Luận án Nhân sinh quan Phật giáo trong truyện cổ tích Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

PHẠM THỊ OANH

NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO

TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

PHẠM THỊ OANH

NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO

TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM

Ngành

Mã số

: Triết học

: 62.22.03.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Tài Đông

TS. Nguyễn Đình Hòa

HÀ NỘI - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng

dẫn của thầy PGS. TS. Nguyễn Tài Đông và thầy TS. Nguyễn Đình Hòa.

Các số liệu, tài liệu tôi đã sử dụng trong luận án là hoàn toàn trung thực, đảm

bảo tính khách quan, có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng.

Hà Nội, ngày 05 tháng 01 năm 2018

Tác giả

Phạm Thị Oanh

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình nghiên cứu luận án tiến sĩ với đề tài: “Nhân sinh quan Phật

giáo trong truyện cổ tích Việt Nam” tác giả luận án xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc

đối với hai thầy giáo PGS. TS. Nguyễn Tài Đông và TS. Nguyễn Đình Hòa đã

trực tiếp hướng dẫn, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm cho tôi trong suốt quá trình

thực hiện luận án này.

Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban Giám đốc Học viện Báo chí và

Tuyên truyền, Khoa Triết học, cảm ơn tập thể các nhà khoa học tại Khoa Triết

học đã đóng góp những ý kiến quý báu để tôi hoàn thiện luận án này, cảm ơn

Phòng Quản lý khoa học và Phòng Đào tạo sau Đại học đã giúp đỡ tôi về thủ

tục hành chính trong quá trình tôi học tập và bảo vệ luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 05 tháng 01 năm 2018

Tác giả

Phạm Thị Oanh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU....................................................................................................... 1

1. Tính cấp thiết của đề tài.............................................................................. 1

2. Mục đích và nhiệm vụ................................................................................ 3

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu............................................................... 3

4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu luận án ..................................... 4

5. Đóng góp mới về khoa học của luận án...................................................... 4

6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án..................................................... 4

7. Kết cấu của luận án .................................................................................... 5

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

LUẬN ÁN ..................................................................................................... 6

1. Những công trình nghiên cứu một số vấn đề lý luận về nhân sinh quan Phật

giáo và truyện cổ tích Việt Nam..................................................................... 6

1.1. Những công trình nghiên cứu một số vấn đề lý luận về nhân sinh quan

Phật giáo ........................................................................................................ 6

1.2. Những công trình nghiên cứu một số vấn đề lý luận về truyện cổ tích Việt

Nam.............................................................................................................. 10

2. Những công trình nghiên cứu nội dung cơ bản của nhân sinh quan Phật

giáo trong truyện cổ tích Việt Nam............................................................... 13

2.1. Những công trình nghiên cứu nhân sinh quan Phật giáo trong truyện cổ

tích Việt Nam về cuộc đời con người ........................................................... 14

2.2. Những công trình nghiên cứu nhân sinh quan Phật giáo trong truyện cổ

tích Việt Nam về nguyên nhân dẫn đến nỗi khổ của con người .................... 16

2.3. Những công trình nghiên cứu nhân sinh quan Phật giáo trong truyện cổ

tích Việt Nam về giải thoát của con người.................................................... 19

3. Những công trình nghiên cứu về giá trị và hạn chế của nhân sinh quan Phật

giáo trong truyện cổ tích Việt Nam............................................................... 25

3.1. Những công trình nghiên cứu về giá trị của nhân sinh quan Phật giáo

trong truyện cổ tích Việt Nam ...................................................................... 25

3.2. Những công trình nghiên cứu về hạn chế của nhân sinh quan Phật giáo

trong truyện cổ tích Việt Nam ...................................................................... 28

4. Đánh giá khái quát những thành tựu nghiên cứu từ các công trình khảo cứu

và những vấn đề cần tiếp tục giải quyết........................................................ 30

CHƯƠNG 1: NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO VÀ TRUYỆN CỔ

TÍCH VIỆT NAM – MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN................................. 32

1.1. Nhân sinh quan Phật giáo ..................................................................... 32

1.1.1. Khái niệm nhân sinh quan Phật giáo................................................... 32

1.1.2. Cơ sở hình thành nhân sinh quan Phật giáo ........................................ 33

1.1.3. Nội dung cơ bản của nhân sinh quan Phật giáo................................... 37

1.1.4. Nhân sinh quan Phật giáo Việt Nam................................................... 56

1.2. Truyện cổ tích việt nam........................................................................ 59

1.2.1. Khái niệm truyện cổ tích Việt Nam ................................................... 59

1.2.2. Nguồn gốc truyện cổ tích Việt Nam ................................................... 62

1.2.3. Đặc điểm truyện cổ tích Việt Nam...................................................... 65

1.2.4. Nội dung chủ yếu của truyện cổ tích Việt Nam .................................. 66

1.2.5. Vai trò truyện cổ tích Việt Nam.......................................................... 69

1.3. Mối quan hệ giữa nhân sinh quan Phật giáo và truyện cổ tích Việt

Nam ........................................................................................................... 72

Tiểu kết chương 1....................................................................................... 75

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA NHÂN SINH QUAN

PHẬT GIÁO TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM........................ 76

2.1. Quan niệm về cuộc đời con người trong truyện cổ tích Việt Nam ............. 76

2.1.1. Nỗi khổ về sinh, lão, bệnh, tử............................................................. 76

2.1.2. Nỗi khổ về oán tăng hội, ái biệt ly, cầu bất đắc, ngũ thụ uẩn khổ............ 79

2.2. Quan niệm về nguyên nhân dẫn đến nỗi khổ của con người trong truyện

cổ tích Việt Nam .......................................................................................... 84

2.2.1. Tham .................................................................................................. 85

2.2.2. Sân ..................................................................................................... 91

2.2.3. Si........................................................................................................ 95

2.3. Quan niệm về giải thoát con người trong truyện cổ tích Việt Nam............ 98

2.3.1. Diệt đế................................................................................................ 99

2.3.2. Đạo đế.............................................................................................. 102

Tiểu kết chương 2..................................................................................... 109

CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT

GIÁO TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH VIỆT NAM ................................. 111

3.1. Giá trị của nhân sinh quan Phật giáo trong truyện cổ tích Việt Nam............ 111

3.1.1. Sống lạc quan, yêu đời...................................................................... 112

3.1.2. Đề cao tình yêu thương con người.................................................... 114

3.1.3. Khuyến khích con người làm việc thiện tránh việc ác....................... 118

3.1.4. Luôn an ủi và giúp đỡ mọi người...................................................... 120

3.1.5. Tinh thần bình đẳng.......................................................................... 122

3.1.6. Sống an lạc và hạnh phúc trong tâm hồn........................................... 126

3.2. Hạn chế của nhân sinh quan Phật giáo trong truyện cổ tích Việt Nam ... 128

3.2.1. Tư tưởng ít gắn liền với hoạt động thực tiễn..................................... 129

3.2.2. Quá thiên về nội tâm......................................................................... 131

3.2.3. Sống ỷ lại, trông chờ vào phép màu.................................................. 132

Tiểu kết chương 3..................................................................................... 137

KẾT LUẬN............................................................................................... 139

DANH MỤC CÁC TRUYỆN CỔ TÍCH ĐƯỢC SỬ DỤNG

TRONG LUẬN ÁN

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA CÁC TÁC GIẢ

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài

Phật giáo là một tôn giáo lớn, một trường phái triết học lớn, Phật giáo

ra đời vào khoảng cuối thế kỷ thứ VI trước Công nguyên ở miền Bắc Ấn Độ,

phía Nam dãy Hymalaya, vùng biên giới giữa Ấn Độ và Nepan bây giờ. Đây

là thời kỳ phát triển cực thịnh của đạo Bà la môn về mặt tôn giáo lẫn chính trị

xã hội. Đạo Phật ra đời trên thực tế là sự phủ nhận chế độ đẳng cấp khắc

nghiệt của đạo Bà la môn. Với nội dung cơ bản là triết lý nhân sinh về nỗi khổ

và cách thức tu luyện đạo đức, hướng tới sự giải thoát con người khỏi nỗi khổ

cuộc đời, Phật giáo đã nhanh chóng thu hút đông đảo các tín đồ trong và

ngoài nước.

Đạo Phật được xây dựng trên tư tưởng Ấn Độ cổ và triết lý của Thích

Ca Mâu Ni, dịch ra theo tiếng Phạn là “Phật”, tiếng Hán phiên âm là “Phật

đà”. Phật có nghĩa là đấng linh thiêng, sáng suốt và giác ngộ. Phật theo

nghĩa của Phật giáo là bậc thánh nhân thấu suốt hết thảy mọi lẽ của tạo hóa

và có thể chỉ cho con người cách giải thoát khỏi kiếp luân hồi sinh tử.

Thích Ca đã kế thừa các tư tưởng truyền thống của Ấn Độ cổ đại để

sáng lập ra một trường phái tôn giáo - triết học mới, nhìn thẳng vào nỗi khổ

đau của con người, chỉ ra nguyên nhân dẫn đến nỗi khổ và tìm ra con đường

giải thoát con người khỏi nỗi khổ. Tư tưởng của Thích Ca mang đậm dấu ấn

của chủ nghĩa nhân văn sâu sắc. Nội dung nhân sinh quan, cốt lõi tư tưởng

của Thích Ca là bàn về nỗi khổ, giải thích nguyên nhân nỗi khổ để ra tìm con

đường thoát khổ.

Phật giáo đã nhanh chóng lan rộng ra các nước trên thế giới, trong đó

có Việt Nam. Đạo Phật du nhập vào nước ta từ những năm đầu Công nguyên,

với tình yêu thương con người, lý tưởng giải thoát con người khỏi nỗi khổ của

cuộc đời lại phù hợp với tư tưởng giải phóng của dân tộc. Vì vậy, đạo Phật đã

2

nhanh chóng được nhân dân ta đón nhận, gắn liền với những bước thăng trầm

của lịch sử dân tộc. Đạo Phật trở thành người bạn đồng hành với lịch sử dân

tộc trong cuộc đấu tranh xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Trong lịch sử dân tộc, qua các triều đại cực thịnh Lý,Trần, Phật giáo đã

có những ảnh hưởng không nhỏ. Đặc biệt, trong nền văn học nói chung và kho

tàng truyện cổ tích nói riêng đều thể hiện rõ tình yêu thương con người vô bờ

trong Phật giáo. Với hệ thống giáo lý đồ sộ, Phật giáo cùng nhiều truyện dân

gian Ấn Ðộ đã được du nhập vào nước ta. Các tăng lữ thường dùng phương

thức kể chuyện nhằm mục đích truyền thụ giáo lý, nhưng do dùng biện pháp

truyền khẩu nên một phần giáo lý bị mờ nhạt. Theo thời gian, nhiều phật thoại

đã tách khỏi giáo lý nhà Phật trở thành truyện cổ tích của nhân dân ta.

Truyện cổ tích Việt Nam thuộc thể loại của văn học dân gian Việt Nam,

ra đời với mục đích phản ánh đời sống xã hội. Với những hình ảnh ông Bụt,

Phật Bà Quan Âm, Đức Phật,… Phật giáo đã ảnh hưởng đến văn học dân gian

mang lại nguồn cảm hứng về niềm khát khao lớn được sống trong một thế giới

đại đồng, nhân ái, vị tha. Vì vậy, triết lý nhân sinh của Phật giáo là một phần

nội dung quan trọng trong dòng văn học dân gian Việt Nam, đặc biệt sự hình

thành và phát triển những tư tưởng tích cực của Phật giáo trong truyện cổ tích

góp phần to lớn trong việc giáo dục nhân cách cho thế hệ trẻ ngày nay.

Khẳng định điều đó, trong Văn kiện Hội nghị Trung ương 9 khóa XI,

Đảng ta đã khẳng định: “Chăm lo xây dựng con người Việt Nam phát triển

toàn diện, yêu nước, lòng tự hào dân tộc , lối sống và nhân cách. Xây dựng và

phát huy lối sống "mỗi người vì mọi người, mọi người vì mỗi người"; kết hợp

hài hòa tính tích cực cá nhân và tính tích cực xã hội; đề cao trách nhiệm cá

nhân đối với bản thân, gia đình và xã hội. Khẳng định, tôn vinh cái đúng, cái

tốt đẹp, tích cực, cao thượng; nhân rộng các giá trị cao đẹp, nhân văn. Đấu

tranh phê phán, đẩy lùi cái xấu, cái ác, thấp hèn, lạc hậu; chống các quan

3

điểm, hành vi sai trái, tiêu cực ảnh hưởng xấu đến xây dựng nền văn hóa, làm

tha hóa con người”. Với quan điểm đó, có thể nói, cần thiết phải phân tích

nhân sinh quan Phật giáo và vận dụng tư tưởng tích cực Phật giáo về đạo đức

trong các truyện cổ tích giáo dục con người làm việc thiện, tránh xa điều ác,

tự chịu trách nhiệm với những hành vi cá nhân của bản thân… Từ đó góp

phần xây dựng một xã hội tốt đẹp, lành mạnh hơn, hướng con người đến giá

trị chân - thiện - mỹ là việc làm hết sức cần thiết.

Đây cũng là lý do tôi lựa chọn vấn đề “Nhân sinh quan Phật giáo

trong truyện cổ tích Việt Nam” làm đề tài luận án tiến sĩ Triết học của mình.

2. Mục đích và nhiệm vụ

2.1. Mục đích

Mục đích của luận án là nghiên cứu một số vấn đề lý luận và nội dung cơ

bản của nhân sinh quan Phật giáo trong truyện cổ tích Việt Nam, từ đó làm rõ các

giá trị và hạn chế của nhân sinh quan Phật giáo trong truyện cổ tích Việt Nam.

2.2. Nhiệm vụ

Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm

vụ sau đây:

- Làm rõ một số vấn đề lý luận về nhân sinh quan Phật giáo và truyện

cổ tích Việt Nam.

- Phân tích một số nội dung cơ bản của nhân sinh quan Phật giáo trong

truyện cổ tích Việt Nam.

- Luận giải những giá trị và hạn chế của nhân sinh quan Phật giáo trong

truyện cổ tích Việt Nam.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1. Đối tượng

Đối tượng nghiên cứu của luận án là nội dung cơ bản của nhân sinh

quan Phật giáo trong truyện cổ tích Việt Nam.

4

3.2. Phạm vi nghiên cứu

Luận án chỉ đề cập đến nội dung cơ bản của nhân sinh quan Phật giáo

(quan niệm về cuộc đời con người, nguyên nhân dẫn đến nỗi khổ và con

đường giải thoát) trong một số truyện cổ tích Việt Nam.

4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu luận án

4.1. Cơ sở lý luận

Luận án được dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và

chủ nghĩa duy vật lịch sử. Quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà

nước Việt Nam và tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề tôn giáo để nghiên cứu nội

dung cơ bản của nhân sinh quan Phật giáo và truyện cổ tích Việt Nam. Đồng

thời luận án cũng kế thừa kết quả của những công trình nghiên cứu trước đó.

4.2. Phương pháp nghiên cứu

Luận án được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện

chứng. Đồng thời luận án cũng sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa

học cụ thể như: phân tích - tổng hợp, so sánh, logic - lịch sử...

5. Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án góp phần làm rõ một số nội dung cơ bản của nhân sinh

quan Phật giáo về cuộc đời con người, về nguyên nhân dẫn đến nỗi khổ

và con đường giải thoát. Về truyện cổ tích làm rõ khái niệm, nguồn

gốc, đặc điểm, nội dung, vai trò của truyện cổ tích. Phân tích làm rõ nội

dung cơ bản của nhân sinh quan Phật giáo trong một số truyện cổ tích

Việt Nam. Từ đó, luận giải những giá trị và hạn chế của nhân sinh quan

Phật giáo trong truyện cổ tích Việt Nam.

6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Trên phương diện lý luận: Luận án hệ thống hóa những nội dung căn

bản của nhân sinh quan Phật giáo trong truyện cổ tích Việt Nam, làm rõ

những giá trị và hạn chế của nó.

5

- Trên phương diện thực tiễn: Luận án góp phần vào việc giữ gìn và phát

huy những giá trị tốt đẹp của nhân sinh quan Phật giáo trong thời đại toàn cầu

hóa; luận án có thể được sử dụng trong việc giáo dục đạo đức, nhân cách cho thế

hệ trẻ.

7. Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tổng quan tình hình nghiên cứu và danh

mục tài liệu tham khảo, các công trình đã công bố, nội dung của luận án được

trình bày trong 3 chương, 8 tiết.

6

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1. Những công trình nghiên cứu một số vấn đề lý luận về nhân sinh

quan Phật giáo và truyện cổ tích Việt Nam

1.1. Những công trình nghiên cứu một số vấn đề lý luận về nhân

sinh quan Phật giáo

Phật giáo là một trong những tôn giáo lớn với một hệ thống các tư

tưởng triết học đồ sộ, đã thu hút các nhà nghiên cứu Phật giáo có tên tuổi

trong nước cũng như nước ngoài đi sâu nghiên cứu và công bố các công trình

lớn. Các công trình đó đã có nhiều đóng góp quan trọng trong việc làm rõ

những nội dung cơ bản của nhân sinh quan Phật giáo, đồng thời nhấn mạnh

các yếu tố tích cực và ý nghĩa của nhân sinh quan trong triết học Phật giáo.

Nguyễn Hùng Hậu là một trong những tác giả có nhiều công trình

nghiên cứu về đạo Phật. Năm 2002, ông viết cuốn Đại cương Triết học Phật

giáo Việt Nam - Từ khởi nguyên đến thế kỷ XIV [27]. Qua công trình nghiên

cứu này, tác giả đã cung cấp cho người đọc những kiến thức căn bản, sâu sắc,

toàn diện và rất ý nghĩa, về lịch sử hình thành Phật giáo nói chung và tư tưởng

Phật giáo nói riêng, đặc biệt là hai vấn đề căn bản trong đạo Phật: Thế giới

quan và nhân sinh quan. Đây là tài liệu hữu ích làm cơ sở cho tôi trong quá

trình nghiên cứu.

Cuốn Triết học cổ đại [68] của Lê Công Sự, là một công trình nghiên

cứu về nguồn gốc hình thành triết học qua các thời đại, nhất là triết học Ấn

Độ, Trung Quốc và Hy Lạp cổ đại. Trong đó, tác giả cho rằng, “Phật giáo là

một trong những tôn giáo thế giới, là niềm tự hào của nhân dân Ấn Độ. Tuy là

một tôn giáo, song Phật giáo chứa đựng nhiều tư tưởng triết học độc đáo và

sâu sắc, có ý nghĩa giáo dục lớn. Nghiên cứu Phật giáo là quá trình quay trở

7

lại quá khứ xa xăm để tìm hiểu đời sống vật chất - tinh thần của người Ấn

Độ” [68, tr. 224]. Mặt khác, tác giả cũng cụ thể hóa giá trị đó bằng giáo lý căn

bản của đạo Phật khi cho rằng: “Tứ diệu đế trong triết lý nhân sinh Phật giáo.

Mục đích cao cả của Phật giáo là tìm con đường giải thoát chúng sinh, đưa họ

thoát khỏi bể khổ trầm luân và vòng luân hồi bất tận. Đức Phật thuyết pháp:

“Này các đệ tử, nước ở ngoài biển khơi chỉ có một vị mặn, đạo của ta chỉ có

một điều là giải thoát”. Triết lý về cuộc đời và sự giải thoát của Phật giáo chủ

yếu được phản ánh trong “Tứ diệu đế” (Catvani aryaSatyani) tức bốn chân lý

tối cao mà mọi người phải thấu diệt” [68, tr. 235]. Điều hấp dẫn ở đây là tác

giả đã dành một chương trong cuốn sách để viết về Phật giáo với nội dung căn

bản là Tứ diệu đế. Đây là tài liệu quý báu trong hướng nghiên cứu về nhân

sinh quan Phật giáo.

Cuốn Giáo trình tôn giáo học đại cương [94] do tập thể giáo viên

Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân II biên soạn, được ấn hành năm 2015. Nội

dung cuốn sách cung cấp cho người đọc những tư tưởng tôn giáo và tín ngưỡng

của người Việt, trong đó có Phật giáo. Các tác giả đã chỉ ra nguồn gốc tôn giáo

nói chung đó là “sự bần cùng về kinh tế, nạn áp bức về chính trị, sự hiện diện

của những bất công xã hội, cùng với những thất vọng, bất lực trong cuộc đấu

tranh giai cấp của giai cấp bị trị đó là nguồn gốc sâu xa của tôn giáo” [94, tr.

16]. Đánh giá về Phật giáo được du nhập vào Việt Nam, các tác giả viết “Văn

hóa, đặc điểm Phật giáo thấm đẫm trong tâm tưởng mỗi con người Việt Nam

qua các thế hệ, đã góp phần tạo dựng nên nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm

đà bản sắc dân tộc. Phật giáo đã có vị trí đứng rất vững vàng trong lòng dân

tộc” [94, tr. 65]. Cuốn giáo trình này đã cung cấp cho người đọc những kiến

thức căn bản nhất về một số loại hình tôn giáo cơ bản, trong đó có Phật giáo.

Đây là tài liệu hữu ích giúp tác giả nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về

nhân sinh quan Phật giáo.

8

Tháng 11 năm 1997, Thành hội Phật giáo Thành phố Hồ Chí Minh đã

cho ấn hành bộ Phật học phổ thông [32] của Hòa thượng Thích Thiện Hoa.

Tác giả đã mang đến cho độc giả những kiến thức cơ bản về đạo Phật như:

đạo Phật là gì, đạo Phật có từ bao giờ, ai sáng lập ra; sự truyền bá của đạo

Phật,… Tác giả khẳng định sự lớn mạnh của đạo Phật và sức mạnh lan tỏa

của nó trên toàn thế giới. Song điều quan trọng nhất ở đây là những lời

khuyên của Phật giáo đối với phật tử khi chỉ ra cho họ thấy “ý nghĩa và giá trị

của mười nghiệp lành” [32, tr 104]. Hòa thượng Thích Thiện Hoa đã dẫn dắt

người đọc đến tư tưởng cốt lõi của Phật giáo là Tứ diệu đế và ông chỉ ra cho

phật tử cách học và tu hành theo thuyết này như thế nào cụ thể ở cuốn thứ ba.

Trong cuốn Bước đầu học Phật [88] của Thích Thanh Từ, được ấn

hành năm 2015, tác giả đã chỉ ra vấn đề cốt lõi trong đạo Phật: “Chủ yếu đạo

Phật chỉ dạy chúng sanh giải thoát mọi đau khổ. Song lâu đài giải thoát phải

xây dựng trên một nền tảng giác ngộ. Trước phải giác ngộ nhiên hậu mới giải

thoát, như nói “biết đúng mới làm đúng”. Giác ngộ, Giải thoát luôn liền bên

nhau không thể tách rời được. Cầu Giải thoát mà trước không Giác ngộ là sự

mong cầu viễn vông thiếu thực tế… Muốn Giải thoát mọi đau khổ, con người

phải Giác ngộ, cương quyết đập tan mọi nguyên nhân sinh ra đau khổ. Nhân

đau khổ mà nát thì quả khổ đau đâu còn. Vì thế, Giác ngộ Giải thoát là “Cốt

lõi Đạo Phật” [88, tr. 261]. Theo tác giả cuốn sách, đó là điều mà người học

theo Phật cần phải nắm được, song tác giả cũng lưu ý cần phải đi sâu phân

tích rõ vấn đề căn bản trong đạo Phật hơn nữa.

Narada Maha Thera là người chuyên giảng dạy bộ môn Đạo đức học và

Triết học. Tác phẩm Đức Phật và Phật pháp [47] là một trong những công

trình nổi tiếng của ông, do Phạm Kim Khánh dịch, được ấn hành năm 1999.

Cuốn sách này được chia ra làm hai phần: Phần thứ nhất, tác giả dành viết về

cuộc đời Đức Phật và con đường sáng lập ra đạo Phật; phần thứ hai, tác giả

9

phân tích nội dung căn bản của đạo Phật tập trung vào nghiệp. Trong đó có

đoạn viết: “Chúng ta là vị kiến trúc sư xây đắp số phận của ta. Chính chúng ta

tạo ra ta hay tự tiêu diệt lấy ta, tạo ra thiên đàng cho ta và cũng chính chúng ta

tạo ra địa ngục cho ta. Những gì ta nghĩ, nói và làm là của ta. Chính tư tưởng, lời

nói và hành động là Nghiệp. Và chính Nghiệp đưa ta lên hay xuống từ kiếp này

hay kiếp kia mãi mãi trong vòng luân hồi” [47, tr. 352]. Tác giả tuy chưa đi sâu

vào luận giải những nội dung căn bản trong Phật giáo, nhưng bước đầu đã chỉ ra

nguyên nhân dẫn đến mọi đau khổ là do con người tạo ra.

Năm 2003, nhà sư Thích Viên Giác cho ra đời cuốn Phật học cơ bản [21],

trong đó tác giả chủ yếu đề cập đến bốn chân lý kỳ diệu (Tứ diệu đế) gồm Khổ

đế, Tập đế, Diệt đế, Đạo đế. Tác giả đã cho độc giả thấy được nội dung cốt lõi và

phương pháp tu hành theo Tứ diệu đế.

Trong cuốn Ấn Độ Phật giáo sử luận [93], được ấn hành năm 2006, tác

giả Viên Trí tập trung lý giải quan niệm nhân sinh quan Phật giáo, cụ thể là Tứ

diệu đế, Duyên khởi, Nghiệp, Ngũ uẩn. Đặc biệt, tác giả đã làm rõ giá trị của

đạo Phật khi cho rằng, “khám phá vĩ đại này của Đức Phật không chỉ đóng góp

cho nền triết học của Ấn Độ trên bình diện luân lý, mà còn là tư tưởng chủ đạo

trong việc giải quyết những khủng hoảng thực sự của con người thời bấy giờ

trong lĩnh vực tôn giáo, chính trị, xã hội…” [93, tr. 87]. Đây là tài liệu quý báu

giúp tác giả luận án nghiên cứu và làm sáng tỏ giá trị của Phật giáo.

Cuốn Phật pháp nhập môn [101] của Fabrice Midal (do Hoàng Phong

chuyển ngữ) được phát hành năm 2012, trong đó, ngoài việc hệ thống hóa

những quan điểm, tư tưởng, giáo lý của Đức Phật giảng dạy, tác giả còn chỉ ra

ý nghĩa của việc thực hành theo những nghi lễ đó. Tuy chưa có cái nhìn sâu

sắc về tư tưởng của đạo Phật, nhưng tác giả đã giúp người đọc hiểu hơn về

cuộc đời Đức Phật, người đã có công khai sáng ra đạo Phật cùng với giá trị

của nó.

10

Tác phẩm Cuộc đời Đức Phật [2] do Tịnh Minh dịch, được phát hành

năm 2013. Nội dung cuốn sách được chia làm 3 phần với nội dung chủ yếu nói

về cuộc đời Đức Phật, quá trình tu luyện và phương pháp Ngài đã chọn để đạt

đến Niết bàn. Tác giả khẳng định, Đức Phật ra đời sẽ đem lại hạnh phúc cho

nhân gian : “Ngài ban hạnh phúc; Ngài sẽ mang hạnh phúc đến cho đời. Ánh

hồng quang đã rực sáng trong đêm, mặt trời, mặt trăng giống như những đốm

than tàn sắp tắt. Ngài ban ánh sáng; Ngài sẽ mang ánh sáng đến cho đời. Người

mù có thể thấy, người điếc có thể nghe, người khùng được hồi trí, vì Ngài ra

đời, Ngài phục hồi cái thấy, cái nghe, cái biết: Ngài sẽ mang cái thấy nghe hay

biết đến cho đời.” [2, tr. 25].

Tóm lại, những công trình nêu trên mới chỉ đề cập một cách khái quát

các tư tưởng, quan điểm Phật giáo, trong đó có bàn đến nhân sinh quan Phật

giáo. Tuy nhiên, đây là nguồn tài liệu quý giá để tác giả luận án tham khảo

nhằm làm rõ nội dung tư tưởng nhân sinh quan Phật giáo.

1.2. Những công trình nghiên cứu một số vấn đề lý luận về truyện cổ

tích Việt Nam

Truyện cổ tích thuộc thể loại sáng tác dân gian được nhiều thế hệ biết

tới nhất. Vẻ đẹp của nó tỏa sáng suốt dọc cuộc đời của mỗi con người, những

giá trị thẩm mỹ của truyện cổ tích không chỉ bộc lộ qua tri giác, cảm xúc nghệ

thuật của người nghe, người kể, người đọc mà còn hết sức hấp dẫn đối với các

nhà nghiên cứu. Tác giả luận án tổng hợp một số công trình nghiên cứu về

truyện cổ tích như sau:

Báo Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh, số 316 năm 1994 có đăng bài

viết của Nguyễn Tấn Phát và Bùi Mạnh Nhi, trong đó có đoạn viết: “Không

có một truyện cổ tích thần kỳ nào lại có tuổi trẻ hơn tuổi ông bà chúng ta và

cũng không có một truyện cổ tích nào già nua trong ngàn vạn đôi mắt trẻ thơ

của biết bao thế hệ” [55]. Như vậy, các tác giả khẳng định truyện cổ tích đã

11

có từ rất lâu nên tựa đầu của mỗi câu chuyện đều bắt đầu từ câu “ Ngày xửa,

ngày xưa” như là lời nhắn về khoảng thời gian mà chính tác giả chưa xác định

được. Bởi các câu chuyện cổ tích là các sáng tác dân gian, do nhân dân lao

động trong quá trình sản xuất đã tạo ra qua lời kể truyền lại trong dân gian.

Với bài viết này, các tác giả đã góp phần ca ngợi sự hấp dẫn của truyện cổ

tích trong lòng bạn đọc, nâng cao vị trí và vai trò của truyện cổ tích trong việc

định hướng về mặt tư tưởng cùng với việc giáo dục nhân cách cho thế hệ trẻ.

Tháng 10 năm 2010, NXB Giáo dục Việt Nam đã phát hành cuốn Văn

học dân gian Việt Nam [39] do Đinh Gia Khánh (chủ biên), Chu Xuân Diên và

Võ Quang Nhơn, các tác giả đã mang đến cho độc giả một kho tàng tri thức về

nền văn học dân gian Việt Nam. Với nội dung gồm hai phần và mười chương

các tác giả đã giới thiệu cụ thể và khá chi tiết về lịch sử nền văn học nước nhà,

phân định rõ ràng các thể loại như tự sự dân gian, trữ tình dân gian, chèo, truyện

thần thoại, truyện cổ tích, sử thi anh hùng,… Cuốn sách là nguồn tài liệu quý báu

cho tác giả luận án trong quá trình nghiên cứu về truyện cổ tích Việt Nam.

Cuốn Giáo trình văn học dân gian của tiến sĩ Vũ Anh Tuấn; cuốn Giáo

trình văn học dân gian Việt Nam [89]; ... Các tác giả của những cuốn giáo trình

có điểm chung là đã mang đến cho người đọc những kiến thức cơ bản nhất về

truyện cổ tích. Đặc điểm chung của truyện là xoay quanh vấn đề đời sống xã hội,

chứa đựng yếu tố thần kỳ và phân truyện cổ tích ra làm ba thể loại: 1. Truyện cổ

tích loài vật; 2. Truyện cổ tích thần kỳ; 3. Truyện cổ tích sinh hoạt. Mặc dù các

cuốn giáo trình nói trên chưa nêu rõ được truyện ra đời vào khoảng thời gian

nào, định nghĩa và vai trò của truyện, nhưng đây là những tài liệu quý báu giúp

cho tác giả luận án có thêm động lực nghiên cứu tiếp khoảng còn khuyết.

Cuốn 100 câu truyện Phật giáo [73] của Quách Thành, được ấn hành

năm 2012. Trong cuốn truyện này, tác giả đã phản ánh khá rõ nét về tư tưởng

của Phật giáo, như truyện Đức Phật ra đời, Đạt Ma Sơ Tổ, Không tìm thấy

Phật, Phiền não của Phật, Lập tức thấy đạo, Gieo nhân gặp quả,… Ở đây chúng

12

ta thấy các câu chuyện, các nhân vật trong truyện không phải là những người

nông dân bình thường, chân lấm tay bùn, chịu nhiều bất công trong xã hội như

mô típ mà chúng ta vẫn thường thấy ở các câu chuyện cổ tích Việt Nam. Tuy

nhiên, đây sẽ là tài liệu hữu ích cho tác giả của luận án khi nghiên cứu về tư

tưởng nhân sinh quan Phật giáo trong một số truyện cổ tích Việt Nam.

Trần Hoàng với cuốn Giáo trình văn học dân gian Việt Nam [34] được

xuất bản năm 2013. Khác với các tác giả nói trên khi nghiên cứu về truyện cổ

tích, ông cho rằng truyện cổ tích “ra đời vào thời kỳ đầu của xã hội có giai

cấp…” [34, tr. 42] và ông phân truyện cổ tích ra thành các nhóm: 1. Nhóm

truyện kể về các nhân vật tốt, nhân vật xấu; 2. Nhóm truyện kể về các nhân vật

thông minh tài giỏi; 3. Nhóm truyện kể về các nhân vật ngốc nghếch; 4. Nhóm

kể về đề tài tình yêu đôi lứa. Đây là cách tiếp cận mới, tác giả gần như đã nhận

định được khoảng thời gian ra đời của truyện cổ tích không mang tính chung

chung như những tác giả đã nói trên và cái được trong cuốn giáo trình này là

cách phân truyện thành nhóm thể hiện tính chính xác và rất chi tiết.

Bên cạnh đó, cũng có những tác giả đã tìm các câu chuyện cổ của Phật

giáo trong truyện cổ ở Việt Nam. Luận án tiến sĩ triết học mang tên Truyện cổ

Phật giáo trong kho tàng truyện cổ dân gian Việt Nam [25] của Đặng Thị Thu

Hà, bảo vệ thành công năm 2013. Tác giả đã tìm thấy ở các câu chuyện cổ của

Phật giáo, hay nói đúng hơn là tìm thấy tinh thần bác ái, từ bi, hỉ xả của Phật

giáo trong kho tàng đồ sộ truyện cổ dân gian của Việt Nam. Mặc dù Đặng Thị

Thu Hà khẳng định một số truyện cổ của Việt Nam mang dấu ấn Phật giáo,

nhưng tác giả không đi sâu vào phân tích cụ thể từng mẩu truyện mà chỉ mang

tính khái quát vấn đề này. Đây là tài liệu rất hữu ích cho tác giả luận án trong

quá trình nghiên cứu.

13

Cuốn Đề cương bài giảng đại cương văn học dân gian [60] của hai tác

giả Nguyễn Hằng Phương và Ngô Thanh Thúy, được phát hành năm 2014,

trong đó các tác giả đưa ra nhận định “Để định vị các biến thể của thể loại và

các tác phẩm của thể loại truyện cổ tích trong tiến trình văn học dân gian,

người ta căn cứ vào đề tài và tính chất xung đột xã hội trong truyện. Nói

chung, những truyện mà xung đột diễn ra trong cuộc sống sinh hoạt gia đình,

mà sự lý giải (bằng hư cấu nghệ thuật) mọi bất hòa, bất hạnh... Những truyện

vỡ ra từ hình thức phôi thai của sử thi anh hùng Việt cổ và được cổ tích hóa

(Sự tích trầu cau, Chử Đồng Tử, Sự tích dưa hấu,…) cũng mang tiêu chí nói

trên” [60, tr. 47-48]. Mặc dù không đi sâu vào nghiên cứu thể loại truyện cổ

tích, nhưng nhóm tác giả đã chỉ cho người đọc thấy rõ nguồn gốc sản sinh ra

truyện cổ tích Việt Nam.

Truyện cổ tích Việt Nam thuộc thể loại văn học dân gian Việt Nam,

được rất nhiều các tài liệu nghiên cứu bàn đến. Nhìn chung, các khái niệm

vẫn còn mang tính khái quát, nặng về liệt kê, chưa thống nhất về mặt quan

điểm. Vì vậy, cần phải có công trình nghiên cứu sâu, đưa ra được một khái

niệm cụ thể nói rõ về thể loại truyện cổ tích cũng như sự ra đời của nó có vai

trò như thế nào đối với bạn đọc, đây là cơ hội cho tác giả luận án tiếp tục

nghiên cứu hoàn thiện hơn nữa về vấn đề này.

2. Những công trình nghiên cứu nội dung cơ bản của nhân sinh

quan Phật giáo trong truyện cổ tích Việt Nam

Phật giáo từ lâu đã trở thành nguồn cảm hứng vô bờ, cuốn hút sự

quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu ở trong và ngoài nước. Các công trình

này sẽ được liệt kê rõ trong phần danh mục tài liệu tham khảo, tác giả

luận án tổng quan một số công trình nghiên cứu đáng lưu ý có liên quan

tới đề tài.