Kết quả nghiên cứu chọn tạo giống cà phê vối, cà phê chè chất lượng cao cho vùng Tây Nguyên

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHỌN TẠO GIỐNG CÀ PHÊ VỐI, CÀ PHÊ

CHÈ CHẤT LƢỢNG CAO CHO VÙNG TÂY NGUYÊN

Đinh Thị Tiếu Oanh, Nguyễn Thị Thanh Mai, Trần Anh Hùng, Nguyễn Đình Thoảng,

Lại Thị Phúc, Vũ Thị Danh, Nông Khánh Nƣơng, Lê Văn Bốn, Lê Văn Phi và ctv

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Cà phê là một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu mang lại giá trị kinh tế cao

cho Việt Nam, năm 2016 xuất khẩu cà phê đạt 1,78 triệu tấn với kim ngạch 3,34 tỷ USD,

tăng 32,8% về lƣợng và 24,9% về trị giá so với năm 2015 (Bộ Công Thƣơng, 2017). Mặc

dù, Việt Nam là quốc gia xuất khẩu cà phê Robusta hàng đầu thế giới nhƣng chất lƣợng cà

phê của Việt Nam còn thấp do một số yếu tố nhƣ: thu hoạch vào mùa mƣa, thiếu sân phơi,

công nghệ chế biến sau thu hoạch chƣa đảm bảo làm cho hạt cà phê nhân bị mốc, đen,

mọt, ..., các giống cà phê vối sản xuất đại trà có kích cỡ hạt nhỏ đã ảnh hƣởng đến giá trị

xuất khẩu của ngành cà phê Việt Nam. Bên cạnh cà phê vối thì cà phê chè của nƣớc ta

hiện nay chủ yếu đƣợc trồng bằng giống Catimor và chiếm trên 95% diện tích, phần còn

lại là một số giống khác. Giống Catimor sinh trƣởng khỏe, thích ứng rộng, năng suất cao.

Tuy nhiên vẫn có một số hạn chế nhƣ hạt nhỏ, ngắn, phẩm vị nƣớc uống còn thiên về cà

phê vối. Do đó cần phải có những giống cà phê chè mới có năng suất, chất lƣợng cao,

kháng bệnh gỉ sắt, thay thế diện tích cà phê Catimor. Xuất phát từ tình hình thực tế trong

sản xuất, để tăng tính cạnh tranh của ngành cà phê Việt Nam thì cần phải tập trung nghiên

cứu các vật liệu giống cà phê năng suất cao, chất lƣợng tốt nhằm nâng cao giá trị xuất

khẩu trên thị trƣờng thế giới.

Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) trong thời gian qua

đã nghiên cứu và chọn lọc đƣợc 11 dòng vô tính cà phê vối mới để sản xuất và phục vụ

cho tái canh cà phê tại các tỉnh vùng Tây Nguyên. Các giống mới có tiềm năng năng suất

cao, chất lƣợng cà phê nhân vƣợt trội so với giống cũ, đặc biệt là 03 dòng vô tính có tầm

chín trung bình TR4, TR9, TR11; 02 dòng vô tính chín muộn TR14, TR15; 01 giống cà

phê vối lai TRS1có năng suất và chất lƣợng tƣơng đƣơng với các dòng vô tính. Bên cạnh

đó, WASI cũng đã nghiên cứu tuyển chọn, lai tạo và chọn lọc đƣợc 6 giống cà phê chè

mới. Trong đó các giống TN1, TN2 đã đƣợc công nhận giống chính thức, giống TN6,

TN7, TN9 và THA1 đƣợc công nhận cho sản xuất thử.

II. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

2.1. Nghiên cứu chọn lọc các dòng vô tính cà phê vối TR4, TR9, TR11.

2.2. Nghiên cứu chọn lọc các dòng vô tính cà phê vối chín muộn TR14, TR15.

2.3. Nghiên cứu chọn tạo giống cà phê vối lai TRS1.

2.4. Nghiên cứu chọn tạo các giống cà phê chè lai TN (con lai F1).

2.5. Nghiên cứu chọn lọc giống cà phê chè thuần THA1.

III. MỘT SỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHỌN TẠO GIỐNG CÀ PHÊ CHO

VÙNG TÂY NGUYÊN

3.1.1. Kết quả khảo nghiệm các giống (dòng vô tính) cà phê vối TR4, TR9, TR11

Qua kết quả khảo nghiệm giống tại các vùng trồng chính cho thấy: Tại Đắk Lắk,

năng suất trung bình 3 vụ vào giai đoạn kinh doanh của 3 giống khá cao, đạt trên 6,5

tấn nhân/ha, trong đó giống nổi bật cho năng suất cao nhất đó là TR4 (7,3 tấn

nhân/ha). Khối lƣợng 100 nhân và kích thƣớc hạt của 3 giống đạt khá cao: giống TR4

và TR11 có khối lƣợng 100 nhân đạt 18,3 - 18,4 g; riêng giống TR9 đạt 22,5 g. Tỷ lệ

hạt trên sàng 16 các giống đạt trên 80%; trong đó giống TR9 đạt 94,3%. Các giống cà

phê vối mới chọn lọc đều không bị nhiễm bệnh gỉ sắt.

Bảng 1. Năng suất, chất lƣợng và chỉ số bệnh gỉ sắt của 3 giống cà phê vối

nổi trội khảo nghiệm tại các tỉnh Tây Nguyên

Năng suất

TB 3 vụ

Tỷ lệ

Khối lƣợng

100 nhân

Tỷ lệ hạt

trên sàng

16 (%)

Địa

điểm

Chỉ số bệnh

gỉ sắt (%)

Tên

giống

Tƣơi/

nhân

(tấn /ha)

7,3

(g)

TR4

TR9

TR11

TR4

TR9

TR11

TR4

TR9

TR11

4,0

4,3

4,2

4,5

4,4

3,9

4,0

18,4

22,5

18,3

17,3

21,0

18,7

20,6

29,6

21,8

80,0

94,3

88,2

73,2

85,0

75,0

83,9

96,2

90,8

0,0

Đắk

Lắk

6,7

6,6

5,2

Gia

Lai

4,8

4,9

5,2

Lâm

Đồng

4,8

5,0

Tại Gia Lai, năng suất trung bình 3 vụ của giống TR9 và TR11 tƣơng đƣơng

nhau (4,8 - 4,9 tấn nhân/ha), TR4 có năng suất cao hơn đạt 5,2 tấn/ha. Khối lƣợng 100

nhân đạt 17,3 - 21,0 g; tỷ lệ trên sàng 16 đạt trên 70%. Các dòng đều kháng cao đối

với bệnh gỉ sắt.

Các giống TR4, TR9, TR11 trồng tại Lâm Đồng có năng suất trung bình 3 vụ từ

4,8 - 5,2 tấn/ha; trong đó TR4 cho năng suất cao hơn. Các giống khi trồng trong điều

kiện Lâm Đồng có kích thƣớc hạt rất lớn, hạt loại R1 (hạt trên sàng 16) đạt trên 83%,

khối lƣợng 100 nhân đạt trên 20 g, đặc biệt giống TR9 có tỷ lệ hạt trên sàng 16 đạt

96,2%, khối lƣợng 100 nhân đạt 29,6 g. Các giống đều không bị nhiễm bệnh gỉ sắt.

Qua kết quả khảo nghiệm trên cho thấy: 3 DVT cà phê vối TR4, TR9, TR11 là

các giống có năng suất cao, chất lƣợng cà phê nhân cải thiện đáng kể so với các giống

trƣớc đây cũng nhƣ giống đang sản xuất đại trà, không bị nhiễm bệnh gỉ sắt và thích

ứng tốt tại nhiều vùng trồng trên địa bàn Tây Nguyên.

3.1.2. Kết quả khảo nghiệm các dòng vô tính cà phê vối chín muộn TR14, TR15

Bảng 2. Năng suất các giống cà phê vối chín muộn TR14, TR15 (trung bình 4 vụ)

Năng suất (tấn nhân/ha)

Lâm

Đồng

Trung

bình

giống

Thời gian từ lúc

ra hoa đến thu

hoạch (tháng)

Giống

Đắk Lắk

Gia Lai

TR14

TR15

5,63

5,30

5,42

4,67

5,25

5,15

5,19

5,15

4,46

5,02

4,93

4,90

5,06

4,46

4,84

5,24

5,13

5,21

4,58

12

10

11

TR16

TR6 (Đ/C)

TB

Các giống cà phê vối chín muộn TR14, TR15 vào giai đoạn kinh doanh có thời

điểm chín tập trung vào tháng 1 và tháng 2 năm sau. Ở 3 địa điểm khảo nghiệm, các

giống cà phê vối chín muộn có năng suất trung bình 4 vụ đạt từ 5,13 - 5,24 tấn

nhân/ha; cao hơn giống đối chứng TR6 chỉ đạt 4,58 tấn nhân/ha.

Bảng 3. Phẩm cấp hạt và khả năng kháng bệnh gỉ sắt của các giống cà phê vối

chín muộn

Địa

điểm

Khối lƣợng Tỷ lệ hạt >sàng

Tỷ lệ

tƣơi/nhân

CSB gỉ sắt

DVT

TR14

100 nhân (g)

số 16 (%)

(%)

20,9

97,8

4,3

4,2

4,3

4,2

4,3

4,4

4,3

4,5

0

0,1

0

TR15

24,9

98,1

Đắk Lắk

TR16

20,0

94,3

TR6 (Đ/C)

TR14

19,4

92,7

0

20,5

95,4

0

TR15

22,0

97,9

0

Gia Lai

TR16

19,1

93,2

0

TR6 (Đ/C)

TR14

18,4

91,5

0

22,4

95,7

0

TR15

23,5

96,3

0

Lâm

Đồng

TR16

20,2

91,2

0

TR6 (Đ/C)

19,2

90,0

0

Chất lƣợng hạt cà phê nhân của các dòng cà phê vối chín muộn khá tốt, khối

lƣợng 100 nhân ở cả 3 vùng đạt từ 19,1 - 24,9 g, cao hơn hẳn so với dòng đối chứng

TR6 chỉ đạt từ 18,4 - 19,4 g. Ở các địa điểm khảo nghiệm khối lƣợng 100 nhân đƣợc

sắp xếp theo chiều giảm dần nhƣ sau: Lâm Đồng > Đắk Lắk > Gia Lai. Các dòng cà

phê vối chín muộn TR14, TR15 có tỷ lệ hạt trên sàng 16 (hạt loại 1) tại các vùng khảo

nghiệm đạt 95,4 - 98,1% cao vƣợt trội so với giống đối chứng TR6 chỉ đạt dƣới 93%.

Tỷ lệ tƣơi/nhân thấp, biến thiên trong khoảng 4,2 - 4,5.

Bảng 4. Chất lƣợng nƣớc uống của các giống cà phê vối

chín muộn tại Buôn Ma Thuột - Đắk Lắk

Mùi hƣơng

Mùi vị

(Flavour)

Khá

Axít

Thể chất

(Body)

Tốt

DVT

TR14

Xếp loại

Tốt

(Aroma)

(Acidity)

Trung bình

Đặc trƣng

TR15

Đặc trƣng

Khá

Trung bình

Tốt

TR16

TR6 (đ/c)

Ngoài việc đánh giá chất lƣợng cà nhê nhân sống, kết quả thử nếm cà phê tách

cho thấy: mùi vị và thể chất của các mẫu đánh giá đều tốt, hƣơng vị nƣớc uống đặc

trƣng, độ chua đạt trung bình và đƣợc đánh giá tổng thể là rất tốt. Đây là đặc điểm nổi

trội của các dòng cà phê vối chín muộn đang rất đƣợc chú trọng hiện nay.

3.1.3. Kết quả khảo nghiệm giống cà phê vối lai tổng hợp TRS1

Bên cạnh công tác chọn lọc dòng vô tính, do nhu cầu tái canh cà phê ngày càng

nhiều, yêu cầu lƣợng cây giống lớn, nếu các giống chỉ đƣợc nhân bằng phƣơng pháp

vô tính thì không thể đáp ứng đủ. Do vậy, trong những năm qua WASI đã tiến hành

nghiên cứu, xác định các tổ hợp bố mẹ tốt để lai tạo theo hƣớng tạo hạt giống lai tổng

hợp, kết quả đã lai tạo và chọn lọc đƣợc giống cà phê vối lai TRS1. Giống TRS1 là sản

phẩm hạt lai từ các dòng vô tính chọn lọc (TR4, TR9, TR11, TR12), đƣợc nhân giống

bằng hạt, hệ số nhân cao, hạ giá thành sản xuất cây giống. Giống TRS1 đã đƣợc công

nhận giống chính thức năm 2015 (Quyết định số 324/QĐ-TT-CCN, ngày 05/11/2015).

Bảng 6. Một số đặc trƣng chính của giống TRS1 tại các vùng khảo nghiệm

Năng suất

(tấn

nhân/ha) nhân (g)

Khối

Tỷ lệ hạt

Tỷ lệ

Tỷ lệ bệnh

gỉ sắt (%)

TT

Tỉnh

lƣợng 100 trên sàng

Tƣơi/nhân

16 (%)

90,9

1

2

3

4

Đắk Lắk

Gia Lai

4,05

4,57

4,43

3,59

4,31

20,8

19,3

18,2

17,9

19,1

4,6

4,7

4,5

4,7

4,6

5,4

2,4

84,1

Đắk Nông

Lâm Đồng

85,7

12,4

8,8

80,6

Trung bình

85,3

7,2

Tăng so với đối

chứng (%)

50,2

25,4

27,7

5,4

Kết quả đánh giá các mô hình sản xuất thử giống cà phê vối lai TRS1 tại các

vùng cho thấy: mức năng suất trung bình của giống TRS1 qua 2 vụ kinh doanh tại các

tỉnh vùng Tây Nguyên đạt trung bình 4,31 tấn nhân/ha; khối lƣợng 100 nhân đạt trung

bình 19,1 g; tỷ lệ hạt trên sàng 16 (hạt loại 1) đạt trung bình 85,3%; tỷ lệ tƣơi nhân đạt

4,6 và mức nhiễm bệnh gỉ sắt trung bình đến nặng chiếm 7,2%. Giống TRS1 tỏ ra

thích ứng tốt và có năng suất, kích thƣớc hạt cũng nhƣ các tính trạng khác tốt hơn hẳn

giống sản xuất đại trà tại các vùng sản xuất thử thuộc các tỉnh Tây Nguyên.

3.2. Kết quả nghiên cứu chọn tạo giống cà phê chè

3.2.1. Kết quả khảo nghiệm các giống cà phê chè lai mới TN6, TN7, TN9

Bảng 7. Năng suất của các giống cà phê chè lai TN triển vọng (Trung bình 2 vụ

2014 - 2015)

Tỷ lệ tƣơi/nhân

Năng suất (tấn nhân/ha)

NS

TB

Giống

Đắk Kon Lâm Phủ Sơn Đắk Kon Lâm Phủ Sơn

Lắk Tum Đồng Quỳ La Lắk Tum Đồng Quỳ La

TN6

TN7

TN9

5,5 6,4

5,6 5,6

5,5 5,6

5,3

5,7

5,6

5,5 5,5 2,56 2,84 4,11 3,27 2,27

5,6 6,1 2,57 3,19 4,07 2,93 2,30

5,9 6,2 2,76 3,26 4,42 2,80 2,42

6,8 6,2 1,73 2,48 2,29 2,14 2,18

3,01

3,12

2,16

Catimor 5,4 5,7

Đánh giá năng suất của các giống lai TN tại các mô hình cho thấy: Điều kiện

Lâm Đồng thích hợp cho các giống lai cà phê chè sinh trƣởng và phát triển. Năng suất

của các giống lai trồng tại Lâm Đồng dao động từ 4,07 - 4,42 tấn nhân/ha, cao nhất là

giống TN9 đạt 4,42 tấn nhân/ha trong khi Catimor đạt 2,29 tấn nhân/ha. Kế đến tại

Kon Tum, các giống lai có năng suất đạt trên 3,0 tấn nhân/ha và cao hơn giống

Catimor trong cùng điều kiện khảo nghiệm. Nhìn chung, tại các điểm trồng mô hình,

năng suất 3 giống lai đều cao hơn so với giống Catimor và đạt trên 2,0 tấn nhân/ha ở

vụ 2015. Trong đó năng suất tăng và ảnh hƣởng theo vùng nhiều hơn so với sự thích

ứng của từng giống.

Bảng 8. Chất lƣợng cà phê nhân của các giống cà phê chè lai TN triển vọng

Khối lƣợng 100 nhân (g)

Đắk Kon Lâm Phủ Sơn Đắk Kon Lâm Phủ Sơn

Lắk Tum Đồng Quỳ La Lắk Tum Đồng Quỳ La

Tỷ lệ hạt trên sàng 16 (%)

Ký hiệu

giống

TN6

TN7

TN9

15,8 17,1

15,5 17,4

14,8 18,2

17,0 17,5 16,0 71,9 88,3 81,8 80,4 80,4

17,2 17,9 16,1 77,1 84,3 85,2 81,9 85,0

17,3 16,8 17,2 71,2 89,8 82,9 83,2 83,0

14,8 16,2 15,8 71,9 72,6 73,6 76,6 76,5

Catimor 13,0 16,9

Các giống lai TN6, TN7, TN9 trong các mô hình trồng tại Đắk Lắk, Kon Tum,

Lâm Đồng, Phủ Quỳ và Sơn La có kích cỡ hạt và khối lƣợng 100 nhân cao hơn so với

giống Catimor. Tại Kon Tum, các giống lai TN có khối lƣợng 100 nhân cao từ 17,1 -

18,2 g cao hơn so với Catimor đạt 14,8 g. Tỷ lệ hạt trên sàng 16 của các giống lai tại 4

mô hình đều đạt trên 80% so với Catimor cao nhất chỉ đạt 76,6%. Tại Đắk Lắk tỷ lệ hạt

trên sàng 16 thấp hơn so với các vùng khác biến động từ 71,2 - 77,1 g.

3.2.2. Kết quả khảo nghiệm giống cà phê chè thuần THA1

Năm 2012, WASI đã triển khai các mô hình khảo nghiệm giống mới THA1 tại

Lâm Đồng, Phủ Quỳ và Sơn La. Đánh giá các chỉ tiêu sinh trƣởng sau 30 tháng cho

thấy: giống THA1 có khả năng sinh trƣởng tốt, phù hợp với điều kiện sinh thái tại các

vùng khảo nghiệm và tƣơng đƣơng với giống Catimor về kiểu hình.

Bảng 9. Năng suất và chất lƣợng cà phê nhân của giống cà phê chè THA1 (Trung

bình 2 vụ 2014 - 2015)

Năng suất

(tấn nhân/ha)

Khối lƣợng 100 Tỷ lệ hạt trên

nhân (g) sàng 16 (%)

Tỷ lệ

tƣơi/nhân

THA1 Catimor THA1 Catimor THA1 Catimor THA1 Catimor

Vùng

Lâm Đồng

Phủ Quỳ

Sơn La

2,98

2,45

2,6

2,31

2,14

2,18

2,21

17,2

16,7

17,4

17,1

14,3

16,4

15,5

15,4

92,5

86,4

88,8

89,2

86,5

76,6

80,2

81,1

5,5

6,5

6,1

6

5,4

6,8

6,2

6,1

Trung bình 2,67

Năng suất trung bình 2 vụ của giống THA1 tại Lâm Đồng đạt 2,98 tấn nhân/ha và

cao hơn so với Catimor đạt 2,31 tấn nhân/ha. Tỷ lệ hạt trên sàng đạt 92,5% cao hơn so

với Catimor đạt 86,5%. Tƣơng tự tại Phủ Quỳ và Sơn La, giống THA1 vẫn cho năng

suất cao hơn Catimor. Nhìn chung năng suất trung bình tại các vùng khảo nghiệm của

giống THA1 trong 2 vụ 2014 - 2015 cao hơn so với giống Catimor, đạt 2,67 tấn

nhân/ha trong khi đó giống Catimor chỉ đạt trung bình 2,21 tấn nhân/ha. Giống THA1

có tỷ lệ hạt trên sàng lớn hơn giống Catimor đạt 89,2%.

IV. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ

4.1. Kết luận

Từ năm 1995 đến nay, WASI đã chọn tạo đƣợc 12 giống cà phê vối, trong đó

nổi trội nhất là các giống chín trung bình TR4, TR9, TR11 và 2 giống chín muộn

TR14, TR15; chọn tạo đƣợc 1 giống lai cà phê vối tổng hợp TRS1 nhân giống bằng

hạt. Các giống có năng suất rất cao, đạt từ 4 - 6 tấn nhân/ha, đặc biệt có những hộ

trồng thâm canh có thể đạt 7 - 8 tấn nhân/ha và kháng bệnh gỉ sắt. Giống cà phê vối lai

TRS1 có năng suất tƣơng đƣơng với các dòng vô tính (4 - 6 tấn nhân/ha), ngoài ra

giống có ƣu điểm đƣợc nhân bằng hạt, dễ nhân giống và giá thành hạ, đây là nguồn

giống cung cấp chủ lực cho chƣơng trình tái canh cà phê vối tại các tỉnh Tây Nguyên.

Từ năm 1991 đến nay, WASI cũng đã lai tạo và chọn lọc đƣợc 11 giống cà phê

chè, các giống hiện đang đƣợc trồng rộng rãi tại các vùng trồng cà phê chè trên cả

nƣớc. Các giống cà phê chè lai giai đoạn sau bao gồm TN1, TN2, TN6, TN7, TN9 và

giống cà phê chè thuần THA1 có năng suất cao hơn Catimor từ 25 - 30% (năng suất từ

3 - 4 tấn nhân/ha), có chất lƣợng cà phê nhân sống tốt hơn Catimor.

4.2. Đề nghị

- Sử dụng và nhân rộng các giống cà phê vối mới TR4, TR9, TR11, TRS1 và các

giống cà phê chè mới TN1, TN2, TN7, TN9, THA1 đã đƣợc Bộ Nông nghiệp và Phát

triển nông thôn công nhận để phục vụ cho chƣơng trình tái canh cà phê cũng nhƣ trồng

mới tại các vùng có điều kiện sinh thái phù hợp.

- Tiếp tục nghiên cứu chọn tạo và phát triển các giống cà phê mới có chất lƣợng

cao cho vùng cà phê trọng điểm Tây Nguyên, nghiên cứu giống có khả năng chống

chịu sâu bệnh và thích ứng điều kiện biến đổi khí hậu. Đồng thời xây dựng hệ thống

canh tác cà phê theo hƣớng cơ giới hóa, áp dụng công nghệ cao trong chăm sóc, thu

hoạch và chế biến là hƣớng đi mang tính chiến lƣợc và bền vững cho ngành cà phê

Việt Nam.

PHỤ LỤC. MỘT SỐ HÌNH ẢNH CÁC GIỐNG CÀ PHÊ CHỌN LỌC

Hình 1. Giống cà phê TR4 trồng tại Đắk Lắk Hình 2. Giống cà phê TR9 trồng tại Gia Lai

Hình 3. Giống cà phê TR11 trồng tại Lâm Đồng

Hình 4. Giống cà phê TRS1 trồng tại Gia Lai

Hình 5. Giống cà phê TR14

trồng tại Gia Lai

Hình 6: Giống cà phê TR15

trồng tại Đắk Lắk

Hình 7. Giống cà phê chè TN1 trồng

tại Lâm Đồng

Hình 8. Giống cà phê chè THA1 trồng

tại Lâm Đồng

Giống cà phê chè THA1 tại Kon Tum