôi triển khai những nội dung chính về thân phận làm dâu của người phụ

nữ Mông. Hay là luận văn thạc sĩ của Vũ Hồng Cường (ĐHSP Thái Nguyên) về

vấn đề Tiếng hát về tình yêu lứa đôi trong dân ca Mông Hà Giang (2010). Đây

là một đề tài nghiên cứu đi sâu vào các khía cạnh giá trị nội dung và nghệ thuật

của dân ca Mông Hà Giang ở đề tài về tình yêu lứa đôi. Dựa vào kết quả nghiên

cứu của luận văn này, chúng tôi rút ra được những đặc điểm về người phụ nữ

Mông, đồng thời hiểu được những ước mơ khát vọng và nỗi lòng của họ trong

cuộc sống thường ngày. Ngoài ra, có luận văn thạc sĩ của Nguyễn Phương Hoa

(ĐHSP Thái Nguyên) về vấn đề Tính nữ và nữ quyền trong dân ca Mông

(2013). Đề tài này đi sâu nghiên cứu về hình tượng người phụ nữ Mông, từ đó

thấy được một cách cụ thể toàn bộ đời sống vật chất và tinh thần, số phận và mối

quan hệ của họ với xã hội người Mông. Đồng thời phát hiện và tôn vinh ý thức

tự tôn, tự hào và khả năng vượt thoát của người phụ nữ Mông trước hiện thực

đời sống xã hội. Đề tài này giúp chúng tôi thấy được vai trò và vị trí cũng như số

phận của người phụ nữ Mông nói chung. Phụ nữ Mông xưa chịu nhiều tầng hủ

tục và định kiến. Đây sẽ là cơ sở để chúng tôi tìm hiểu và sâu chuỗi lại đặc điểm

tâm lí của người phụ nữ khi làm dâu, đặc biệt là nỗi lòng của phụ nữ Mông trong

phận làm dâu.

Ngoài ra, có thể điểm qua một số công trình mang tính chất tập hợp và giới

thiệu thơ văn dân tộc Mông như: tuyển tập Thơ các dân tộc thiểu số Việt Nam thế kỷ

XX (Nxb Văn hóa dân tộc, 2000); Hợp tuyển thơ văn cꢀc dân tộc thiểu số Việt Nam

1945 – 1985 (Nxb Văn hóa, 1981); các tác phẩm nghiên cứu chuyên sâu: 40 năm

văn hꢁc nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam (Nxb Văn hóa Dân tộc, 1985);

Vấn đề đặt ra với cꢀc nhà thơ văn hꢁc thiểu số của Lò Ngân Sủn (Nxb Văn hóa Dân

tộc, 2002); Những đỉnh núi du ca của Nguyễn Mạnh Tiến (Nxb Tri thức, 2017)...

Nhìn chung, các công trình này đã giới thiệu những nét khái quát về dân ca Mông

nói riêng và đồng bào dân tộc thiểu số nói chung. Có thể khẳng định, dân ca Mông

đã và đang nhận được rất nhiều sự quan tâm từ các nhà nghiên cứu văn hóa, văn học

và đội ngũ những người nghiên cứu trẻ hiện nay. Nhiều công trình, đề tài, bài viết đã

tìm hiểu dân ca ở nhiều phương diện khác nhau như: nội dung, nghệ thuật, hình thức

diễn xướng, hình ảnh biểu tượng trong dân ca. Tất cả những công trình trên sẽ là

nguồn tài liệu vô cùng quý giá để chúng tôi tìm hiểu đặc điểm về văn hóa và dân ca

Mông, là nguồn tư liệu để chúng tôi có cơ sở đi sâu phân tích về đời sống tinh thần

của người phụ nữ Mông, nhất là trong phận làm dâu.

Từ những tìm hiểu về lịch sử nghiên cứu dân ca Mông, chúng tôi nhận thấy,

chưa có công trình nghiên cứu cụ thể về mảng đề tài này mà đặc biệt là hướng

nghiên cứu với góc nhìn tiếng hát làm dâu trong dân ca Mông. Nhìn chung, vấn đề

người phụ nữ trong dân ca Mông chưa được khảo sát một cách tỉ mỉ, có hệ thống.

Mặc dù người phụ nữ trong dân ca đã được nhắc tới ở một số công trình và bài báo

của nhiều tác giả, tuy nhiên, phần lớn các nhà nghiên cứu mới chỉ đề cập đến vấn

đề này một cách khái quát qua một số công trình hay một số ý kiến ngắn hoặc qua

một vài chuyên mục nhỏ trong chuyên luận. Trên cơ sở tham khảo, tiếp thu những

ý kiến, những định hướng quý báu trong các công trình nghiên cứu đi trước, chúng

tôi tiếp tục đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống hơn vấn đề Tiếng

hát làm dâu trong dân ca dân tộc Mông. Chúng tôi khẳng định kết quả nghiên cứu

đề tài này sẽ giúp độc giả có một cách nhìn toàn diện và sâu sắc về bản sắc văn hóa,

văn học vô cùng độc đáo của người dân tộc thiểu số góp phần vào việc bảo tồn và

phát huy những giá trị văn hóa dân tộc đồng thời xoá bỏ những yếu tố lạc hậu,

không phù hợp với xã hội hiện nay.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của đề tài là Tiếng hꢀt làm dâu trong dân ca

dân tộc Mông.

3.2. Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu chủ yếu của luận văn là cuốn Dân ca H’Mông, Doãn

Thanh - Hoàng Thao - Chế Lan Viên (1984), Nxb Văn học, Hà Nội. Ngoài ra, đề

tài còn sử dụng ba tập dân ca Mông Hà Giang do nhà nghiên cứu văn hóa dân

gian Hùng Đình Quý sưu tầm: Hùng Đình Quý (1995), Dân ca Mông Hà Giang,

Sở Văn hóa Thông tin tỉnh Hà Giang (tập 1, 2, 3).

4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1. Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài: “Tiếng hát làm dâu trong dân ca dân tộc Mông” – luận

văn nhằm chỉ rõ những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật về tiếng hát làm dâu

trong dân ca của người Mông. Qua đó làm rõ số phận của người phụ nữ khi làm

dâu và tục lệ hôn nhân của người Mông.

4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

Đối với luận văn Tiếng hát làm dâu trong dân ca dân tộc Mông, chúng tôi

xác định nhiệm vụ nghiên cứu chủ yếu là khảo cứu những giá trị về nội dung và

nghệ thuật của những bài dân ca dân tộc Mông viết về tiếng hát làm dâu, qua đó

làm nổi bật những nét đặc sắc của những thể loại đó trong văn học dân gian. Từ

việc nghiên cứu tìm hiểu Tiếng hát làm dâu trong dân ca dân tộc Mông, luận

văn đi đến khẳng định những giá trị của của dân ca dân tộc Mông nói riêng và

dân ca dân tộc thiểu số nói chung.

5. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp phân loại và hệ thống hóa: Đây là phương pháp được sử

dụng trong vệc khảo sát dân ca Mông, nhằm có được những cứ liệu xác đáng cho

các luận điểm của người viết. Chúng tôi sử dụng phương pháp này để nghiên cứu

các vấn đề một cách khoa học và cụ thể, nhằm có một cái nhìn toàn diện và rõ

ràng, theo hệ thống những khía cạnh khác nhau về tiếng hát làm dâu trong dân ca

Mông.

- Phương pháp phân tích và tổng hợp: Đề tài sử dụng nhằm phân tích các

tài liệu lý luận về lời văn nghệ thuật, về lý thuyết bảo tồn và phát huy, phân tích

tác phẩm văn học để làm rõ các nội dung nghiên cứu. Từ đó tổng hợp các vấn đề

nghiên cứu để đưa ra đánh giá, kết luận về đối tượng nghiên cứu. Đây là phương

pháp không thể thiếu khi nghiên cứu tác phẩm văn học. Phương pháp này giúp

chúng tôi mô tả và thể hiện đối tượng nghiên cứu được sâu sắc, toàn diện và

khách quan hơn.

- Phương pháp nghiên cứu so sánh: Phương pháp này chúng tôi sử dụng để so

sánh diện mạo dân ca Mông với các dân tộc khác, đối chiếu văn hóa Mông với văn

hóa các dân tộc khác để tìm ra nét riêng bản sắc trong dân ca dân tộc Mông.

- Phương pháp điều tra, khảo sát: Điều tra, khảo sát bằng bảng hỏi và

phỏng vấn sâu về các vấn đề liên quan đến luận văn, đi sâu vào mục đích nghiên

cứu, gắn với thực tế tại địa bàn nghiên cứu. Chúng tôi sử dụng phương pháp này

nhằm tìm hiểu những hủ tục còn tồn tại trong đời sống của người Mông, từ đó đề

xuất các biện pháp cụ thể nhằm bài trừ các hủ tục để cuộc sống của người dân tộc

trở nên văn minh hơn, để khi nhắc đến tiếng hát làm dâu sẽ không còn những

tiếng than thân, trách phận nữa.

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Việc tìm hiểu tiếng hát làm dâu

trong dân ca Mông cần có sự phối kết hợp kiến thức chuyên môn của nhiều ngành

khoa học khác như: xã hội học, văn hoá học, dân tộc học… Sử dụng phương pháp

này, đề tài sẽ tiếp cận dân ca Mông dưới góc độ văn hóa, dân tộc để nghiên cứu, lí

giải những qui luật đặc thù cũng như những nét đặc thù trong đời sống tinh thần

của người phụ nữ Mông, đặc biệt là thân phận làm dâu của họ. Bởi vậy, phương

pháp nghiên cứu liên ngành đóng vai trò then chốt, là chìa khoá cơ hữu để giải mã

những thông điệp khi tiếp cận đối tượng nghiên cứu.

6. Đóng góp của đề tài

Luận văn Tiếng hꢀt làm dâu trong dân ca dân tộc Mông là công trình đầu

tiên nghiên cứu toàn diện và có hệ thống về tiếng hát làm dâu trong dân ca của

người Mông, với mục tiêu làm rõ những nhận thức về giá trị và vẻ đẹp tâm hồn,

vẻ đẹp văn hóa của người dân tộc Mông thông qua hình ảnh người phụ nữ trong

dân ca Mông. Nghiên cứu luận văn này, chúng tôi muốn đóng góp thêm tiếng nói

trong việc gìn giữ và phát huy những giá trị tinh thần của dân tộc đồng thời xoá

bỏ những yếu tố lạc hậu, không phù hợp với xã hội hiện nay để khẳng định sự bền

vững của bản sắc văn hóa dân tộc trong nét đẹp của dân ca Mông. Đây cũng là

một công trình nghiên cứu có thể làm tư liệu thiết thực cho giáo viên để giảng dạy

cho học sinh trong những tiết văn học địa phương.

7. Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và thư mục tài liệu tham khảo, nội dung chính

của luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Tiếng lòng của người phụ nữ làm dâu trong dân ca dân tộc Mông

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện tiếng hát làm dâu trong dân ca dân tộc Mông

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1. Dân ca Mông trong không gian văn hóa, văn học Mông

1.1.1. Mối quan hệ giữa văn hoá và văn học

Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng

tạo ra bằng lao động và hoạt động thực tiễn trong quá trình lịch sử của mình,

biểu hiện trình độ phát triển xã hội trong từng thời kỳ lịch sử nhất định. Văn

học là một loại hình sáng tác, tái hiện những vấn đề của đời sống xã hội và con

người. Phương thức sáng tạo của văn học được thông qua sự hư cấu, cách thể

hiện nội dung các đề tài được biểu hiện qua ngôn ngữ. Trong mối quan hệ giữa

văn hóa và văn học, văn hóa là đề tài, là chủ đề mà văn học muốn phản ánh, còn

văn học là không gian để các giá trị văn hóa tồn tại và phát triển.

Dân tộc Mông có nhiều tên gọi và cách viết khác nhau trên sách báo, các

văn bản của cơ quan Nhà nước như: Mèo, HMông, H’Mông, Mông, HMông.

Vậy cách đọc và viết như thế nào mới đúng? Tại hội nghị cốt cán năm 1978 đã

chính thức gọi tên dân tộc này là dân tộc Mông. Sau đó, các văn bản của Đảng và

Nhà nước đều viết là Mông. Công văn số 09-CV/HĐDT ngày 04/12/2011 tại Hội

đồng Dân tộc của Quốc hội (khóa X) có công văn nêu rõ: “Tên gꢁi dân tộc

Mông, nếu viết bằng chữ phổ thông là ngôn ngữ chính thức của Nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam thì viết là dân tộc Mông”. Vì vậy, nhà nước ta đã

thống nhất phiên âm tên gọi đồng bào là “Mông” và cách phát âm là “Mông”. Do

đó, luận văn sử dụng cách viết và cách đọc là “Mông”. Tuy nhiên, để tôn trọng

các công trình nghiên cứu trước đó, chúng tôi xin giữ nguyên cách viết của các

nhà nghiên cứu về dân tộc Mông trong các tài liệu trích dẫn.

Dân tộc Mông cư trú ở hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc trong một địa

bàn khá rộng lớn, dọc theo biên giới Việt - Trung và Việt - Lào từ Lạng Sơn đến

Nghệ An, trong đó tập trung chủ yếu ở các tỉnh thuộc Đông và Tây bắc Việt Nam

như: Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La...

“Người Mông là dân tộc có số dân đông nhất chiếm trên 31% cꢀc dân tộc

trong tỉnh, với 2 nhóm chính là Mông trắng và Mông hoa. Người Mông Trắng sống

tập trung ở cꢀc huyện phía Bắc như: Đồng Văn, Mꢂo Vạc, Quản Bạ. Người Mông

Hoa lại sinh sống chủ yếu ở cꢀc huyện phía Tây như: Hoàng Su Phì, Xín Mần và rải

rꢀc ở một số địa phương khꢀc.” [29]. Đặc điểm để phân biệt sự khác nhau cơ bản

giữa người Mông Hoa và Mông Trắng chỉ là ở trang phục của người phụ nữ. Ngôn

ngữ của họ thuộc ngôn ngữ hệ Mông – Dao. Người Mông nổi tiếng với truyền

thống canh tác nương đá, trồng lúa, ngô và các loại hoa màu khác. Sản xuất thủ

công của đồng bào Mông đạt đến trình độ khá cao như dệt, đan lát, làm đồ gỗ, rèn

đúc... Cây lương thực chính của họ là cây ngô và cây lúa, trong đó chủ yếu là những

sản phẩm làm từ cây ngô. Sản phẩm chăn nuôi là dê, bò, ngựa, lợn, ong... tuy nhiên

các sản phẩm này mới chỉ dừng ở mức độ tự cung, tự cấp, do đó đời sống của người

Mông nơi đây còn rất nghèo nàn, khó khăn.

Mặc dù đời sống vật chất không cao nhưng người Mông lại có một cuộc

sống tinh thần tương đối phong phú và đa dạng, tạo nên truyền thống văn hóa với

những nét đặc sắc. Truyền thống ấy không chỉ thấy ở những tập quán canh tác,

chăn nuôi, ăn ở… mà còn ở trong toàn bộ tín ngưỡng, tâm linh, phong tục tập

quán, trong các mối quan hệ dòng họ, gia đình, xã hội… và chúng được thể hiện

rõ nét trong văn học. Văn học có vai trò vô cùng quan trọng trong việc phản ánh

nền văn hóa dân tộc trên nhiều bình diện như phong tục tập quán, lễ hội, tôn giáo,

tín ngưỡng, tri thức dân gian, truyền thống văn hóa, các danh thắng, đền đài,…

Như vậy, xét về một ý nghĩa nào đó, các tác giả là người đã viết nên lịch sử tâm

hồn văn hóa dân tộc mình bằng văn học để thức nhận những ký ức văn hóa dân

tộc. Tiếp xúc với tác phẩm văn học cũng chính là tiếp xúc với những giá trị văn

hóa được nhà văn phản ánh trong đó, nhất là những tác phẩm văn học mà đối

tượng phản ánh là những vấn đề văn hóa như tác phẩm văn học viết về phong

tục, tôn giáo, tín ngưỡng, các truyền thuyết lịch sử, lễ hội….

Đọc các tác phẩm văn học Mông, ta có thể cảm nhận được những giá trị

văn hóa của người Mông. Cũng giống như các đồng bào khác, đồng bào Mông

rất coi trọng và đề cao mối quan hệ gia đình. Gia đình chính là cái nôi hình thành

và phát triển các quan hệ trong xã hội. Trong gia đình người nam giới được coi

trọng và chủ trì những công việc lớn như cưới xin, ma chay, thờ cúng tổ tiên...

Nam giới người Mông luôn là trụ cột, người chủ chính trong gia đình, được

quyền quyết định mọi việc quan trọng và đảm nhiệm những công việc đòi hỏi

sức dẻo dai trong lao động. Còn người phụ nữ Mông thì đảm nhiệm công việc

nhà từ đi chợ, nấu cơm đến làm nương rẫy và chăm sóc con cái. Tuy nhiên các cô

gái Mông chịu nhiều thiệt thòi do luật tục, định kiến trong xã hội Mông xưa, họ

bị trói buộc bởi các tục lệ: ép hôn, cưỡng hôn, tảo hôn, nối dây... Chính vì vậy

mà người Mông luôn mong có nhiều con trai hơn con gái. Tâm lí này đã ăn sâu

vào nhiều phong tục tập quán, nhiều lĩnh vực của đời sống người Mông.

Gia đình người Mông vừa được coi là một đơn vị kinh tế, vừa được coi là

một đơn vị văn hóa. Ngay từ nhỏ các bé gái đã được dạy thêu thùa, dệt vải, còn

các bé trai thì được làm quen với súng săn, thổi sáo, thổi kèn, bắn nỏ. Người

Mông thường cư trú độc lập thành các bản. Mỗi bản thường có một, hai dòng họ.

Mỗi dòng họ đều có quy ước, kiêng kị riêng trong đời sống. Chính những quy

ước này là sợi dây gắn bó các thành viên cư trú nhỏ lẻ, phân tán thành một lực

lượng làm nên sức mạnh đoàn kết đấu tranh để bảo vệ dòng họ. Người Mông rất

coi trọng dòng họ, họ quan niệm: người cùng dòng họ là những người anh em có

cùng tổ tiên, có thể đẻ và chết trong nhà nhau, phải luôn luôn giúp đỡ nhau, cưu

mang nhau. Mỗi dòng họ cư trú quây quần thành một cụm, có một trưởng họ

đảm nhiệm công việc chung. Phong tục cấm ngặt những người cùng họ lấy nhau.

Tình cảm gắn bó giữa những người trong họ sâu sắc. Trưởng họ là người có uy

tín, được dòng họ tôn trọng, tin nghe.

Trong phong tục tập quán của người Mông, cưới xin và tang ma để lại

những dấu ấn bản sắc mang tính truyền thống của người Mông nhiều hơn cả.

Đám cưới của người Mông thường được tổ chức vào mùa xuân vì họ quan niệm

mùa xuân là mùa vạn vật sinh sôi nảy nở, tuyệt đối không tổ chức đám cưới vào

những tháng có sấm chớp. Hôn nhân của người Mông phải trải qua các bước như

dạm hỏi, dẫn cưới và lễ đón dâu. Lễ dạm hỏi bắt buộc phải có hai ông mối thông

thuộc các bài hát nghi lễ cưới xin, kết nối hai nhà để làm thủ tục dạm hỏi và hẹn

ngày đón dâu. Để chuẩn bị cho đám cưới, nhà trai phải tổ chức họp gia đình mời

những người trong dòng họ để bàn bạc và chuẩn bị kỹ lượng từ việc tổ chức đến

đồ sính lễ. Vào ngày trọng đại, người thân và những người tham dự lễ cưới

thường mặc trang phục truyền thống đẹp nhất do chính người phụ nữ Mông thêu

và may. Đám cưới người Mông bao giờ cũng phải có ông mối, chú rể, phù dâu,

phù rể và những người đại diện cho họ nhà trai sang nhà gái làm các thủ tục và

nghi lễ để đón cô dâu về. Sau khi nhà trai xin phép, phù dâu sẽ vào buồng và dắt

cô dâu ra ngoài. Phù rể sẽ cùng chú rể quỳ lạy tổ tiên, vái lạy cha mẹ nhà gái

trước khi rước dâu đi. Sau khi hoàn tất các thủ tục cô dâu được hai người anh em

trong gia đình dắt tay ra cửa trao cho người đón dâu. Theo phong tục, khi cô dâu,

chú rể đã ra khỏi cửa thì không được quay đầu nhìn lại nhà cha mẹ cô dâu nữa và

nhà gái cũng không được đưa dâu đến nhà trai. Đoàn đón dâu đi đến nửa đường

phải dừng lại nghỉ, bày đồ ăn thức uống ra để ông mối làm lễ mời các vị thần,

đồng thời cô dâu cũng phải thay đồ mới trước khi về nhà chồng. Cô dâu về tới

trước cửa nhà trai còn phải làm một nghi lễ nhập ma nhà chồng mới được vào

cửa: bố chú rể ra đón cặp vợ chồng, trên tay cầm một con gà trống đưa sang trái

và phải ba cái để xua đuổi những điềm không may, đón những điều may mắn,

sau đó làm lễ nhập gia cho cô dâu mới. Trước đây người Mông rất phổ biến tục

“bắt vợ”. Tục cướp vợ có nhiều ở một số dân tộc thiểu số ở nước ta, nhưng ở

người Mông tục này được tồn tại lâu hơn. Thanh niên tổ chức đón đường kéo

người con gái đó về, dù người đó không bằng lòng. Sau khi cướp được hai hôm

nhà trai cử người báo cho nhà gái biết và tiến hành bàn việc cưới. Do đó nhiều cô

gái phải lấy người không vừa ý, vì người con gái đã qua lễ nhập môn thì phải lấy

người con trai đã kéo mình.

Tang lễ của người Mông là một nghi lễ thể hiện sự tri ân giữa người sống

với người đã mất đồng thời phản ánh những quan niệm lịch sử, xã hội và đời

sống tâm linh của đồng bào Mông. Đây được coi là một hiện tượng văn hóa đặc

sắc của người Mông. Khác hẳn với các dân tộc khác, người Mông thường tổ

chức hai đám tang: đám ma tươi, đám ma khô. Khi có người chết gia đình bắn

chỉ thiên ba phát súng báo hiệu cho dân bản biết có người chết, con cháu trong

gia đình đi mời gọi anh em dân bản, thầy khèn, thầy trống, thầy cúng. Sau khi

phát tang sẽ tiến hành các nghi lễ: trước tiên là lễ chỉ đường để người chết tìm

đến tổ tiên. Đặc biệt, trong lễ tang ma của người Mông có lễ “đꢀm ma khô”.

Người Mông quan niệm nếu chưa được làm ma khô thì người chết sẽ không hòa

nhập được với tổ tiên, người chết không thể hóa kiếp, hồn người chết sẽ quanh

quẩn đâu đây để có thể phù hộ nhưng cũng có thể quấy nhiễu con cháu, mọi tội

lỗi của người chết lúc sống chưa được tha thứ. Làm lễ ma khô giúp người chết

rửa sạch hết tội, được siêu thoát và và đi đầu thai kiếp khác. Tất cả những người

có mặt trong tang lễ không được ngủ để tránh hồn người sống đi theo người chết

sang cõi âm. Nét đặc sắc trong tang lễ của người Mông là có nhiều loại tang ca,

mỗi loại tang ca lại có từng kiểu nghi lễ, kiểu người chết khác nhau. Có thể nói,

tục tang lễ của người Mông đã phản ánh tín ngưỡng, đời sống tâm linh, phong

tục tập quán cũng như văn hóa dân tộc Mông.

Sinh hoạt cộng đồng của người Mông rất đa dạng và phong phú với những

làn điệu dân ca cổ truyền, những truyện cổ dân gian, những nhạc cụ truyền thống

và các lễ hội độc đáo như: đón Tết, cưới xin, hát giao duyên, chợ tình ... Đặc biệt

là những lễ hội mang đậm bản sắc văn hoá tinh thần của người Mông như lễ hội:

Gầu tào (gruôv taox), Nào Sồng, các phiên chợ vùng cao... được tổ chức hàng

năm. Thanh niên thích chơi khèn, vừa thổi vừa múa. Kèn lá, đàn môi là phương

tiện để thanh niên trao đổi tâm tình. Sau một ngày lao động mệt mỏi, thanh niên

dùng khèn, đàn môi gửi gắm và thể hiện tiếng lòng mình với bạn tình, ca ngợi vẻ

đẹp của cuộc sống, của quê hương, đất nước. Có thể nói, những phong tục tập

quán, đời sống tâm linh, sinh hoạt cộng đồng,... là một kho tàng phong phú và bí

ẩn tạo nên những dấu ấn riêng trong dân ca Mông.

Có thể khẳng định, giữa văn hóa và văn học có mối quan hệ gắn bó chặt

chẽ, tác động lẫn nhau. Văn hóa giữ vai trò là nguồn cội của văn học, để cung

cấp chất liệu, vốn sống, tri thức, cảm hứng, nhằm tạo nên những dự phóng sáng

tạo của nhà văn. Văn học là tấm gương phản chiếu văn hóa. Văn học là một

Tải về để xem bản đầy đủ

97 trang yennguyen 26740 Free

Download

Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Luận văn Tiếng hát làm dâu trong dân ca dân tộc Mông", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

luan_van_tieng_hat_lam_dau_trong_dan_ca_dan_toc_mong.pdf