Khóa luận Nghiên cứu tri thức bản địa sử dụng cây thuốc của dân tộc H’Mông tại xã Trung Lèng Hồ, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

----------------------

VÀNG VĂN TRUNG

NGHIÊN CỨU TRI THỨC BẢN ĐỊA SỬ DỤNG CÂY THUỐC CỦA

CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC H’MÔNG TẠI XÃ TRUNG LÈNG HỒ,

HUYỆN BÁT XÁT, TỈNH LÀO CAI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo

Chuyên ngành

Khoa

: Chính quy

: Quản lý Tài nguyên rừng

: Lâm nghiệp

Khóa học

: 2015 – 2019

Thái Nguyên, năm 2019

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

----------------------

VÀNG VĂN TRUNG

NGHIÊN CỨU TRI THỨC BẢN ĐỊA SỬ DỤNG CÂY THUỐC

CỦA ĐỒNG BÀO DÂN TỘC H’MÔNG TẠI XÃ TRUNG LÈNG HỒ,

HUYỆN BÁT XÁT, TỈNH LÀO CAI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Hệ đào tạo

Chuyên ngành

Lớp

: Chính quy

: Quản lý Tài nguyên rừng

: K46 - QLTNR

: Lâm nghiệp

Khoa

Khóa học

: 2015 - 2019

Giảng viên hướng dẫn: 1. Th.S Đào Hồng Thuận

2. T.S Nguyễn Thị Thu Hiền

Thái Nguyên, năm 2019

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đay là công trình nghiên cứu khoa học của bản thân

tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu là quá trình điều tra trên thực địa hoàn

toàn trung thực, chưa công bố trên các tài liệu, nếu có gì sai tôi xin chịu trách

nhiệm hoàn toàn.

Thái Nguyên, tháng 06 năm2019

XÁC NHẬNCỦA GVHD

Người viết cam đoan

Vàng Văn Trung

XÁC NHẬN CỦA GV CHẤM PHẢN BIỆN

Xác nhận đã sửa chữa sai sót sau khi Hội đồng đánh giá chấm

ii

LỜI CẢM ƠN

Được sự phân công của Nhà trường, Khoa Lâm Nghiệp, Trường Đại học

Nông Lâm Thái Nguyên, sau 5 tháng thực tập em đã hoàn thành khóa luận tốt

nghiệp “Nghiên cứu tri thức bản địa sử dụng cây thuốc của đồng bào dân

tộc H’ Mông tại xã Trung Lèng Hồ, Huyện Bát Xát, Tỉnh Lào Cai”.

Để hoàn thành nhiệm vụ được giao, ngoài sự nỗ lực học hỏi của bản thân

còn có sự hướng dẫn tận tình của thầy cô, bạn bè, cô chú, anh chị tại địa bàn

xã Trung Lèng Hồ, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai.

Xin cảm ơn cô giáo – TS. Nguyễn Thị Thu Hiền, Ths. Đào Hồng Thuận

người đã hướng dẫn cho em trong suốt thời gian thực tập đã chỉ dẫn, định

hướng đi cho em để em hoàn thành tốt nhiệm vụ. Xin cảm ơn sự giúp đỡ của

cán bộ Ủy ban Nhân dân xã Trung Lèng Hồ, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai và

cán bộ Kiểm lâm Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Xát, cùng sự chỉ bảo tận tình

của các thầy lang, bà mế thuộc xã Trung Lèng Hồ.

Đồng thời xin cảm ơn thầy cô giáo Khoa Lâm nghiệp, các bộ phận liên

quan thuộc Trường và người thân trong gia đình cùng bạn bè thân thiết đã

giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành khóa luận tốt nghiệp.

Mặc dù đã nỗ lực cố gắng, tuy nhiên do hạn chế về kinh nghiệm cũng

như về thời gian và trình độ nghiên cứu nên khóa luận tốt nghiệp không thể

tránh khỏi thiếu sót. Tôi rất mong nhận được những ý kiến góp ý, chỉ bảo của

thầy cô cũng như các bạn đọc khác để khóa luận được hoàn thiện hơn nữa.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 05 năm 2019

Sinh viên

Vàng Văn Trung

iii

DANH MỤC CÁC BẢNG

B ả ng 3.1. M ẫ u b ảng điề u tra ngu ồ n cây thu ốc đượ c c ộng đồ ng dân t ộ c

H’Mông ở khu v ự c nghiên c ứ u..................................................... 25

B ả ng 4.1: S ố loài cây thu ốc đã phát hiện đượ c ở KVNC ............................... 29

B ả ng 4.2. S ố lượ ng h ọ , chi, loài thu ộ c hai l ớ p trong ngành Ng ọ c lan............ 30

B ả ng 4.3. S ự phân b ố s ố lượ ng loài cây thu ố c trong các h ọ ........................... 32

B ả ng 4.4. So sánh các h ọ có nhi ề u loài cây thu ố c ở khu v ự c nghiên c ứ u (1)

v ớ i s ố loài c ủ a t ừ ng h ọ trong h ệ h ệ th ự c v ậ t Vi ệ t Nam (2) .......... 33

B ả ng 4.5. Th ố ng kê các chi có nhi ều loài đượ c s ử d ụ ng làm thu ố c ............... 33

B ảng 4.6. Đa dạ ng v ề d ạ ng s ố ng c ủ a ngu ồ n cây thu ố c ở khu v ự c nghiên c ứ u..... 35

B ả ng 4.7. S ự phân b ố ngu ồ n cây thu ốc theo môi trườ ng s ố ng ở khu v ự c

nghiên c ứ u..................................................................................... 37

B ả ng 4.8. danh l ụ c cây thu ố c thu ộ c di ệ n c ầ n b ả o t ồ n ghi nh ậ n...................... 40

B ảng 4.9. Đa dạ ng c ủ a các b ộ ph ận cây đượ c s ử d ụ ng làm thu ố c trong c ộ ng

đồ ng dân t ộc H’Môn g ................................................................... 41

B ản 4.10. Đa dạ ng t ầ n s ố các b ộ ph ận cây đượ c s ử d ụ ng làm thu ố c trong c ộ ng

đồ ng dân t ộc H’Môn g ................................................................... 43

B ả ng 4.11. T ỷ l ệ s ố loài có công d ụ ng ch ữ a các nhóm b ệ nh c ụ th ể ............... 45

B ả ng 4.12. Ho ạ t tính kháng khu ẩ n c ủ a cao chi ế t t ừ cây Dây n ối xươngvà Sâm

quy đá ............................................................................................ 48

iv

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1. Các d ụ ng c ụ s ử d ụ ng cho nghiên c ứu trong đề tà i .......................... 26

Hình 4.1. Hình t ỷ l ệ các d ạ ng s ố ng c ủ a ngu ồ n cây thu ố c ở khu v ự c nghiên

c ứ u................................................................................................. 37

Hình 4.2. Hình S ự phân b ố cây thu ốc theo môi trườ ng s ố ng c ủ a ngu ồ n cây

thu ố c t ạ i khu v ự c nghiên c ứ u........................................................ 39

Hình 4.3. Hình đa dạ ng c ủ a các b ộ ph ận cây đượ c s ử d ụ ng làm thu ố c trong

c ộng đồ ng dân t ộc H’Mông .......................................................... 43

Hình 4.4.Hình đa dạ ng t ầ n s ố các b ộ ph ậ n cây thu ốc đượ c s ử d ụ ng trong c ộ ng

đồ ng dân t ộc H’Mông tạ i khu v ự c nghiên c ứ u ............................. 44

Hình 4.5. Hình ả nh ho ạ t tính ứ c ch ế S. aureus và E. coli c ủ a cây Sâm đá và

cây Dây n ối xương ........................................................................ 49

v

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ cái viết tắt/ký hiệu Cụm từ đầy đủ

Cc

Cả cây

Đ

Sống ở đồi

Ha

Quả, hoa

HTKK

Hoạt tính kháng khuẩn

Khu bảo tồn

KBT

KVNC

Khu vực nghiên cứu

Khoa học & công nghệ

Lá

KH&CN

L

Lp

Dây leo

Me

Cây gỗ trung bình

Cây gỗ nhỏ

Mi

Na

Cây bụi

NCTN & MT

Nghiên cứu tài nguyên & môi trường

Nghị định Chính phủ

Kí sinh và bán kí sinh

Rễ

NĐ - CP

Pp

R

Sống ở rừng

ST & TNSV

Th

Sinh thái & tài nguyên sinh vật

Thân thảo/thân

UBND

Ủy ban nhân dân

V

Vỏ

Vs

Vu

Sống ven sông ven suối

Sống ở vườn

vi

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN .............................................................................................. i

L Ờ I C ẢM Ơ N ................................................................................................................ii

DANH M Ụ C CÁC B Ả NG..........................................................................................iii

DANH M Ụ C CÁC HÌNH ...........................................................................................iv

DANH M Ụ C CÁC CH Ữ VI Ế T T Ắ T .........................................................................v

M Ụ C L Ụ C .....................................................................................................................vi

PH Ầ N 1. M Ở ĐẦ U ......................................................................................................1

1.1. Tính c ấ p thi ế t c ủa đề tài..........................................................................................1

1.2. M ụ c tiêu và yêu c ầ u c ủa đề tài...............................................................................2

1.3. Ý nghĩa của đề tài ...................................................................................................3

1.3.1. Ý nghĩa về m ặ t khoa h ọ c ....................................................................................3

1.3.2. Ý nghĩa thự c ti ễ n..................................................................................................3

PHẦN 2 . TỔNG QUAN VẪN ĐỀ NGHIÊN CỨU ...............................................4

2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu ................................................................4

2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và trong nướ c ...............................................5

2.2.1. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới ................................5

2.2.2. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc ở trong nướ c ............................12

2.3. Tổng quan khu vực nghiên cứ u ...........................................................................19

2.3.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu ..........................................................19

2.3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu[26]........................................22

PH Ầ N 3. ĐỐI TƯỢ NG, N Ộ I DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN

C Ứ U ..................................................................................................... 23

3.1. Đối tượ ng, ph ạ m vi th ời gian và địa điể m nghiên c ứ u......................................23

3.2. Nội dung nghiên cứ u ............................................................................................23

3.3. Phương pháp nghiên cứ u .....................................................................................24

vii

3.3.1. Phương pháp kế th ừ a.........................................................................................24

3.3.2. Phương pháp điề u tra c ộng đồ ng......................................................................24

3.3.3. Phương pháp thu mẫ u .......................................................................................25

3.3.4.Phương pháp đánh giá tính đa dạ ng ngu ồ n tài nguyên cây thu ố c..................26

3.3.5. Phương pháp đánh giá mức độ nguy c ấ p ........................................................27

3.3.6. Phương pháp nghiên cứ uho ạ t tính kháng khu ẩ n ............................................27

PH Ầ N 4. K Ế T QU Ả NGHIÊN C Ứ U VÀ TH Ả O LU Ậ N ..................................29

4.1. Đa dạ ng ngu ồ n cây thu ố c s ử d ụ ng trong c ộng đồ ng dân t ộ c H,Mông t ạ i xã

Trung Lèng H ồ , Huy ệ n Bát Xát, T ỉ nh Lào Cai.........................................................29

4.1.1. Đa dạ ng các b ậ c taxon.......................................................................................29

4.1.2 Đa dang về d ạ ng s ố ng c ủ a ngu ồ n cây thu ố c ....................................................35

4.1.3. Đa dạ ng v ề môi trườ ng s ố ng c ủ a ngu ồ n cây thu ố c ........................................37

4.1.4. Nh ữ ng cây thu ố c thu ộ c di ệ n c ầ n b ả o t ồ n ở Vi ệt Nam đã đượ c ghi nh ậ n

đượ c t ạ i xã Trung Lèng H ồ , huy ệ n Bát Xát, t ỉ nh Lào Cai .......................................39

4.2 . Đánh giá tình hình sử d ụ ng cây thu ố c c ủ a c ộng đồ ng dân d ộc H’Mông tạ i xã

Trung Lèng H ồ , huy ệ n Bát Xát, t ỉ nh Lào Ca i ...........................................................41

4.2.1 . Đa dạ ng v ề b ộ ph ậ n s ử d ụ ng c ủ a cây thu ố c ....................................................41

4.2.2 . Đa dạ ng v ề công d ụ ng ch ữ a b ệ nh c ủ a các loài cây thu ố c..............................44

4.3 . Đánh giá hoạ t tính kháng khu ẩ n c ủ a m ộ t s ố loài cây thu ốc đượ c s ử d ụ ng trong

c ộng đồ ng dân t ộc H’Mông khu vự c nghiên c ứ u. ....................................................47

Ph ầ n 5. K Ế T LU Ậ N VÀ KI Ế N NGH Ị ..................................................................50

5.1. K ế t lu ậ n..................................................................................................................50

5.2. T ồ n t ạ i ....................................................................................................................51

5.3. Ki ế n ngh ị ...............................................................................................................51

TÀI LI Ệ U THAM KH Ả O .......................................................................................53

PH Ụ L Ụ C

1

PHẦN 1

MỞ ĐẦU

1.1. Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam là một quốc gia có 3/4 diện tích đồi núi, là nơi có nguồn tài

nguyên cây thuốc đa dạng và là nơi cư trú của 54 dân tộc mà phần lớn là dân

tộc thiểu số với khoảng 24 triệu người, chiếm hơn 1/3 dân số quốc gia (Trần

Thúy và cộng sự, 2005) [26]. Chính sự đa dạng về dân tộc người cùng với

sự khác biệt về điều kiện, thổ nhưỡng, khí hậu, phong tục tập quán, văn hóa

từng cộng đồng dân tộc đã tạo nên sự đa dạng và phong phú trong vốn tri

thức dân gian về kinh nghiệm sử dụng cây cỏ xung quanh mình làm cây

thuốc chữa bệnh.

Cây thuốc dân gian từ lâu đời đã được nhiều người quan tâm đến, đây là

một nguồn tài nguyên thực vật có giá trị thiết thực cho các cộng đồng địa

phương trong việc phòng chữa bệnh, ngoài ra nó còn có giá trị trong việc bảo

tồn nguồn gen, cũng cấp cho lĩnh vực dược học.

Việt Nam được đánh giá là nước có nguồn tài nguyên sinh vật đa dạng

và phong phú, trong đó có nguồn tài nguyên cây thuốc, đặc biệt là khu vực

Trường Sơn. Thêm vào đó với những kinh ghiệm đã được tích lũy qua 4000

năm lịch sử, đã sử dụng nguồn tài nguyên phục vụ co nhu cầu cuộc sống từ

ăn, mặc, ở, chăm sóc sức khỏe, chữa bệnh,… của cộng đồng 54 dân tộc anh

em. Đó là một ưu thế lớn trong việc sử dụng nguồn tài nguyên thực vật trong

đó có nguồn tài nguyên cây thuốc góp phần nâng cao đời sống và sức khỏe

của mọi người đặc biệt là các cộng đồng Dân tộc thiểu số ở các vùng sau,

vùng xa nơi cuộc sống của họ gặp nhiều khó khăn phụ thuộc rất nhiều vào

nguồn tài nguyên thiên nhiên trong đó có rừng .

Bằng những kinh nghiệm dân gian của những người làm thuốc trong mỗi

dân tộ, những tri thức về cây thuốc được truyền miệng và lưu truyền cho con

cháu đời sau, từ thế hệ này qua thế hệ khác. Trải qua thời gian, các bài thuốc

2

có tính độc đáo và trở nên thông dụng trong vuệc chăm sóc sức khỏe người

dân của cộng đồng mình và những dân tộc xung quanh. Vì vậy, đã có rất

nhiều những công trình nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc cũng như bảo tồn tri

thức y học dân gian được tiến hành và mang lại giá trị khoa học và thực tiễn.

Xã Trung Lèng Hồ thuộc vùng lõi của Khu bảo tồn thiên nhiên huyện

Bát Xát, tỉnh Lào Cai, là một vùng đất giàu tài nguyên, khí hậu nhiệt đới ẩm,

có thảm thực vật rất đa dạng và phong phú, Trong đó, cộng đồng dân tộc

H’Mông ở xã Trung Lèng Hồ, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai cũng có nhiều

kinh nghiệm độc đáo về việc chữa bệnh bằng cây thuốc, Tuy nhiên, hiện nay

điều kiện kinh tế còn thiếu thốn, khó khăn, tri thức người dân chưa cao, và

diện tích rừng ngày càng bị thu hẹp, tình trạng khai thác, mua bán diễn ra một

cách phức tạp, dẫn đến nguồn tài nguyên cây thuốc ngày càng bị suy giảm.

Mặt khác những bài thuốc được cộng đồng dân tộc H’Mông sử dụng từ lâu

đời trong việc phòng và trị một số bệnh nhưng hoạt tính sinh học và cơ sở

khoa học của các bài thuốc chưa được nghiên cứu, chứng minh bằng con

đường khoa học. Vì vậy, để cung cấp các cơ sở khoa học góp phần bảo vệ

nguồn gen cây thuốc, bảo tồn và phát triển các bài thuốc của cộng đồng dân

tộc H’Mông tại xã Trung Lèng Hồ - huyện Bát Xát, tôi đề xuất ý tưởng đề tài

“Nghiên cứu tri thức bản địa sử dụng cây thuốc của dân tộc H’Mông tại xã

Trung Lèng Hồ, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai”.

1.2. Mục tiêu và yêu cầu của đề tài

- Đánh giá được tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc và kinh

nghiệm sử dụng cây thuốc của cộng đồng dân tộc H’Mông tại xã Trung Lèng

Hồ, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai.

- Đánh giá được hoạt tính kháng khuẩn của một số loài cây thuốc có giá

trị cao được cộng đồng dân tộc H’Mông tại xã Trung Lèng Hồ, huyện Bát

Xát, Tỉnh Lào Cai sử dụng trong phòng và trị bệnh.

3

- Xác định được những cây thuốc thuộc diện quý hiếm ở Việt Nam, hiện

có ở khu vực nghiên cứu.

1.3. Ý nghĩa của đề tài

1.3.1. Ý nghĩa về mặt khoa học

- Xác định tri thức bản địa sử dụng các loài cây thuốc của cộng đồng dân

tộc H’Mông tại xã Trung Lèng Hồ, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai.

- Xác định được hoạt tính kháng khuẩn của một số loài cây thuốc có giá

trị cao tại khu vực nghiên cứu.

1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn

- Kết quả thu được sẽ là cơ sở thực tiễn cho việc đề xuất công tác bảo tồn

và phát triển nguồn gen cây thuốc của cộng đồng dân tộc H’Mông tại xã

Trung Lèng Hồ, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai.

4

PHẦN 2

TỔNG QUAN VẪN ĐỀ NGHIÊN CỨU

2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu

Cây làm thuốc đã được con người biết đến và sử dụng từ rất lâu đời. với

các loài cây có sẵn trong tự nhiên, bằng những kinh nghiệm đúc rút từ đời này

ra đời khác con người đã để lại cho hiện tại một kho tàng kinh nghiệm sử

dụng cây thuốc hết sức phong phú và hiệu quả. Trong xa hội phát triển hiện

nay, các thuốc có nguồi gốc tổng hợp hóa học đã phát huy được thế mạnh

trong phòng và điều trị bệnh. Xong các loại thuốc này thường có độc tính và

gây nhiều tác dụng phụ không mong muốn. chính vì vậy con người có xu

hướng tìm trở lại các loại thuốc có nguồn gốc thảo mộc mà cơ thể con người

dễ hấp thụ và đào thải. Ngày nay cây thuốc (Cây dược liệu) được sử dụng như

là những vị thuốc, phương thuốc chữa bệnh hiệu nhiệm, thậm trí chữa các

bệnh hiểm nghèo, nan y. Theo tổ chức y tế Thế giới, 80% dân số ở các nước

đang phát triển việc chăm sóc sức khỏe ít nhiều liên quan đến Y học cổ truyền

hoặc thuốc từ dược thảo truyền thống để bảo vệ sức khỏe. Trong vài thập kỷ

gần đây, các nước trên Thế giới đang đẩy mạnh việc nghiên cứu, bào chế và

sản xuất các chế phẩm có nguồn gốc thiên nhiên từ cây thuốc để hố trợ, phòng

ngừa và điều trị bệnh. Theo thống kê của WHO, ở Trung Quốc doanh số thi

trường thuốc từ dược liệu đạt 26 tỷ USD (2008, tăng trưởng hàng năm đạt 20

%),Mỹ đạt 17 tỷ USD (2004), Nhật Bản đạt 1,1 tỷ USD (2006), Hàn Quốc

250 triệu USD (2007), Châu Âu đạt 4,55 tỷ Euro (2004),… Tính trên toàn

Thế Giới, hàng trăm doanh thu thuốc từ dược liệu ước đạt khoảng trên 80 tỷ

USD. Cây thuốc (Cây Dược Liệu) ngày càng có vị trí quan trọng không

những trong y học đẻ chữa bệnh và bồi bổ sức khỏe cho con người mà giá trị

kinh tế của cây thuốc cũng ngầy càng có vị thế và được xem như là “ Cây

công nghiệp cao cấp ”.

5

Hiện nay, mạc dù việc trồng, chế biến và sử dụng cây thuốc (Cây dược

liệu) ở Việt Nam ngày càng phát triển rộng dãi do nhu cầu gia tăng, nhưng kỹ

thuật trồng cây thuốc ở các vùng sản xuất chủ yếu mang tính kinh nghiệm.

Việc sử dụng giống phân bón, thuốc bảo vệ thức vật, nguồn nước tưới… Còn

tùy tiện. công tác tuyển trọn giống cây thuốc chưa được quan tâm và thiếu

chuyên gia nên năng suất và chất lượng chưa tốt. để khắc phục và những bất

cập này rất cần đến đội ngũ cán bộ kỹ thuật được đào tạo bài bản là cơ sỏ

vững chắc giúp ứng dụng khoa học công nghệ mới vào sảng xuất cây dược

liệu và là hướng đi tất yếu giúp các vùng sản xuất cây dược liệu tăng nhanh

sản lượng và chất lượng dược liệu đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng xã hội.

Vậy, nghiên cứu về các loài cây thuốc là hết sức cần thiết cho việc bảo tồn và

phát triển các loài cây thuốc và bài thuốc cho thế hệ hôm nay và mai sau.

2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới và trong nước

2.2.1. Tình hình nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới

Tổ tiên loài người từ khi xuất hiện đã gắn bó với thiên nhiên, trải qua

quá trình đấu tranh với thiên nhiên và bệnh tật để sinh tồn. Trong quá trình

đó, tổ tiên chúng ta ngay từ khi còn là các tộc người đã sớm phát hiện ra

những cây cỏ trong tự nhiên có thể sử dụng làm thuốc, đồng thời trong

cuộc sống lao động, đấu tranh với bệnh tật đã sáng tạo ra những bài thuốc

và phương pháp chữa bệnh.

Trong những năm gần đây, những nghiên cứu về sử dụng cây thuốc cho

mục đích chữa bệnh của người dân bản địa ở các khu vực, các quốc gia được

các nhà khoa học thực hiện trên khắp các châu lục trên thế giới:

Ở Châu Á:

Châu Á là châu lục có nhiều dân tộc bản địa sinh sống, với vốn tri thức

bản địa về việc sử dụng các loài thực vật làm thuốc phong phú và đa dạng, đã

có những nghiên cứu cụ thể ở các cộng đồng người, các khu vực khác nhau như:

6

Sanjay Kr Uniyal và cộng sự (2006) [62] khi nghiên cứu về sử dụng kinh

nghiệm sử dụng cây thuốc giữa các cộng đồng của vùng Chho Bhangal, phía

Tây dãy Hymalaya đã tìm thấy 35 loài thực vật thường được người dân địa

phương sử dụng trong việc chữa các bệnh khác nhau.

Yanchun Liu và cộng sự (2009) [69], đã ghi nhận và thu thập 68 loài cây

thuốc trong 64 chi thuộc 40 họ được người Tây Tạng sử dụng để chữa các

bệnh khác nhau.

Manju Panghal và cộng sự (2010) [51] khi nghiên cứu kiến thức bản địa

về cây thuốc được sử dụng ở cộng đồng Saperas của làng Khetawas, quận

Jhajjar, Haryana, Ấn Độ đã tìm thấy 57 loài thực vật thuộc 51 chi và 35 họ

được người dân sử dụng để điều trị các bệnh khác nhau, theo nghiên cứu này

cây thuốc được cộng đồng Saperas sử dụng nhiều nhất là các cây thuộc họ

Fabaceae.

Arshad Abbasi và cộng sự (2013) [35] khi thẩm định về thực vật học và

các giá trị văn hóa của các loại rau ăn được hoang dã quan trọng trong y học

của Lesser dãy Hymalaya đã ghi nhận 45 loại rau ăn được hoang dã thuộc 38

chi và 24 họ đã được người dân sử dụng để điều trị các bệnh khác nhau và

tiêu thụ.

Mi-Jang Song và cộng sự (2013) [56] khảo sát cây thuốc ở đảo Jeju, Hàn

Quốc đã tìm thấy 171 loài thực vật thuộc 141 chi và 68 họ, 777 cách sử dụng

các loài cây thuốc của người dân bản địa được ghi lại.

Auemporn Junsongduang và cộng sự (2013) [36] nghiên cứu về cây

thuốc từ nương rẫy và rừng thiêng của dân tộc Karen và Lawa ở Thái Lanđã

chỉ ra 365 loài thực vật thuộc 244 chi và 82 họ được sử dụng làm thuốc, trong

đó các cây thuộc họ Euphorbiaceae và Lauraceae được người dân sử dụng

nhiều nhất.

7

Naveed Akhtar và cộng sự (2013) [59] nghiên cứu về đa dạng và sử

dụng cây thuốc dân tộc trong khu vực Swat, Bắc Pakistan đã ghi nhận 106

loài thực vật thuộc 54 họ được người dân bản địa sử dụng để điều trị bệnh.

Homervergel G. Ong và Young - Dong Kim (2014) [48] nghiên cứu về

thực vật học định lượng của các cây thuốc được sử dụng bởi các nhóm bản

địa Ati Negrito ở đảo Guimaras, Philippin đã tìm thấy 142 loài cây dược liệu

thuộc 55 họ được sử dụng trong 16 loại bệnh.

Tahira Bibia và cộng sự (2014) [65] nghiên cứu thực vật dân tộc của

cây thuốc ở quận Mastung của tỉnh Balochistan, Pakistan đã chỉ ra 102

loài thực vật thuộc 47 họ được người dân sử dụng cho mục đích điều trị

các loại bệnh khác nhau.

Mi-Jang Song và cộng sự (2014) [57] khi điều tra và phân tích các kiến

thức truyền thống về cây thuốc được sử dụng bởi các cư dân tại Vườn quốc

gia (VQG) Gayasan, Hàn Quốc đã điều tra và thống kê 200 loài thực vật

thuộc 168 chi và 87 họ được các cư dân sử dụng để điều trị các loại bệnh khác

nhau như: rối loạn cơ xương, đau nhức, rối loạn hệ hô hấp, bệnh gan và các

vết cắt vết thương.

Dol Luitel và cộng sự (2014) [43] khi nghiên cứu cây thuốc được sử

dụng bởi cộng đồng người Tamang ở quận Makawanpur của Trung tâm

Nepalđã tìm thấy 161 loài thực vật thuộc 144 chi và 86 họ đã được người dân

sử dụng để điều trị các loại bệnh khác nhau.

Ở Châu Âu:

Y học dân gian châu Âu có một lịch sử lâu dài, những tri thức dân gian

bản địa được truyền lại cho các thế hệ sau bằng việc ghi chép lại và thông

qua truyền miệng qua nhiều thế kỉ (Evidence-Based Complementary và

cộng sự, 2012) [40]. Những năm gần đây, đã có nhiều công trình nghiên

cứu khoa học về việc sử dụng các loài thực vật để điều trị các loại bệnh của

người dân bản địa được thực hiện:

8

Joana Camejo – Rodrigues và cộng sự (2004) [49] khi nghiên cứu về

thực vật học của cây thuốc trong công viên tự nhiên của Sera de Saox

Mamede, Bồ Đào Nha đã cung cấp thông tin của 165 loài thực vật được sử

dụng để điều trị các bệnh khác nhau.

Maria Leporatti và cộng sự (2007) [52] khi nghiên cứu về một số công

dụng của cây thuốc trong khu vực Alto Tirreno Cosentino, Calabria, miền

Nam nước Ý đã chỉ ra 52 loài thực vật thuộc 35 họ được người dân sử dụng

để điều trị các loại bệnh chủ yếu như: bệnh ngoài da, bệnh về đường hô hấp,

đau răng, sâu răng và đau thấp khớp.

Montse Parada và cộng sự (2009) [58] nghiên cứu thực vật dân tộc của

khu vực Alt Empordaf, Catalonia, bán đảo Iberia đã tìm thấy trên 518 loài

thực vật thuộc 335 chi và 80 họ được người dân sử dụng để điều trị các bệnh

khác nhau.

Maria Leporatti và Kamel Gheddira (2009) [53] khi phân tích so sánh

các cây thuốc được sử dụng trong y học cổ truyền tại Ý và Tunisia đã ghi

nhận 153 loài thực vật thuộc 60 họ được người dân sử dụng trong việc điều trị

các bệnh khác nhau.

Ugur Cakilcioglu và cộng sự (2011) [67] khi khảo sát cây thuốc ở

Maden, Elazig, Thổ Nhĩ Kỳ đã tìm thấy 88 loài thực vật thuộc 41 họ được sử

dụng cho mục đích điều trị bệnh.

Behxhet Mustafa và cộng sự (2012) [38] nghiên cứu về các loài thực vật

được sử dụng làm thuốc của dãy núi Alps Albania ở Kosovo đã ghi nhận 98

loài thực vật thuộc 39 họ được người dân sử dụng để điều trị các loại bệnh

khác nhau, trong đó các cây được sử dụng nhiều nhất chủ yếu thuộc các họ

Rosaceae, Asteraceae và Lamiaceae.

Seyid Ahmet Sargin và cộng sự (2013) [63] nghiên cứu về các loài cây

thuốc được sử dụng bởi người dân địa phương của Alasehir, Manisa, Thổ Nhĩ

9

Kỳ đã thu thập được 137 loài thực vật được người dân bản địa sử dụng để

điều trị các bệnh khác nhau.

Gorka Menedez-Baceta và cộng sự (2014) [47] nghiên cứu về cây dược

liệu truyền thống được sử dụng ở phía Tây Bắc của xứ Basque, bán đảo

Iberiađã chỉ ra 139 loài thực vật thuộc 58 họ được người dân sử dụng để điều

trị bệnh, trong đó các cây được sử sụng nhiều nhất thuộc họ Asteraceae.

Ở Châu Mĩ:

Việc nghiên cứu về việc sử dụng cây thuốc của người dân bản địa cũng

được thực hiện:

Rainer W Bussmann và Douglas Sharon năm (2006) [61] nghiên cứu về

sử dụng cây thuốc cổ truyền ở miền Bắc Peru đã ghi nhận 510 loài thực vật

được người dân địa phương sử dụng để điều trị bệnh, các cây thuộc các họ

được sử dụng nhiều nhất là: Asteraceae, Fabaceae, Lamiaceae, Solanaceae,

Euphorbiaceae và Poaceae.

Cecilia Almeida và cộng sự (2006) [41] nghiên cứu cây thuốc phổ biến

được sử dụng trong các khu vực Xingo – một khu vực khô hạn ở Đông Bắc

Brazil đã tìm thấy 187 loài thực vật thuộc 128 chi và 64 họ được người dân sử

dụng để điều trị các bệnh: cảm lạnh thông thường, viêm phế quản, bệnh tim

mạch, bệnh thận, viêm và an thần.

Gabriele Volpato và cộng sự (2009) [45] nghiên cứu sử dụng cây thuốc

của người nhập cư Haiti và con cháu của họ ở tỉnh Camaguey, Cuba đã chỉ ra

123 loài thực vật thuộc 112 chi và 63 họ được người nhập cư Haiti sử dụng để

điều trị các bệnh khác nhau.

Gaia Luziatelli và cộng sự (2010) [46] nghiên cứu cây thuốc của cộng

đồng Ashaninka (một nghiên cứu từ các cộng đồng bản địa của Bajo

Quimiriki, Junin, Peru đã tìm thấy 402 loài thực vật được cộng đồng sử dụng

để điều trị các loại bệnh, trong đó các cây được sử dụng nhiều nhất chủ yếu

10

thuộc các họ: Asteraceae, Araceae, Rubiaceae, Euphorbiaceae, Solanaceae và

Piperaceae.

Yadav Uprety và cộng sự (2012) [68] nghiên cứu sử dụng cây thuốc

trong rừng phương Bắc của Canada đã điều tra và thống kê 546 loài cây thuốc

được sử dụng bởi những người thổ dân của rừng phương bắc Canada, các loại

cây thuốc này được sử dụng để điều trị 28 bệnh và triệu chứng rối loạn khác

nhau, trong đó các cây thuốc được sử dụng để chữa bệnh rối loạn dạ dày –

ruột, rối loạn cơ xương là chủ yếu.

Theo nghiên cứu “Thực vật dân tộc của người dân Rayones, Nuevo

León, Mexico” năm 2014, đã ghi nhận 252 loài thực vật thuộc 228 chi và 91

họ được người dân Rayones sử dụng để điều trị các bệnh, trong đó các họ

được sử dụng chủ yếu là: Asteraceae và Fabaceae (Eduardo Estrada-Castillón

và cộng sự, 2014) [44].

Nghiên cứu “Cây thuốc trong bối cảnh văn hóa của một cộng đồng

Mapuche – Tehuelche trong thảo nguyên Datagonia Argentina” đã chỉ ra 121

loài thực vật được cộng đồng sử dụng để điều trị các bệnh liên quan đến tiêu

hóa, hô hấp, tim mạch, giảm đau, chống viêm, sản khoa, phụ khoa và sinh dục

(Soledad Molares và Ana Ladio, 2014) [64].

Ở Châu Phi:

Người dân Châu Phi đã sử dụng cây thuốc bản địa hàng nghìn năm nay

để bảo vệ sức khỏe của họ, những nghiên cứu gần đây cho thấy việc sử dụng

cây thuốc của những người dân bản địa ở châu Phi rất đa dạng và phong phú

(Cây thuốc Châu Phi, 2013) [35]:

Rainer W Bussmann (2006) [60] nghiên cứu về thực vật dân tộc của

Samburu ở Nam Turkana, Kenya đã thống kê được 448 loài thực vật mà

người dân bản địa sử dụng để điều trị các bệnh khác nhau.

Tilahun Teklehaymanot và Mirutse Giday (2007) [66] nghiên cứu về

thực vật học của cây thuốc được sử dụng bởi người dân ở Zegie Peninsula,

11

Tây Bắc Ethiopia đã ghi nhận 67 loài cây thuốc thuộc 64 chi và 42 họ được

người dân sử dụng để điều trị các bệnh liên quan đến rối loạn tiên hóa, kí

sinh trùng và nhiễm trùng.

Theo nghiên cứu của David J Simbo “Một cuộc khảo sát về các loài thực

vật được sử dụng làm thuốc trong Babungo, khu vực Tây Bắc, Cameroon”, đã

xác định và ghi nhận 107 loài thực vật thuộc 98 chi và 54 họ được người dân

địa phương sử dụng để điều trị các bệnh, trong đó họ được sử dụng chủ yếu là

họ Asteraceae (David J Simbo, 2010) [42].

“Nghiên cứu về thực vật học và kiến thức bản địa về sử dụng cây thuốc

của các thầy lang trong khu vực Oshikoto, Namibia”, đã tìm thấy 61 loài cây

thuốc thuộc 25 họ được các thầy lang trong khu vực sử dụng để điều trị các

bệnh khác nhau như: Tâm thần, nhiễm trùng da, vết thương ngoài da, rắn cắn

và các vấn đề tim mạch (Ahmad Cheikhyoussef và cộng sự, 2011) [34].

“Nghiên cứu cây thuốc của Otwal và Ngãi ở quận Oyam, Bắc Uganda”,

đã chỉ ra 71 loài thực vật thuộc 41 họ được người dân địa phương sử dụng để

điều trị các loại bệnh khác nhau, trong đó họ được sử dụng chủ yếu là họ

Asteraceae (Maud M Kamatenesi và cộng sự, 2011) [54].

Nghiên cứu “cây thuốc được sử dụng bởi phụ nữ từ rừng ven biển

Agnalazaha Đông Nam Madagascar”, đã thống kê được 152 loài cây thuốc

được sử dụng bởi người dân địa phương để điều trị các bệnh, trong đó ghi

nhận 8 loài được sử dụng bởi những người phụ nữ để điều trị các biến chứng

trong khi sinh, các bệnh nhiệt đới như: sốt rét, giun chỉ và các bệnh liên quan

đến tình dục như bệnh lậu và giang mai (Mendrika Razafindraibe và cộng sự,

2013) [55].

Nghiên cứu về “sử dụng và quản lý cây thuốc truyền thống của cộng

đồng dân tộc Maale và Ari, ở miền nam Ethiopia”, đã ghi nhận 128 loài cây

thuốc thuộc 111 chi và 49 họ được cộng đồng người Maale và Ari sử dụng để

điều trị các loại bệnh khác nhau (Berhane Kidane và cộng sự, 2014) [39].