Hoạt động sinh kế từ rừng của cộng đồng địa phương tại huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La
Kinh tế & Chính sách
HOẠT ĐỘNG SINH KẾ TỪ RỪNG CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG
TẠI HUYỆN THUẬN CHÂU, TỈNH SƠN LA
Trịnh Hải Vân
Trường Đại học Lâm nghiệp
TÓM TẮT
Ở Việt Nam, trong nhiều năm trở lại đây, vấn đề sinh kế và phát triển sinh kế bền vững được rất
nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu, đặc biệt là sinh kế cho những người dân sống phụ thuộc vào rừng.
Nghiên cứu này được thực hiện ở 3 xã: xã Bon Phặng, xã Phổng Lái, xã Co Mạ của huyện Thuận
Châu, tỉnh Sơn La. Nghiên cứu sử dụng các phương pháp chủ yếu là bộ công cụ đánh giá nông thôn
có sự tham gia của người dân (PRA) như: phỏng vấn hộ gia đình, thảo luận nhóm, phân tích SWOT
kết hợp với phương pháp khảo sát hiện trường. Kết quả nghiên cứu đã đánh giá được thực trạng các
hoạt động sinh kế từ rừng của người dân địa phương, bao gồm: sản xuất nông nghiệp trên đất chưa có
rừng rừng, chăn thả gia súc trên đất rừng, trồng rừng và trồng LSNG, khai thác các sản phẩm từ rừng,
hưởng lợi từ chi trả dịch vụ môi trường rừng. Trên cơ sở đó bài báo đã đề xuất được một số giải pháp
phát triển các hoạt động sinh kế ở địa phương gắn với bảo vệ và phát triển rừng.
Từ khóa: Hộ gia đình, huyện Thuận Châu, nguồn vốn, sinh kế.
đúng đắn thực trạng các hoạt động sinh kế từ
rừng để từ đó làm cơ sở đề xuất các giải pháp
cải thiện sinh kế gắn với quản lý bảo vệ và
phát triển tài nguyên rừng.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Sơn La là một tỉnh miền núi của vùng Tây
Bắc Việt Nam, với lợi thế rừng và đất lâm
nghiệp chiếm tới hơn 40% diện tích đất tự
nhiên, cùng với địa hình ¾ là đồi núi và cao
nguyên, Sơn La có nhiều tiềm năng để phát
triển lâm nghiệp. Năm 2016, tổng diện tích
rừng của tỉnh Sơn La là 656.277ha bao gồm
rừng tự nhiên là 643.418ha, rừng trồng là
12.859 ha (Niên giám thống kê tỉnh Sơn La,
2016).
2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Mục tiêu nghiên cứu
- Đánh giá được thực trạng các hoạt động
sinh kế của người dân sống phụ thuộc vào rừng
tại huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La;
- Đề xuất được một số giải pháp cải thiện
sinh kế từ rừng gắn với bảo vệ và phát triển
rừng cho người dân tại địa phương.
2.2. Nội dung nghiên cứu
Thuận Châu là huyện có diện tích rừng hiện
có đứng thứ 2 ở tỉnh Sơn La, với 71.816 ha và
là huyện có diện tích rừng trồng mới qua các
năm tương đối cao và đồng đều. Huyện Thuận
Châu có 29 xã, có nhiều thành phần dân tộc
thiểu số sinh sống như: Thái, Mông… Cuộc
sống của người dân huyện Thuận Châu chủ
yếu dựa vào sản xuất nông lâm nghiệp và có
nhiều hoạt động sinh kế phụ thuộc rất nhiều
vào rừng như: gỗ, gỗ củi, các loại LSNG đến
việc tạo ra thu nhập bằng tiền từ các hoạt động
như canh tác nương rẫy, trồng rừng, chăm sóc
bảo vệ rừng…
- Khái quát tình hình sử dụng đất lâm
nghiệp tại khu vực nghiên cứu (KVNC);
- Khái quát về các nguồn vốn sinh kế tại
KVNC;
- Phân tích thực trạng các hoạt động sinh kế
từ rừng của người dân tại KVNC;
- Đề xuất một số giải pháp cải thiện sinh kế
từ rừng gắn với bảo vệ, phát triển rừng tại
KVNC.
2.3. Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu và phân tích tài liệu thứ cấp:
Kế thừa các nguồn tài liệu tại địa phương, các
kết quả đã có trước đây của các công trình
Xuất phát từ thực tiễn trên, nghiên cứu này
được thực hiện với mong muốn đánh giá được
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2019
141
Kinh tế & Chính sách
khoa học trên cơ sở phân tích có chọn lọc.
- Lựa chọn địa điểm nghiên cứu: 6 bản của
3 xã ở huyện Thuận Châu được lựa chọn đáp
ứng các tiêu chuẩn như: có rừng, người dân có
các hoạt động sinh kế từ rừng và đất lâm
nghiệp, thuộc thành phần dân tộc thiểu số:
Thái, Mông. Đề tài đã lựa chọn được 4 bản
người Thái là bản Lốm Hượn, bản Lẩy B, Bản
Lái Lè, bản Mớ và 2 bản người Mông là bản
Mô Cổng, bản Co Mạ.
+ Phỏng vấn hộ gia đình: lựa chọn 20 hộ gia
đình/1 bản để phỏng vấn. Các HGĐ được chọn
là những hộ gia đình thuộc thành phần dân tộc
Thái hoặc Mông; có các hoạt động sinh kế từ
rừng và đất lâm nghiệp chưa có rừng. Tổng số
hộ phỏng vấn của 6 bản là 120 hộ;
+ Sử dụng các công cụ PRA khác như: thảo
luận nhóm, phân tích SWOT...
3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
3.1. Khái quát tình hình sử dụng đất lâm
nghiệp tại khu vực nghiên cứu
- Sử dụng các công cụ đánh giá nông thôn
có sự tham gia (PRA):
Ở 3 xã nghiên cứu là xã Bon Phặng, xã
Phổng Lái, xã Co Mạ có diện tích đất lâm
nghiệp như bảng 1.
+ Phỏng vấn bán định hướng tại xã và thôn
điểm;
Bảng 1. Thống kê diện tích đất lâm nghiệp của 3 xã nghiên cứu
Tổng diện tích đất
lâm nghiệp
Đất rừng
đặc dụng
Đất rừng
phòng hộ
Đất rừng
sản xuất
TT
Tên xã
1
Xã Bon Phặng
1.802,87
-
1.002,12
800,75
2
3
Xã Co Mạ
13.765,00
7.200,07
10.077,2
-
791,97
2.895,84
91,68
Xã Phổng Lái
7.108,39
(Nguồn: UBND tỉnh Sơn La năm 2018)
Xã Co Mạ có diện tích đất lâm nghiệp nhiều
nhất trong 3 xã, các loại rừng cũng đa dạng bao
gồm cà 3 loại. Xã Phổng Lái có diện tích đất
lâm nghiệp đứng thứ 2, chủ yếu là đất rừng
phòng hộ. Xã Bon Phặng có diện tích đất lâm
nghiệp ít nhất.
Bảng 2. Diện tích đất nông nghiệp của 6 bản nghiên cứu
(Đơn vị tính:ha)
Tổng diện
tích đất
Diện tích
đất vườn
Tổng diện Diện tích
Tổng diện
tích đất
SXNN
Diện tích
đất SXNN
TB/hộ
Tổng
số hộ
tích đất
lâm
đất lâm
nghiệp
TB/hộ
TT
Tên bản
vườn hộ và hộ và đất ở
đất ở
1,3
TB/hộ
0,0228
0,0147
0,0278
0,0220
0,0060
0,0068
nghiệp
1
2
3
4
5
6
Bản Lốm Hượn
Bản Lẩy B
Mô Cổng
Lái Lè
57
25,00
26,50
79,78
48,00
28,40
36,10
0,4386
0,2431
0,6332
0,3200
0,3422
0,3505
78,50
131,80
944,72
352,64
541,42
116,75
1,3772
1,2092
7,4978
2,3509
6,5231
1,1335
109
126
150
83
1,6
3,5
3,3
Bản Co Mạ
Bản Mớ
0,5
103
0,7
(Nguồn: Xã Bon Phặng, Phổng Lái, Co Mạ năm 2018)
Ở cả 6 bản nghiên cứu đều có đất sản xuất
Ở cả 2 bản của người Mông là bản Mô Cổng
và bản Co Mạ đều có đất lâm nghiệp nhiều hơn
so với các bản người Thái còn lại.
lâm nghiệp là lớn nhất, tiếp đến là đất sản xuất
nông nghiệp và ít nhất là đất vườn hộ và đất ở.
142
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2019
Kinh tế & Chính sách
bình từ 30 đến 50 triệu đồng/năm để đầu tư
mua Trâu, Bò, máy gặt, máy cấy... một số hộ
vay vốn làm nhà ở.
3.2. Khái quát về các nguồn vốn sinh kế của
các hộ gia đình điều tra tại khu vực nghiên cứu
a. Nguồn vốn con người
Số nhân khẩu trung bình của mỗi HGĐ tại 6
bản nghiên cứu dao động từ 4,3 đến 5,4
người/hộ, trong khi lực lượng lao động trung
bình của mỗi hộ từ 2,1 đến 2,8 người/hộ; đa
các hộ đều sản xuất nông nghiệp theo hướng tự
cung tự cấp nên nguồn nhân lực vẫn chưa đủ
để mở rộng sản xuất. Trình độ của lực lượng
lao động thuộc khá thấp, chủ yếu là lao động
thuần nông canh tác theo tập quán và kinh
nghiệm được truyền lại.
d. Nguồn vốn vật chất
Về cơ sở hạ tầng: Trong 6 bản nghiên cứu
có bản Lẩy B đường đi lại khó khăn nhất, toàn
bộ đường trong thôn là đường đất. Các bản còn
lại đường đi lại tương đối thuận tiện.
Về tài sản dùng cho sinh hoạt và công cụ
sản xuất của các HGĐ điều tra: tỷ lệ HGĐ có
xe gắn máy để phục vụ sản xuất kinh doanh và
nhu cầu đi lại ở mức 85 đến 100%. Hầu hết tất
cả các hộ đều có điện thoại di động để liên lạc,
có ti vi để phục vụ nhu cầu cập nhật thông tin
thời sự và giải trí. Ở bản Co Mạ và bản Mớ đều
ít sử dụng quạt điện vì thời tiết quanh năm mát
mẻ. Tỷ lệ hộ đầu tư mua các loại máy nông
nghiệp như máy tuốt lúa, máy sát gạo, máy
cày, máy bừa... nhằm phục vụ sản xuất nông
nghiệp trong gia đình và làm dịch vụ cho thuê
kiếm thêm thu nhập chiếm tỷ lệ từ 10% đến
40%.
b. Nguồn vốn tự nhiên
Xã Co Mạ có tổng diện tích đất tự nhiên lớn
nhất là 14.657,66 ha và diện tích đất nông
nghiệp lớn nhất với 12.015,25 (chiếm 82%).
Xã Bon Phặng có tổng diện tích tự nhiên thấp
nhất với 3.623,82 và diện tích đất nông nghiệp
nhỏ nhất với 2.710,06 ha (chiếm 75%). Đất
chưa sử dụng hiện nay tại 3 xã cũng còn tương
đối nhiều, phần lớn là đất trống đồi trọc, dự
kiến trong năm tới sẽ được quy hoạch vào đất
lâm nghiệp để khoanh nuôi bảo vệ rừng.
Tại 6 bản nghiên cứu: đều có đất sản xuất
lâm nghiệp là lớn nhất, tiếp đến là đất sản xuất
nông nghiệp và ít nhất là đất vườn hộ và đất ở.
Bản Mô Cổng có diện tích đất lâm nghiệp lớn
nhất với 944,72 ha, bản Lốm Hượn có diện tích
đất lâm nghiệp ít nhất với 78,5 ha.
đ. Nguồn vốn xã hội
Kết quả điều tra cho thấy: khả năng tham
gia các lớp tập huấn về quy trình kỹ thuật trồng
trọt, chăn nuôi do chính quyền địa phương tổ
chức của các HGĐ ở 6 bản là khá thấp, chủ
yếu các lớp tập huấn đều cử trưởng bản tham
gia sau đó về tuyên truyền, phổ biến lại cho
các HGĐ khác. Người dân trong HGĐ có tham
gia vào hoạt động của các tổ chức, đoàn thể tại
khu vực nghiên cứu bao gồm: Hội nông dân,
Hội Phụ nữ, Hội cựu chiến binh, Hội người cao
tuổi, Đoàn thanh niên...
c. Nguồn vốn tài chính
Về vay vốn: Bản Co Mạ thuộc xã vùng III,
đời sống người dân gặp nhiều khó khăn nên có
tỷ lệ dùng vốn vay vốn cao nhất là 40%; Bản
Mô Cổng thuộc xã vùng I nên đời sống khá
hơn, tỷ lệ hộ dùng vốn vay thấp nhất là 15%;
các bản còn lại tỷ lệ hộ dùng vốn vay ở mức 20
đến 35%.
3.2. Đánh giá thực trạng các hoạt động sinh
kế từ rừng của người dân tại khu vực
nghiên cứu
a. Hoạt động sử dụng đất chưa có rừng để
sản xuất nông lâm nghiệp
Tại 6 bản nghiên cứu, hầu hết người dân
đều sử dụng sức lao động bằng chân tay là chủ
yếu, chỉ có ít hộ đi làm thuê, buôn bán nhỏ lẻ
hoặc làm nhà nước. Nhiều hộ nghèo vay vốn
ngân hàng chính sách xã hội với mức vay trung
Tại huyện Thuận Châu những năm vừa qua
tình trạng người dân lấn chiếm đất rừng và đất
lâm nghiệp để canh tác nương rẫy diễn ra rất
phổ biến. Ngày 05/4/2018 UBND tỉnh Sơn La
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2019
143
Kinh tế & Chính sách
đã ban hành Quyết định 713 về phê duyệt kết
quả rà soát, chuyển đổi đất, rừng phòng hộ đầu
nguồn ít xung yếu sang quy hoạch phát triển
rừng sản xuất gắn với điều chỉnh quy hoạch 3
loại rừng huyện Thuận Châu đến năm 2025 và
định hướng đến năm 2030. Theo đó, những
diện tích nào thuộc rừng phòng hộ ít xung yếu
sẽ được quy hoạch thành đất sản xuất nông
nghiệp, đã có cắm mốc chỉ giới giữa rừng và
nương rẫy. Tại thời điểm nghiên cứu, ngoài
những phần diện tích đất canh tác nương rẫy
đã được sử dụng đúng mục đích theo quy
hoạch thì vẫn còn xảy ra tình trạng các HGĐ
lén xâm chiếm đất chưa có rừng để làm
nương rẫy.
Bảng 3. Thống kê số lượng hộ, diện tích sản xuất nông nghiệp và thu nhập tạo ra trên
đất lâm nghiệp chưa có rừng của các HGĐ điều tra
Thu nhập trung bình
Số hộ tham Tổng diện
Tổng thu nhập
(nghìn đồng/hộ/năm)
TT
Tên bản
gia/số hộ
điều tra
tích TB/hộ
(ha)
TB (nghìn
đồng/hộ/năm)
Ngô
530
-
Cà phê
1.378
2.060
-
Sắn
1
2
3
4
5
6
Bản Lốm Hượn
Bản Lẩy B
8/20
6/20
0,0530
0,3750
0,5855
0,3090
0,4510
-
-
-
-
-
1.907
2.060
4.382
3.598
5.080
Bản Mô Cổng
Bản Lái Lè
9/20
4.382
-
9/20
3.598
-
Bản Co Mạ
14/20
10/20
5.080
Bản Mớ
0,3575
2.803
-
1.250
2.803
Trung bình/hộ
0,3552
2.132
1.173
208
3.305
Trung bình một hộ có diện tích canh tác
xâm lấn là 0,3552 ha/hộ. Hộ người Mông ở
bản Mô Cổng, xã Phổng Lái có diện tích đất
rừng xâm lấn để sản xuất nông nghiệp là lớn
nhất với 0,5855ha/hộ; thấp nhất là hộ người
Thái ở bản Mớ với 0,3575 ha/hộ. Ở bản Co Mạ
có tổng thu nhập từ sản xuất nông nghiệp trên
đất rừng là lớn nhất, trung bình 5.080.000
đồng/hộ/năm trong khi đó bản Lốm Hượn ít
nhất với trung bình 1.907.000 đồng/hộ/năm.
Nguyên nhân chính là ở bản Co Mạ người
Mông vẫn còn tồn tại tập quán canh tác nương
rẫy bằng phát đốt, nhiều hộ dân lấn chiếm rừng
tái sinh và phát vén đầu nương, chân nương.
b. Hoạt động khai thác các sản phẩm từ
rừng
chuồng trại, đồ gia dụng trong gia đình. Số hộ
tham gia khai thác gỗ nhiều nhất là hộ người
Mông ở bản Co Mạ, xã Co Mạ (25/20 hộ,
chiếm 75%), tiếp đến là hộ người Thái ở bản
Mớ, xã Co Mạ (13/20 hộ, chiếm 65%), ít nhất
ở hộ người Thái ở bản Lốm Hượn, xã Bon
Phặng (4/20 hộ, chiếm 20%). Số lần vào rừng
khai thác gỗ trung bình của các hộ dao động từ
1,4 lần/hộ/năm đến 3,1 lần/hộ/năm. Lượng gỗ
khai thác trung bình của mỗi HGĐ dao động từ
1,25 m3/lần/năm/hộ đến 1,86 m3/lần/năm/hộ.
- Khai thác gỗ củi: Hầu hết các HGĐ tại 6
bản nghiên cứu đều có thói quen vào rừng lấy
gỗ củi. Thu lượm gỗ củi được thực hiện quanh
năm với sự tham gia của nhiều thành viên
trong gia đình. Gỗ củi lấy về sử dụng cho hoạt
động đun nấu phục vụ sinh hoạt trong gia đình,
người dân không đem bán.
- Khai thác gỗ: Lấy gỗ về làm nhà là nhu
cầu thực tế của người dân tại KVNC. Ngoài ra
gỗ còn phục vụ nhu cầu về sửa chữa, làm
Bản Co Mạ: Toàn bộ các hộ đều đun củi,
144
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2019
Kinh tế & Chính sách
không sử dụng bếp gas nên có số hộ vào rừng
lấy gỗ củi là nhiều nhất, với 20/20 hộ; Kết hợp
với đi làm nương, một tuần hộ người Mông lấy
gỗ củi từ 2 - 3 lần, lượng gỗ củi lấy mỗi lần
trung bình 18,5 kg/lần/hộ. Các bản còn lại của
hộ người Thái như Bản Lẩy B, bản Lái Lè, bản
Mớ cũng có tỷ lệ số hộ vào rừng lấy củi tương
đối cao, từ 17 đến 19 hộ. Lượng gỗ củi khai
thác mỗi lần lớn nhất ở bản Mớ với trung bình
58,2 kg/lần/hộ, tiếp đến là ở bản Lẩy B với
trung bình 56,2 kg/lần/hộ.
chăn nuôi gia súc là lớn nhất. Các bản Lốm
Hượn, bản Co Mạ, bản Mớ có số hộ vào rừng
lấy thức ăn gia súc ít hơn vì ở các bản này
người dân đã chú trọng đến việc trồng cỏ voi
phục vụ chăn nuôi. Còn lại bản Lái Lè và bản
Lẩy B có thêm diện tích đất vườn nên người
dân chủ động hơn trong việc lấy thức ăn gia
súc.
- Khai thác măng: Tại KVNC, số hộ khai
thác măng trung bình dao động từ 5 đến 15 hộ,
số lần khai thác trung bình dao động từ 3 đến
10,8 lần/hộ/năm, lượng khai thác măng trung
bình dao động từ 4,3 kg đến 25,2 kg/lần/hộ.
Vào mùa măng từ tháng 6 đến tháng 8, các
HGĐ thường có thói quen lấy măng về để ăn
hoặc làm măng khô. Trong 6 bản nghiên cứu
chỉ có duy nhất bản Lẩy hộ người Thái khai
thác măng sặt để bán, có người dân ở xã
Chiềng Pấc và Tông Lệnh vào tận nơi thu mua.
c. Hoạt động sử dụng rừng và đất rừng để
làm bãi chăn thả trong chăn nuôi
- Khai thác thức ăn gia súc: Tại KVNC,
chăn nuôi đại gia súc như Trâu, Bò, Dê, Lợn...
đóng vai trò quan trọng đối với thu nhập của
người dân. Hàng ngày người dân thường vào
rừng để thu hái các loại rau rừng như: chuối
rừng, ráy dại… để phục vụ chăn nuôi.
Bản Mô Cổng có số hộ người Mông vào
rừng lấy thức ăn gia súc là nhiều nhất, với
15/20 hộ, số lần vào rừng lấy trung bình 1 năm
cũng gần lớn nhất với 45,3 lần/năm. Ở bản
này, diện tích đất vườn rất ít hoặc không có.
Bên cạnh đó người H’Mông có thói quen chăn
nuôi đại gia súc, số lượng trâu bò nhiều nên
lượng rau rừng khai thác một năm phục vụ cho
Việc chăn thả gia súc trên diện tích đất
rừng cũng thể hiện được sự phụ thuộc của
người dân vào rừng, đây chính là các hoạt
động gián tiếp tạo nên thu nhập từ rừng.
Bảng 4. Mức độ và số lượng chăn thả gia súc trên rừng
Số hộ chăn thả/số
Số lượng gia súc TB
(con/hộ)
TT
Tên bản
Loại gia súc
hộ điều tra
11/20
1
2
3
4
5
6
Bản Lốm Hượn
Bản Lẩy B
Bò
Trâu, Bò
Bò
1,2
2,1
1,4
2,2
2,7
1,5
16/20
Bản Mô Cổng
Bản Lái Lè
Bản Co Mạ
Bản Mớ
13/20
14/20
Trâu, Bò
Trâu, Bò
Trâu, Bò, Dê
18/20
9/20
Kết quả nghiên cứu cho thấy, tổng số hộ
chăn thả gia súc trên rừng là 85 hộ, chiếm
70,8% so với tổng số hộ điều tra. Các loại gia
súc chăn thả chủ yếu là Trâu, Bò, Dê. Bản Co
Mạ có số hộ và số lượng chăn thả gia súc là
nhiều nhất, với trung bình 2,7 con/hộ vì hộ
người Mông có thói quen thả rông hoàn toàn
gia súc trên rừng. Bản Mớ có số lượng hộ chăn
thả Trâu, Bò, Dê ít nhất là 9 hộ vì ở bản đã có
bãi chăn thả riêng. Bản Lốm Hượn có số lượng
chăn thả gia súc trên rừng là ít nhất với trung
bình 1,2 con bò/hộ vì có nhiều HGĐ đã xây
dựng chuồng nuôi nhốt Bò tại nhà.
d. Hoạt động trồng rừng và lâm sản ngoài gỗ
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2019
145
Kinh tế & Chính sách
Bảng 5. Số lượng hộ, diện tích và thu nhập từ hoạt động trồng rừng và LSNG
Thu nhập TB
Số hộ
tham
Tổng
diện tích
TB/hộ
(ha)
(nghìn đồng/hộ/năm)
Tổng thu nhập
TB (nghìn
TT
Tên bản
Ghi chú
Thông,
gia/số hộ
điều tra
Sa
Sơn
tra
đồng/hộ/năm)
Trẩu,
Xoan
nhân
Bản Lốm
Hượn
Thông chưa cho
thu hoạch
1
2
9/20
0,2075
0,25
575
-
-
-
-
-
575
0
Thông chưa cho
thu hoạch
Bản Lẩy B
10/20
13 hộ trồng Sa
nhân, 4 hộ trồng
Sơn tra
Bản Mô
Cổng
3
4
5
6
17/20
14/20
17/20
9/20
0,5775
0,3975
0,705
-
-
-
5.651
1.480
0
3.165
1.475
5.403
8.816
2.955
5.403
10 hộ trồng Sa
nhân, 4 hộ trồng
Sơn tra
Bản Lái Lè
Bản Co Mạ
Bản Mớ
Thông chưa cho
thu hoạch, Sa nhân
mới trồng
Sa nhân và Sơn tra
mới trồng, chưa
cho thu hoạch
0,3925
-
-
-
0
Trung bình/hộ
0,4217
-
1.189
1.674
2.958
Nhìn chung thu nhập từ trồng rừng và
LSNG của 2 bản người Mông (bản Mô Cổng,
bản Co Mạ) cao hơn so với 4 bản người Thái
còn lại. Bản Mô Cổng, xã Phổng Lái có thu
nhập từ trồng rừng cao nhất với trung bình là
8.816.000 đồng/hộ/năm. Trong đó hầu hết các
hộ đều trồng Sa nhân ở dưới tán rừng phòng hộ
hoặc bìa rừng gần nhà. Sơn tra cũng là loài cây
được người dân quan tâm trồng từ nhiều năm
nay, tuy nhiên vị trí rừng trồng Sơn tra ở xa gia
đình, cách khoảng 15 đến 20 km nên gây khó
khăn về nước tưới, quản lý chăm sóc, vận
chuyển…
Bản Lốm Hượn, bản Lẩy B có 9/20 HGĐ
trồng Thông theo dự án 661 từ năm 2003 đến
nay chưa cho thu hoạch nên người dân chưa có
thu nhập. Ở bản Lốm Hượn còn trồng Xoan,
Trẩu, Tếch ở ven nương rẫy, người dân tận
dụng để lấy gỗ và gỗ củi. Ở bản Co Mạ và bản
Mớ, xã Co Mạ có một số HGĐ tham gia trồng
sa nhân từ tháng 8 năm 2018 theo chương trình
135 của huyện giai đoạn 2, đến nay chưa cho
thu hoạch. Riêng bản Mớ hiện nay đang thí
điểm trồng Sơn tra với 1 hộ tham gia.
đ. Hoạt động quản lý bảo vệ rừng
Thực hiện Nghị định 99/2010/NĐ-CP ngày
24/9/2010 của Chính phủ về chính sách chi trả
dịch vụ môi trường rừng (DVMTR), trong
những năm qua Quỹ Bảo vệ và phát triển rừng
tỉnh Sơn La đã làm tốt công tác phối hợp với
Hạt kiểm lâm huyện Thuận Châu, chính quyền
địa phương các xã để tổ chức chi trả tiền
DVMTR cho các chủ rừng có khu rừng đủ điều
kiện cung ứng DVMTR bao gồm nhiều đối
tượng như: hộ gia đình, nhóm hộ, cộng đồng
và tổ chức xã hội của của bản, của xã...
Bản Co Mạ có số hộ tham gia trồng rừng
nhiều nhất là 17/20 hộ. Năm 2015 có dự án
rừng cộng đồng JVC Nhật Bản đầu tư trồng
Thông, Pơ mu, Óc chó giao cho 32 hộ trong
bản trồng thí điểm, hiện nay chưa cho thu
hoạch. Đặc biệt, nguồn thu nhập từ trồng cây
Sơn tra tại bản Co Mạ cũng lớn nhất, trung
bình là 5.403 nghìn đồng/hộ/năm. Sơn tra được
trồng từ những năm 2010 đến nay tại địa
phương, hiện nay đều sinh trưởng phát triển tốt.
146
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2019
Kinh tế & Chính sách
Bảng 6. Diện tích rừng được chi trả DVMTR theo đối tượng quản lý tại các bản nghiên cứu
(Đơn vị tính: ha)
Rừng giao cho tổ chức, đoàn thể
Tổng
diện tích
rừng
Rừng giao
cho cộng
đồng
Rừng
giao cho
HGĐ
Rừng
TT
Tên bản
giao cho
nhóm hộ
Hội cựu
Hội phụ
nữ
Đoàn
chiến binh
thanh niên
1
2
Bản Lốm Hượn
Bản Lẩy B
0
0
0
0
0
0
0
13,79
61,78
0
0
13,79
69,86
8,08
3
4
5
6
Bản Mô Cổng
Bản Lái Lè
Bản Co Mạ
Bản Mớ
369,7
151,06
0
0
2,15
0
31,41
13,97
498,48
93,62
0
0
913,56
246,83
526,92
102,75
0
0
0
0
0
0
0
526,92
0
28,41
0
74,34
(Nguồn: Hạt Kiểm lâm huyện Thuận Châu, 2017)
Bản Luốm Hượn và bản Lẩy B xã Bon
Phặng đều có ít rừng, vì vậy rừng được giao
cho HGĐ quản lý là chủ yếu. Bản Lẩy B có
một diện tích nhỏ rừng giao cho cộng đồng.
Bản Mô Cổng và bản Lái Lè, xã Phổng Lái
rừng được giao cho các đối tượng khác nhau
quản lý như: HGĐ, cộng đồng và một một
phần nhỏ diện tích rừng giao cho các tổ chức,
đoàn thể. Bản Mô Cổng có diện tích rừng được
chi trả DVMTR là lớn nhất. Bản Co Mạ, xã Co
Mạ toàn bộ diện tích rừng được giao cho nhóm
hộ quản lý. Các nhóm hộ này có hợp đồng
nhận khoán bảo vệ rừng ký với Ban quản lý
rừng đặc dụng Copia. Bản Mớ xã Co Mạ có
74,34 ha rừng giao cho HGĐ nhưng chỉ do 4 tổ
đại diện quản lý.
Bảng 7. Thu nhập từ dịch vụ môi trường rừng của các HGĐ tại các bản nghiên cứu
Số hộ tham gia/
số hộ điều tra
6/20
Diện tích
TB/hộ (ha)
0,6935
Thu nhập từ chi trả DVMTR
TB/hộ/năm (đồng)
186.552
TT
Tên bản
1
2
3
4
Bản Lốm Hượn
Bản Lẩy B
20/20
1,5690
422.061
Bản Mô Cổng
Bản Lái Lè
20/20
5,1795
1.393.286
20/20
1,2160
327.104
Bản Mô Cổng có diện tích rừng được chi trả
DVMTR là lớn nhất với trung bình là 5,1795
ha/hộ. Do đó, thu nhập từ chi trả DVMTR
cũng lớn nhất là 1.393.286 đồng/hộ/năm. Bản
Lốm Hượn có số lượng hộ và diện tích rừng
được chi trả DVMTR là thấp nhất với trung
bình 0,6935 ha/hộ tương ứng thu nhập là
186.552 đồng/hộ/năm.
tiền cho sản xuất; Gỗ, gỗ củi phục vụ nhu cầu
của HGĐ được lấy từ rừng không tính vào thu
nhập từ rừng, chỉ tính khi mang bán; Phần thu
nhập từ nông nghiệp và chăn nuôi được tính
toán tất cả sản phẩm do HGĐ sản xuất ra bao
gồm cả phần được sử dụng cho gia đình; Tổng
thu nhập đã trừ đi các chi phí sản xuất.
Cơ cấu thu nhập của người dân địa phương bao
gồm 4 nguồn chính: (1) Sản xuất nông nghiệp:
canh tác ruộng, nương rẫy hợp pháp và vườn nhà;
(2) Lâm nghiệp: canh tác nương rẫy xâm lấn trên
đất rừng, bán măng, trồng rừng và LSNG,
DVMTR; (3) Chăn nuôi; (4) Nguồn thu khác như:
làm công ăn lương, làm thuê, nghề phụ...
e. Đánh giá chung về đóng góp từ các hoạt
động sinh kế từ rừng trong tổng thu nhập
của HGĐ
Trong phần tính thu nhập của HGĐ dựa
theo nguyên tắc: Công lao động của gia đình
không được quy đổi sang chi phí đầu tư bằng
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2019
147
Kinh tế & Chính sách
Bảng 8. Cơ cấu thu nhập trung bình của các HGĐ tại các bản nghiên cứu
(Đơn vị tính: nghìn đồng)
Bản Lốm
Hượn
Bản
Bản
Lái Lè
41.305,89
10.580
25,61
Bản
Co Mạ
29.574,50 31.769,00
TT
Nguồn thu nhập
Bản Lẩy B
Bản Mớ
Mô Cổng
49.993,88
10.082
Tổng thu nhập TB/hộ/năm
32.259,10
13.155
30.571,15
13.044
42,67
1
2
Sản xuất nông nghiệp
6.420
12.974
Tỷ lệ %
40,78
20,17
21,71
40,84
Lâm nghiệp
2.369,10
3.312,15
11.521,88
6.881,24
9.969,5
3970
Tỷ lệ %
7,34
13.885
43,04
2.850
8,83
10,83
11.640
38,08
2.575
8,42
23,05
25.090
50,19
3.300
6,60
16,66
21.194
51,31
2.650
6,42
33,71
11.575
39,14
1.610
5,44
12,50
11.915
37,51
2.910
9,16
3
4
Chăn nuôi
Tỷ lệ %
Thu khác
Tỷ lệ %
Bản Mô Cổng có tổng thu nhập trung bình
lớn nhất với 49.993.880 đồng/hộ/năm; Các
nguồn thu nhập khá đa dạng gồm: trồng lúa
nương, cây ăn quả, trồng Sa nhân, Sơn tra, chi
trả DVMTR, canh tác nương rẫy, chăn nuôi
Bò, Lợn, Gà và nguồn thu khác. Bản Co Mạ có
tỷ lệ thu nhập từ lâm nghiệp cao nhất chiếm
33,71% trong tổng thu nhập, tiếp đến là bản
Mô Cổng với 23,05% và thấp nhất là bản Lốm
Hượn với 7,34%.
hợp với nhu cầu của thị trường như: các mô
hình trồng Chanh leo, Bơ, Xoài, Bưởi, Nhãn
ghép... Với đặc thù của từng xã có thể ưu tiên
trồng một số loại cây như Thông, Sơn tra và
một số loài cây LSNG dưới tán rừng như Sa
nhân, Đương quy...
- Giải pháp phát triển vốn tài chính: Chính
quyền địa phương chủ động hướng dẫn các
HGĐ quản lý và sử dụng tiền vay vốn ngân
hàng đúng cách. Vận động người dân sử dụng
tiền vào những việc có nhiều cơ hội phát triển
sinh kế như mở rộng sản xuất, tu sửa nhà cửa,
mua Trâu, Bò...; mua sắm phương tiện, trang
thiết bị cần thiết cho hoạt động sản xuất của
gia đình.
3.3. Giải pháp cải thiện sinh kế từ rừng
a. Giải pháp phát triển các nguồn vốn sinh kế
- Giải pháp phát triển vốn con người: Tiếp
tục tăng cường công tác khuyến nông, chuyển
giao tiến bộ khoa học kĩ thuật, tổ chức tuyên
truyền tham quan các mô hình trồng rừng, mô
hình nông lâm kết hợp... tổ chức những buổi
trao đổi kinh nghiệm với những người nông
dân có điều kiện kinh tế ổn định để học hỏi
kinh nghiệm sản xuất.
- Giải pháp phát triển vốn vật chất: Nhà
nước cũng như chính quyền địa phương cần
tiếp tục đầu tư để hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ
tầng ở địa phương, mở rộng và nâng cấp các
tuyến đường giao thông, các công trình thủy
lợi phục vụ cho sản xuất và sinh hoạt của
người dân.
- Giải pháp phát triển vốn tự nhiên: Với đất
sản xuất nông nghiệp cần tiếp tục trồng lúa
nước, lúa nương, bên cạnh đó có thể kết hợp
trồng các cây hoa màu như đậu tương, đỗ, lạc...
Tiếp tục nâng cao năng suất, chất lượng các
loại cây công nghiệp chủ lực như Cà phê, Chè
bằng cách áp dụng các biện pháp thâm canh,
chăm sóc. Thực hiện việc canh tác trên đất dốc
hiệu quả bằng việc tăng cường trồng các loại
cây ăn quả cho năng suất chất lượng cao, phù
- Giải pháp phát triển vốn xã hội: Các HGĐ
cần phải mở rộng các mối quan hệ với cộng
đồng và các đối tác cần thiết trong công việc
để tạo điều kiện thuận lợi cho việc liên kết phát
triển sinh kế của mình, và mở rộng thị trường
buôn bán các loại sản phẩm nông lâm sản. Cần
tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến
nhằm nâng cao nhận thức, ý thức và trách
148
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2019
Kinh tế & Chính sách
nhiệm quản lý, bảo vệ rừng cộng đồng cho
người dân và cộng đồng dân cư thôn bản là hết
sức quan trọng.
bản Lốm Hượn và bản Lẩy B. Xã Phổng Lái
cần tiếp tục mở rộng diện tích trồng Sơn tra và
Sa nhân ở cả 2 bản Mô Cổng và bản Lái Lè.
Trong thời gian tới các cấp chính quyền ở
huyện Thuận Châu, xã Phổng Lái cần giúp
người dân phát triển diện tích cây Sa nhân gắn
với tiêu thụ sản phẩm, mở ra hướng đi triển
vọng, phù hợp với phát triển sản xuất của bà
con, giúp người dân có nguồn sinh kế từ rừng.
Đặc biệt ở bản Co Mạ, xã Co Mạ trong thời
gian tới cần tiếp tục mở rộng và phát triển các
mô hình Sơn tra xen Ngô, Sơn tra xen Cỏ voi
để tăng cường cải tạo đất và tạo thêm nguồn
thu nhập cho người dân.
b. Giải pháp đối với các hoạt động sinh kế
từ rừng
- Nhóm giải pháp đối với các hoạt động sử
dụng đất lâm nghiệp chưa có rừng:
+ Về canh tác nương rẫy: Giải pháp đưa ra
trước mắt là vẫn để người dân canh tác nương
rẫy trên lâm nghiệp chưa có rừng, song cần có
hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ đầu tư giống, phân
bón để nâng cao được hiệu quả của sản xuất.
Giải pháp về lâu dài là vận động người dân
thay đổi cách nghĩ, cách làm để chuyển dần từ
canh tác nương rẫy sang xây dựng các mô hình
NLKH, trồng các loại cây ăn quả trên đất dốc.
+ Về chăn thả gia súc: Đối với cả 6 bản
nghiên cứu cần tiến hành quy hoạch một số
diện tích nhất định để làm bãi chăn thả gia súc.
Bên cạnh đó muốn duy trì và phát triển nguồn
thức ăn lâu dài cho chăn nuôi, người dân địa
phương cần trồng cỏ chăn nuôi gia súc như: cỏ
Voi và một số loài cây cỏ bản địa. Ở các xã
nghiên cứu đều có diện tích đất trống nhiều,
đây là điều kiện thuận lợi cho phát triển các
mô hình trồng cỏ. Hiện nay trồng Cỏ voi cũng
đã được một số bản áp dụng như: bản Lốm
Hượn, bản Co Mạ, bản Mớ. Vì vậy, cần áp
dụng trồng Cỏ voi đối với các bản còn lại.
- Nhóm giải pháp đối với các hoạt động sử
dụng đất lâm nghiệp có rừng:
+ Giải pháp đối với hoạt động hưởng lợi từ
chi trả DVMTR: Ở KVNC các khoản thu từ
chi trả DVMTR còn tương đối thấp, có sự khác
nhau về chi trả ở 2 lưu vực sông Đà và sông
Mã, trong đó bản Co Mạ và bản Mớ số tiền chi
trả rất ít, người dân và cộng đồng chưa được
hưởng nhiều từ dịch vụ này. Trong thời gian
tới có thể tăng mức chi trả DVMTR, công bố
công khai, minh bạch số tiền chi trả để các hộ
gia đình, cộng đồng được biết.
4. KẾT LUẬN
Tại 6 bản nghiên cứu của huyện Thuận
Châu có các hoạt động tạo sinh kế từ rừng tại
địa phương, bao gồm các hoạt động chính như:
sản xuất nông nghiệp trên đất chưa có rừng
rừng, chăn thả gia súc trên đất rừng, trồng rừng
và trồng LSNG, khai thác các sản phẩm từ
rừng, hưởng lợi từ chi trả dịch vụ môi trường
rừng. Có sự khác biệt tại các bản, theo từng
nhóm dân tộc Thái, Mông trong việc thực hiện
các hoạt động sinh kế từ rừng: Nhóm hộ người
Mông tại bản Co Mạ có thu nhập từ lâm
nghiệp cao nhất chiếm đến 33,71% trong khi
đó nhóm hộ người Thái tại bản Lốm Hượn thu
nhập từ lâm nghiệp chỉ chiếm 7,34%.
+ Giải pháp đối với hoạt động khai thác các
sản phẩm từ rừng: Hiện nay phần lớn các HGĐ
đều khai thác các sản phẩm từ rừng cộng đồng,
từ rừng phòng hộ theo đúng quy định. Trong
thời gian tới vẫn duy trì các hoạt động khai
thác hợp pháp các sản phẩm từ rừng để đảm
bảo nguồn sống cho người dân. Tuy nhiên vẫn
cần quản lý để đảm bảo không khai thác kiệt
quệ tài nguyên rừng.
Trên cơ sở đánh giá thực trạng các hoạt động
sinh kế từ rừng của nghiên cứu đã đưa ra được
nhiều giải pháp nhằm phát triển sinh kế gắn với
việc quản lý bảo vệ rừng tại khu vực nghiên cứu.
+ Giải pháp đối với hoạt động trồng rừng và
trồng LSNG: Xã Bon Phặng cần tiếp tục tập
trung trồng rừng sản xuất là cây Thông ở cả 2
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2019
149
Kinh tế & Chính sách
hướng, nhiệm vụ trọng tâm phát triển kinh tế xã hội, quốc
phòng an ninh 6 tháng cuối năm 2018.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. UBND huyện Thuận Châu (2017). Rà soát,
chuyển đổi đất, rừng phòng hộ đầu nguồn ít xung yếu
sang quy hoạch phát triển rừng sản xuất gắn với điều
chỉnh quy hoạch 3 loại rừng đến năm 2025 và định
hướng đến năm 2030 huyện Thuận Châu
4. UBND Xã Phỏng Lái (2018). Số 32/BC –
UBND, Báo cáo tình hình thực hiện kế hoạch phát triển
kinh tế xã hội, quốc phòng an ninh 6 tháng đầu năm,
nhiệm vụ trọng tâm và giải pháp chủ yếu thực hiện 6
tháng cuối năm 2018.
2. Hạt kiểm lâm huyện Thuận Châu (2018). Biểu
thống kê chi trả dịch vụ môi trường rừng của 3 xã
Phỏng Lái, Bon Phặng, Co Mạ năm 2017.
5. UBND Xã Co Mạ (2018). Số 94/BC – UBND,
Báo cáo sơ kết thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế
xã hội, quốc phòng an ninh 6 tháng đầu năm, nhiệm
vụ trọng tâm và các giải pháp thực hiện 6 tháng cuối
năm 2018.
3. UBND Xã Bon Phặng (2018). Số 65/BC – UBND,
Báo cáo tình hình thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế xã
hội, quốc phòng an ninh 6 tháng đầu năm 2018, phương
LIVELIHOODS ACTIVITIES FROM FORESTS OF THE LOCAL COMMUNITY
IN THUAN CHAU DISTRICT, SON LA PROVINCE
Trinh Hai Van
Vietnam National University of Forestry
SUMMARY
In Vietnam, for many years, livelihoods and sustainable livelihood development have been studied
by many authors, especially livelihoods for people dependent on forests. This study was conducted in
3 communes: Bon Phang commune, Pho Lai commune, CoMa commune, Thuan Chau district, Son
La province. The main methods used are the participatory rural appraisal (PRA) tools such as
household interviews, group discussions, SWOT analysis combined with the existing survey. The
results of the study have assessed the status of forest livelihoods of local people, including;
agricultural production on land without the forest, cattle grazing on forest land, afforestation and
NTFP development, exploiting forest products, benefiting from payments for forest environmental
services. On this basis, the paper proposes a number of measures to develop local livelihoods
associated with forest protection and development.
Keywords: Capital, household, livelihood, Thuanchau district.
Ngày nhận bài
: 20/12/2018
: 17/01/2019
: 25/01/2019
Ngày phản biện
Ngày quyết định đăng
150
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2019
10 trang
17160
Free
Bạn đang xem tài liệu "Hoạt động sinh kế từ rừng của cộng đồng địa phương tại huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- hoat_dong_sinh_ke_tu_rung_cua_cong_dong_dia_phuong_tai_huyen.pdf
