Khóa luận Nghiên cứu tri thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên thực vật của người dân tại xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

KHOÀNG VĂN DƯƠNG

NGHIÊN CỨU TRI THỨC BẢN ĐỊA VỀ KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG

TÀI NGUYÊN THỰC VẬT CỦA NGƯỜI DÂN TẠI XÃ TRƯỜNG HÀ

HUYỆN HÀ QUẢNG, TỈNH CAO BẰNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo

: Chính quy

Chuyên ngành : QLTNR

Khoa

: Lâm Nghiệp

: 2016 - 2020

Khóa học

Thái Nguyên, năm 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

KHOÀNG VĂN DƯƠNG

NGHIÊN CỨU TRI THỨC BẢN ĐỊA VỀ KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG

TÀI NGUYÊN THỰC VẬT CỦA NGƯỜI DÂN TẠI XÃ TRƯỜNG HÀ

HUYỆN HÀ QUẢNG, TỈNH CAO BẰNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo

Chuyên ngành

Lớp

: Chính quy

: QLTNR

: K48 - QLTNR

: Lâm Nghiệp

: 2016 - 2020

Khoa

Khóa học

Giáo viên hướng dẫn : ThS. Trꢀn Đꢁc Thiện

TS. Đỗ Hoàng Chung

Thái Nguyên, năm 2020

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận này do chính tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn

khoa học của TS. Đỗ Hoàng Chung.

Các số liệu kết quả nghiên cứu trong khóa luận của tôi hoàn toàn trung thực

và chưa hề công bố hoặc sử dụng để bảo vệ học vị nào.

Nội dung khóa luận có tham khảo và sử các tài liệu, thông tin được đăng tải

trên các tác phẩm, tạp chí,… đã được chỉ rõ nguồn gốc.

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Thái Nguyên......tháng.......năm 2020

Giáo viên hướng dẫn

TS. Đỗ Hoàng Chung

Sinh viên

Khoàng Văn Dương

XÁC NHẬN CỦA GV CHẤM PHẢN BIỆN

xác nhận đã sửa chữa sai sót sau khi Hội đồng đánh giá chấm

(Ký, họ và tên)

ii

LỜI CẢM ƠN

Thực tập tốt nghiệp là một giai đoạn cần thiết và hết sức quan trọng của mỗi

sinh viên, đó là thời gian để sinh viên tiếp cận với thực tế, nhằm củng cố và vận

dụng kiến thức mà mình đã học được trong nhà trường. Được sự nhất trí của Ban

giám hiệu nhà trường, Ban chủ nhiệm khoa Lâm Nghiệp - Trường Đại học Nông

Lâm Thái Nguyên, tôi đã tiến hành thực hiện đề tài:

“Nghiên cꢀu tri thꢀc bꢁn đꢂa vꢃ khai thꢄc vꢅ sꢆ dꢇng tꢅi nguyên thꢈc vꢉt

cꢊa ngưꢋi dân tꢌi xꢍ Trưꢋng Hꢅ, huyꢎn Hꢅ Quꢁng, tꢏnh Cao Bꢐng”.

Sau một thời gian nghiên cứu và thực tập tốt nghiệp, bản báo cáo thực tập tốt

nghiệp của tôi đã hoàn thành.

Vậy tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy cô giáo trong khoa

Lâm Nghiệp, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã giảng dạy và hướng

dẫn chúng tôi.

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo ThS. Trần Đức

Thiện. TS. Đỗ Hoàng Chung đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình

thực hiện đề tài.

Tôi xin cảm ơn các ban ngành lãnh đạo Hạt Kiểm lâm Hà Quảng và ban lãnh

đạo xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng cùng người dân trong xã

Trường Hà – Hà Quảng, đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực tập để

hoàn thành báo cáo tốt nghiệp này.

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè đã luôn động viên giúp

đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày …. tháng ….. năm 2020

Sinh viên

Khoàng Văn Dương

iii

MỤC LỤC

L ỜI CAM ĐOAN ....................................................................................................... i

L Ờ I C ẢM ƠN ............................................................................................................ ii

M Ụ C L Ụ C................................................................................................................. iii

DANH M Ụ C CÁC B Ả NG..........................................................................................v

DANH M Ụ C CÁC HÌN H ......................................................................................... vi

PH Ầ N 1. M Ở ĐẦ U ....................................................................................................1

1.1. Đặ t v ấn đề ............................................................................................................1

1.2. M ụ c tiêu nghiên c ứ u c ủa đề tài ............................................................................2

1.2.1. M ụ c tiêu t ổ ng quát ............................................................................................2

1.2.2. M ụ c tiêu c ụ th ể ..................................................................................................2

1.3. Ý nghĩa của đề tài.................................................................................................2

1.3.1. Ý nghĩa thự c ti ễ n ...............................................................................................2

PH Ầ N 2. T Ổ NG QUAN V ẤN ĐỀ NGHIÊN C Ứ U ................................................3

2.1. Cơ sở th ự c hi ện đề tài...........................................................................................3

2.2. Tình hình nghiên c ứ u trên th ế gi ớ i.......................................................................5

2.3. Tình hình nghiên c ứu trong nướ c.........................................................................6

2.4. T ổ ng quan khu v ự c nghiên c ứ u............................................................................8

2.4.1. Vị trí địa lꢀ ........................................................................................................8

2.4.2. Địa hình, đất đai ................................................................................................8

2.4.3. Khí h ậ u - thu ỷ văn .............................................................................................9

2.5. Điề u ki ệ n dân sinh, kinh t ế xã h ộ i......................................................................11

2.5.1. Dân t ộ c, dân s ố và lao độ ng ............................................................................11

2.5.2. Th ự c tr ạ ng kinh t ế ...........................................................................................11

PH Ầ N 3. ĐỐI TƯỢ NG, N ỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨ U....13

3.1. Đối tượng và địa điể m nghiên c ứ u.....................................................................13

3.2. N ộ i dung nghiên c ứ u ..........................................................................................13

3.3. Phương pháp nghiên cứ u....................................................................................13

3.3.1. K ế th ừ a các tài li ệu cơ bả n ..............................................................................13

iv

3.3 .2. Phương pháp thu thậ p s ố li ệ u ..........................................................................13

3.3.3 . Phương pháp nghiên cứ u th ự c v ậ t h ọ c............................................................17

3.3.4 . Phương pháp nộ i nghi ệ p .................................................................................19

3.3.5. Điề u tra ô tiêu chu ẩ n .......................................................................................19

3.3.6. Điề u tra theo tuy ế n v ới ngườ i cung c ấ p tin.....................................................19

PH Ầ N 4. K Ế T QU Ả D Ự KI Ế N VÀ K Ế HO Ạ CH TH Ự C HI Ệ N ........................20

4.1. M ộ t s ố loài cây thông d ụng được ngườ i dân s ử d ụ ng trong khu v ự c nghiên c ứ u .....2 0

4.2. Đặc điể m hình thái và phân b ố c ủ a m ộ t s ố cây dượ c li ệ u tiêu bi ểu được người

dân xã Trường Hà, Hà Quảng, Cao Bằng sử dụng thường xuyên ............................32

4.3. Tri th ức địa phương trong việ c khai thác các loài cây thu ố c .............................42

4.3.1. Tri th ức địa phương trong việ c khai thác các loài cây thu ố c ..........................42

4.3.2. Tri th ức địa phương trong việ c s ử d ụ ng các loài cây thu ố c ............................47

4.4. Các loài th ự c v ật dùng để làm thu ố c và các bài thu ố c quan tr ọ ng c ần đượ c b ả o

t ồ n, nhân r ộ ng............................................................................................................51

4.4.1. Các loài th ự c v ật dùng để làm thu ố c c ần đượ c b ả o t ồ n và nhân r ộ ng ............51

4.5. Đề xu ấ t m ộ t s ố gi ả i pháp trong công tác b ả o t ồ n và nhân r ộ ng các loài cây

thu ố c, bài thu ố c c ủ a c ộng đồ ng dân t ộ c ....................................................................52

K Ế T LU Ậ N VÀ KI Ế N NGH Ị ................................................................................54

1. K ế t lu ậ n .................................................................................................................54

2. Ki ế n ngh ị ...............................................................................................................55

TÀI LI Ệ U THAM KH Ả O ......................................................................................57

PH Ầ N PH Ụ L Ụ C

v

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 4.1. Một số loài cây thông dụng được người dân sử dụng trong khu vực

nghiên cứu ................................................................................................20

Bảng 4.2. Đặc điểm hình thái và phân bố của một số cây dược liệu tiêu biểu được

người dân sử dụng thường xuyên ............................................................33

B ả ng 4.3. Mô t ả đặc điể m hình thái và sinh thái c ủ a m ộ t s ố loài cây tiêu bi ểu đượ c

c ộng đồ ng dân t ộ c s ử d ụ ng làm thu ố c ....................................................35

Bảng 4.4. Tri thức địa phương trong việc khai thác các loài cây thuốc ....................42

Bảng 4.5. Tri thức địa phương trong việc sử dụng các loài cây thuốc .....................47

B ả ng 4.6. Phân h ạ ng cây thu ố c theo m ức độ đe dọ a c ủ a loài t ại địa bàn xã Trường Hà ......5 1

1

PHẦN 1

MỞ ĐẦU

1.1. Đặt vấn đề

Rừng là tài nguyên quý giá, là một bộ phận quan trọng của môi trường sống,

luôn gắn liền với đời sống của đồng bào các dân tộc miền núi. Rừng không chỉ có

giá trị về kinh tế mà còn có ꢀ nghĩa rất lớn trong nghiên cứu khoa học, bảo tồn

nguồn gen, bảo tồn đa dạng sinh học, điều hoà khí hậu, phòng hộ đầu nguồn, hạn

chế thiên tai, ngăn chặn sự hoang mạc hoá, chống sói mòn, sạt lở đất, ngăn ngừa lũ

lụt, đảm bảo an ninh quốc phòng, đồng thời rừng cũng tạo cảnh quan phục vụ cho

du lịch sinh thái du lịch cộng đồng.

Rừng là thảm thực vật của những cây gỗ trên bề mặt trái đất, giữ vai trò to

lớn đối với con người:

- Cung cáp nguồn gỗ, củi

- Điều hòa khí hậu, tạo ra oxy

- Điều hòa nước

- Nơi cư trú của động, thực vật và tàng trữ các nguồn gen quý

- Làm cây thuốc chữa bệnh

Cho đến nay Việt Nam vẫn được đánh giá là nước có nguồn tài nguyên sinh

vật đa dạng và phong phú, theo các nhà phân loại thực vật ở Việt Nam giàu tài

nguyên thực vật nhất.

Đông Nam Á, nơi có khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao. Trong đó có 3.948

loài được dùng làm thuốc (viện dược liệu, 2007) chiếm khoảng 37% số loài đã biết.

Đó chưa kể đến những cây thuốc gia truyền của 53 dân tộc thiểu số ở Việt Nam, cho

đến nay chúng ta chỉ mới biết được có một phần. Ngoài ra các nhà khoa học Nông

Nghiệp đã thống kê được 1.066 loài cây trồng trong đó cũng có 179 loài cây sử

dụng làm thuốc. Hiện nay nguồn tài nguyên rừng của chúng ta đang bị suy giảm

nghiêm trọng, kéo theo đa dạng sinh học cũng bị giảm trong đó có nhiều loài thực

vật có giá trị kinh tế cao mà chưa kịp nghiên cứu đã mất dần việc nghiên cứu phát

hiện và bảo tồn tiến đến sử dụng bền vững tài nguyên thực vật là một vấn đề cần

thiết trong giai đoạn hiện nay do đó tôi tiến hành nghiên cứu đề tài : “nghiên cứu tri

thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên thực vật của người dân tại xã

Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng” được thực hiện nhằm tìm ra giải pháp

2

để bảo tồn và phát triển các loài thực vật có giá trị và kinh nghiệm sử dụng của

người dân địa phương.

1.2. Mục tiêu nghiên cꢁu của đề tài

1.2.1. Mꢇc tiêu tổng quꢄt

Nghiên cứu tri thức bản địa về khai thác và sử dụng tài nguyên thực vật của

người dân tại xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng.

1.2.2. Mꢇc tiêu cꢇ thể

Biết được tri thức bản địa về cách khai thác và sử dụng tài nguyên thực vật

của người dân địa phương.

Biết được cách tiếp cận của người dân vào tài nguyên thực vật.

1.3. Ý nghĩa của đề tài

Qua việc thực hiện đề tài sẽ giúp sinh viên làm quen với việc nghiên cứu

khoa học, cũng cố kiến thức đã học, vận dụng lꢀ thuyết vào thực tế; biết cách thu

thập, phân tích và xử lꢀ thông tin cũng như kỹ năng tiếp cận và làm việc với cộng

đồng thôn bản và người dân và bắt đầu làm quen với việc nghiên cứu tìm hiểu ngoài

thực địa.

- Qua nghiên cứu thực tiễn đề tài giúp ta làm quen với các nghiên cứu khoa

học, áp dụng những kiến thức đã học được từ trong nhà trường và thực tiễn. Củng

cố kiến thức cơ sở cũng nhưng chuyên môn ngành, sau này có điều kiện tốt hơn để

phục vụ công tác phát triển ngành nông lâm kết hợp trong khoa lâm nghiệp.

- Tạo điều kiện cho sinh viên được tiếp xúc, làm quen với thực tế công tác

nghiên cứu khoa học.

- Giúp sinh viên nâng cao trình độ, học hỏi kinh nghiệm trong thực tế để áp

dụng vào việc nghiên cứu khoa học.

1.3.1. Ý nghĩa thꢈc tiễn

- Nâng cao kiến thức thực tế của bản thân phục vụ cho công tác sau khi ra trường.

- Góp phần nghiên cứu về việc sử dụng các loài thực vật Lâm sản ngoài gỗ

để bảo tồn nguồn tri thức bản địa.

3

PHẦN 2

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1. Cơ sở thực hiện đề tài

Tri thức bao gồm sự hiểu biết về sự vật, hiện tượng của thế giới tự nhiên

xung quanh con người. Hệ thống tri thức là sản phẩm trí tuệ của loài người được

tích lũy từ những kinh nghiệm của quá trình lao động sản xuất thực tiễn trong cuộc

sống hàng ngày. Hệ thống tri thức này hình thành trong thời gian dài lịch sử, tồn tại

và không ngừng phát triển trên cơ sở thực tiễn xã hội qua sự trải nghiệm của nhân

dân lao động. Vậy tri thức bản địa là gì? Theo định nghĩa chung cuả tổ chức Di sản

văn hóa thế giới (UNESCO), tri thức bản địa là tri thức hoàn thiện được duy trì, tồn

tại và phát triển trong một thời gian dài với sự tương tác qua lại gần gũi giữa con

người với môi trường tự nhiên nó được truyền miệng từ đời này sang đời khác và

rất ít khi được ghi chép lại. Tri thức bản địa là tri thức được tạo ra bởi một nhóm

người qua nhiều thế hệ sống và quan hệ chặt chẽ với thiên nhiên trong một vùng

nhất định. Tri thức bản địa là nguồn tài nguyên quốc gia giúp ích rất nhiều cho quá

trình phát triển theo những phương sách ít tốn kém, có sự tham gia của người dân

và đạt được sự bền vững. Các dự án phát triển dựa trên cơ sở tri thức bản địa sẽ lôi

kéo được nhiều người dân tham gia, vì nó hợp với suy nghĩ của nhân dân, dân biết

phải làm gì và làm như thế nào. Đó chính là cơ sở của sự thành công. Đặc điểm

quan trọng của tri thức bản địa là luôn thích ứng với sự thay đổi của môi trường, các

cộng đồng cư dân địa phương luôn có ꢀ thức bản địa hóa những du nhập từ bên

ngoài có lợi và thích hợp với cộng đồng. Trước đây người ta khái niệm lâm sản chủ

yếu là gỗ, ít quan tâm đến các thành phần khác gỗ. Ngày nay, trong các chiến lược

phát triển bền vững của các dự án lâm nghiệp xã hội, nông lâm kết hợp người ta đã

chú ý nhiều đến các lâm sản khác ngoài gỗ. Và có khái niệm cơ bản về Lâm sản

ngoài gỗ là bao gồm tất cả các sản phẩm có nguồn gốc sinh học và các dịch vụ thu

được từ rừng hoặc từ bất kỳ vùng đất nào có kiểu sử dụng đất tương tự, loại trừ gỗ ở

tất cả các hình thái của nó. Các loài cây thuốc đa phần là các sản phẩm Lâm sản

ngoài gỗ thuộc một phần của tài nguyên thực vật. Tài nguyên thực vật là tổng hợp

4

của sinh quyển trong một loạt các thảm thực vật. Tài nguyên thực vật như là các nhà

sản xuất chính, để duy trì chu kỳ dinh dưỡng sinh quyển và cơ sở dòng năng lượng

trên trái đất. Tài nguyên thực vật giữ một vai trò vô cùng quan trọng đối với cuộc

sống của con người nói riêng và sinh vật nói chung. Nhưng trong thời gian vừa qua

tài nguyên này đã bị suy thoái nghiêm trọng do sự tác động tiêu cực của con người,

chính vì vậy, gần đây Đảng và nhà nước ta đã có những chủ trương, đường lối mới

như: Luật Bảo vệ và phát triển rừng năm 2004, Luật đất đai năm 2013, Luật đa dạng

sinh học năm 2008, Nghị định 32 của Chính phủ năm 2010,…cùng với hàng loạt

các văn bản khác đã ra đời nhằm bảo vệ và sử dụng các nguồn tài nguyên thiên

nhiên hợp lí. Đây là một cơ sở pháp lí quan trọng để thực hiện thành công đề tài tri

thức bản về khai thác và sử dụng cây thuốc của cộng đồng dân tộc Dao ở xã Kim

Sơn Vào thế kỷ XVI, Lý Thời Trân đưa ra “Bản thảo cương mục” sau đó năm 1955

cuốn bản thảo này được in ấn lại. Nội dung cuốn sách đã đưa đến cho con người

cách sử dụng các loại cây cỏ để chữa bệnh. Ngay từ những năm 1950 các nhà khoa

học nghiên cứu về cây thuốc của Liên Xô đã có các nghiên cứu về cây thuốc trên

quy mô rộng lớn. Năm 1972 tác giả N.G. Kovalena đã công bố rộng rãi trên cả nước

Liên Xô (cũ) việc sử dụng cây thuốc vừa mang lại lợi ích cao vừa không gây hại

cho sức khỏe của con người. Qua cuốn sách “Chữa bệnh bằng cây thuốc” tác giả

Kovalena đã giúp người đọc tìm được loại cây thuốc và chữa đúng bệnh với liều

lượng đã được định sẵn (Trần Thị Lan, 2005) [9 ]. Đến năm 1992, J.H.de Beer- một

chuyên gia Lâm sản ngoài gỗ của tổ chức Nông lương thế giới khi nghiên cứu về

vai trò của thị trường và của Lâm sản ngoài gỗ đã nhận thấy giá trị to lớn của Thảo

quả đối với việc cải thiện đời sống cho người dân ở miền núi sống ở trong và gần

rừng, thu hút họ tham gia vào việc quản lí và bảo vệ tài nguyên rừng bền vững, giúp

họ có thể yên tâm sống chủ yếu vào nghề rừng.

Theo ước tính của tổ chức Quỹ thiên nhiên thế giới (WWF) có khoảng

35.000 – 70.000 loài trong số 250.000 loài cây được sử dụng vào mục đích chữa

bệnh trên toàn thế giới. Nguồn tài nguyên cây thuốc này là kho tàng vô cùng quý

giá của các dân tộc hiện đang khai thác và sử dụng để chăm sóc sức khỏe, phát triển

kinh tế, giữ gìn bản sắc của các nền văn hóa. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế

5

giới (WHO) ngày nay có khoảng 80% dân số các nước đang phát triển có nhu cầu

chăm sóc sức khỏe ban đầu phụ thuộc vào nguồn dược liệu hoặc qua các chất chiết

suất từ dược liệu (Dẫn theo Nguyễn Văn Tập, 2006) [10]. Tiến sĩ James A.Dule –

nhà dược lý học người Mỹ đã có nhiều đóng góp cho tổ chức Y tế Thế giới (WHO)

trong việc xây dựng danh mục các loài cây thuốc, cách thu hái, sử dụng, chế biến và

một số thận trọng khi sử dụng các loại cây thuốc (Trần Thị Lan, 2005) [9].

2.2. Tình hình nghiên cꢁu trên thế giới

Trên thế giới, nhiều nước đã sử dụng nguồn Lâm sản ngoài gỗ để làm thuốc,

nhiều nước đã có các đề tài nghiên cứu về thuốc và họ cũng đã sử dụng nhiều nguồn

tài nguyên này để xuất khẩu làm dược liệu và thu được một nguồn tài chính khá lớn.

Đặc biệt là Trung Quốc, có thể khẳng định đây là quốc gia đi đầu trong việc sử

dụng cây thuốc để chữa bệnh. Một nghiên cứu rất thành công của họ đã cho ra đời

cuốn sách "Kỹ thuật gây trồng cây thuốc ở Trung Quốc" vào năm 1968, do các nhà

nghiên cứu Vân Nam - Trung Quốc thực hiện. Cuốn sách này đã đề cập tới đặc

điểm sinh thái, công dụng, kỹ thuật gây trồng, ché biến và bảo quản cây Thảo quả (Phan

Văn Thắng, 2002) [5].

Vào thế kỷ XVI, Lý Thời Trân đưa ra “Bản thảo cương mục” sau đó năm

1955 cuốn bản thảo này được in ấn lại. Nội dung cuốn sách đã đưa đến cho con

người cách sử dụng các loại cây cỏ để chữa bệnh. Ngay từ những năm 1950 các nhà

khoa học nghiên cứu về cây thuốc của Liên Xô đã có các nghiên cứu về cây thuốc

trên quy mô rộng lớn. Năm 1972 tác giả N.G. Kovalena đã công bố rộng rãi trên cả

nước Liên Xô (cũ) việc sử dụng cây thuốc vừa mang lại lợi ích cao vừa không gây

hại cho sức khỏe của con người. Qua cuốn sách “Chữa bệnh bằng cây thuốc” tác giả