Đề tài Nghiên cứu chức năng nhai trên bệnh nhân sau điều trị gãy xương hàm trên Le Fort I, Le Fort II và gò má cung tiếp

- 1 -

ĐẶT VẤN ĐỀ

Chấn thương hàm mặt nói chung, gãy xương hàm trên và gò má cung

tiếp nói riêng là một tai nạn thường gặp trong thời chiến cũng như trong thời

bình và ngày càng gia tăng, thường gặp nhất là do tai nạn giao thông, lao

động hay tai nạn sinh hoạt.

Nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước gần đây cho thấy, gãy

xương hàm trên (XHT) và gò má cung tiếp (GMCT) phổ biến trong gãy

xương hàm mặt. Tanaka [1] nghiên cứu gãy xương hàm mặt trong 11 năm, từ

1997 - 1989 cho thấy, 4 năm đầu (1987 - 1980), mỗi năm trung bình có 35,5

người bị gãy xương hàm mặt, 4 năm giữa (1981 - 1985) trung bình mỗi năm

có 57,2 người bị gãy xương hàm mặt và 3 năm cuối cùng, trung bình mỗi năm

có 66,8 người bị gãy xương hàm mặt. Theo nghiên cứu của Rowe NL &

Williams JL [2] cho kết quả là tỷ lệ gãy xương gò má cung tiếp tăng hơn

300% trong thời gian từ 1960 - 1969. Theo Nguyễn Văn Thụ [3], tỷ lệ gãy

xương hàm trên được ghi nhận tại viện Răng Hàm Mặt (1990) và trung tâm

RHM thành phố Hồ Chí Minh (1993) là trên dưới 60,0% gãy xương hàm mặt,

tỷ lệ này cao hơn so với những tổng kết trước đây. Gãy xương hàm trên

thường kết hợp với xương gò má cung tiếp, tỷ lệ này tại viện RHM năm 1993

và của trung tâm RHM năm 1992 là 54,7% so với các gãy xương hàm nói

chung. Hoàng Ngọc Lan (2006) [4] khi đánh giá kết quả điều trị chấn thương

tầng giữa mặt về phương diện khớp cắn, thấy tỷ lệ gãy xương hàm trên phối

hợp với gãy xương gò má cung tiếp chiếm tỷ lệ cao nhất (42,2%).

Hậu quả của gãy xương hàm trên và gò má cung tiếp không những ảnh

hưởng tới chức năng, thẩm mỹ mà còn tác động xấu tới tâm lý bệnh nhân.

Đặc biệt, do cấu trúc phức tạp, khối xương hàm trên và gò má cung tiếp liên

quan nhiều đến chức năng hệ thống nhai [5], tham gia tích cực vào chức năng

ăn nhai trên hai phương diện khớp cắn và khớp thái dương hàm. Nếu sau điều

- 2 -

trị gãy xương hàm trên, cung răng trên không ăn khớp với cung răng dưới, sẽ

ảnh hưởng đến vận động của xương hàm dưới về tư thế chạm múi tối đa, đưa

hàm sang bên và đưa hàm ra trước. Nếu việc điều trị gãy xương GMCT

không tốt sẽ ảnh hưởng đến việc há miệng và đưa hàm sang bên hạn chế, làm

giảm chức năng nhai, gây nên những di chứng lâu dài cho nạn nhân. Mặt

khác, khối xương tầng giữa mặt dù ít cơ bám (ngoại trừ cơ chân bướm trong)

nhưng việc điều trị nắn chỉnh khối xương này khó hơn nhiều so với xương

hàm dưới, nhất là các trường hợp gãy vụn nhiều mảnh, gây nên những di

chứng sai khớp cắn sau mổ. Đã có những trường hợp phải mở xương để đặt

lại tương quan khớp cắn, gây khó khăn cho việc phục hồi khớp cắn bình

thường.

Trước đây, những nghiên cứu về chấn thương hàm mặt chủ yếu nghiên

cứu về kỹ thuật và phục hồi giải phẫu, mà không nói đến phục hồi về chức

năng nhai như thế nào. Trong những năm gần đây, đã có những nghiên cứu

khảo sát về chức năng nhai, nhưng chỉ nghiên cứu những hoạt động bình

thường của hệ thống nhai mà chưa ứng dụng nó cho việc đánh giá hiệu quả

sau điều trị chấn thương hàm mặt. Có thể việc đánh giá có khó khăn và phức

tạp. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi đã đi sâu vào đề tài: “Nghiên

cứu chức năng nhai trên bệnh nhân sau điều trị gãy xương hàm trên Le

Fort I, Le Fort II và gò má cung tiếp”, với các mục tiêu sau đây:

1. Mô tả đặc điểm lâm sàng, khớp cắn, hình ảnh X-quang bệnh nhân sau

điều trị phẫu thuật gãy xương hàm trên Le Fort I, Le Fort II và gò má

cung tiếp.

2. Đánh giá chức năng nhai tĩnh và động, về phương diện khớp cắn và

khớp thái dương hàm trên 3 mặt phẳng: đứng dọc, đứng ngang và nằm

ngang.

- 3 -

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN

Hệ thống nhai còn được gọi dưới những tên khác: hệ thống hàm miệng,

bộ máy nhai…Trong mối tương quan rộng về giải phẫu và chức năng, hệ

thống nhai là một hệ thống đa thành phần, đa chức năng. Mối liên hệ giữa các

thành phần của hệ thống nhai vốn rất phức tạp và cần được nhận thức một

cách toàn diện [6], [7].

1.1. GIẢI PHẪU CHỨC NĂNG CỦA HỆ THỐNG NHAI

1.1.1. Đặc điểm thành phần xương của hệ thống nhai

1.1.1.1. Sọ và khối xương mặt

Hình 1.1: Hình sọ thẳng [8]

Có hai thành phần chính về xương tạo nên hệ thống nhai: sọ và xương

hàm dưới. Sọ là phần cố định, gồm sọ não và sọ mặt. Sọ mặt gồm có 13

xương (trừ xương hàm dưới), tạo nên khối xương hàm trên liên quan nhiều

đến chức năng của hệ thống nhai.

- 4 -

Tầng giữa khối xương mặt có cấu trúc đặc thù, chống lại các lực tác

động theo hướng thẳng đứng phát sinh trong quá trình ăn nhai, khối xương

này được tăng cường bởi sáu trụ thẳng (mỗi bên ba trụ) thuộc răng nanh,

xương gò má và chân xương bướm. Các trụ này có tác dụng truyền các lực

theo phương đứng thẳng, tiếp nhận từ cung răng để phân phối tới nền sọ.

Các lực do hoạt động nhai của

các cung răng trên có khuynh hướng

đi theo các trụ nâng đỡ cho đến khi

chúng yếu dần và tan biến. Các răng

cửa, răng hàm nhỏ và chân ngoài

răng hàm lớn dẫn truyền lực nhai

Hình 1.2: Hướng lực tác dụng từ răng

theo thành ngoài của sọ mặt và vòm

truyền qua khối xương mặt

sọ. Các chân trong truyền lực nhai

lên nền sọ [9]

theo thành trong và vòm miệng cứng

[7].

1.1.1.2. Xương hàm dưới

Xương hàm dưới là phần di động của hệ thống nhai, mang và vận động

cung răng dưới. Về cấu trúc, xương hàm dưới có một số điểm đáng chú ý sau

đây: ống răng dưới chạy từ lỗ ống răng dưới, ở mặt trong cành lên đến lỗ cằm,

để dây thần kinh và mạch máu đi qua. Lỗ ống răng dưới nằm ở vùng ít di

động nhất trong quá trình há ngậm miệng thông thường, vì vậy có tác dụng

bảo vệ đối với thần kinh và mạch máu, tránh những xoắn vặn quá mức.

Ở vùng răng hàm lớn, cung của mỏm ổ răng hẹp hơn so với thân xương

hàm. Điều này làm cho hướng trục răng hàm lớn hàm dưới nghiêng từ ngoài

vào trong và từ dưới lên trên, đồng thời cho phép các răng hàm lớn hàm dưới

ăn khớp với các răng hàm lớn hàm trên theo hướng thuận lợi về mặt chức

năng và tạo một khoang - khoang răng hàm lớn - cho các cấu trúc nền lưỡi,

các cơ trên móng và các tuyến nước bọt.

- 5 -

1.1.2. Các cơ nhai

Cơ nhai là những cơ có nguyên ủy hoặc bám tận ở xương hàm dưới và

góp phần vào vận động hàm dưới. Bất kỳ hoạt động riêng lẻ nào của hàm

dưới cũng là kết quả của sự tích hợp chặt chẽ và phối hợp cao độ của nhiều cơ

hàm. Ngược lại, mỗi cơ hàm có thể tham gia vào nhiều động tác khác nhau.

Trong các vận động đối xứng, các cơ cùng tên ở hai bên tham gia. Trong các

vận động không đối xứng, có sự tham gia của cơ đối vận.

1.1.2.1. Các cơ nâng hàm

Các cơ cắn và chân bướm trong tạo thành một cơ cấu treo giữ góc hàm.

Cơ cắn bám ở mặt ngoài, cơ chân bướm trong bám ở mặt trong góc hàm. Cả

hai cơ tạo một lực tương tự nhau đối với xương hàm. Tác động đồng vận khi

được huy động làm hai cơ này giữ vai trò cơ bản trong động tác đóng hàm, cố

định hàm dưới trong tư thế sang bên. Hướng các sợi cơ của cả hai cơ (cơ cắn

và cơ chân bướm trong) gần như thẳng góc với mặt phẳng nhai khi hàm ở tư

thế há.

 Cơ cắn

Ngoài tác dụng chính là đóng hàm, hai lớp của cơ cắn có khả năng tác

động với mức độ khác nhau đối với việc mở miệng. Tùy thuộc vào việc lớp

nào tác động, hoàn toàn hay một phần, lần lượt liên quan đến mức độ há, làm

cho động tác há miệng là một động tác trơn tru.

 Cơ chân bướm trong

Do sự xắp xếp ở hai phía của góc hàm, cơ cắn và cơ chân bướm trong

tạo thành một cặp cơ nâng hàm ở mỗi bên. Vì vậy, cơ chân bướm trong còn

được gọi là “cơ cắn trong”.

Chức năng chính của cơ chân bướm trong là nâng và định vị hàm dưới

trong vị trí sang bên. Cơ hoạt động mạnh trong động tác đưa hàm thẳng ra

trước nhưng kém hơn trong động tác há và ra trước. Trong động tác đưa hàm

ra trước bên, cơ này hoạt động trội hơn cơ thái dương.

- 6 -

Hình 1.3: Cơ chân bướm trong và cơ chân bướm ngoài [9]

 Cơ thái dương

Về mặt chức năng, cơ thái dương có tác

dụng như hai cơ, phần trước như một cơ

nâng, phần sau tác động như một cơ lui sau

khi một bên co. Thông thường, phần trước

của cơ co sớm hơn một chút so với các

phần còn lại. Nếu cả hai cơ tác động toàn

bộ và từ các sợi cơ phía trước đến các sợi

cơ phía sau, hướng của lực kéo tổng hợp sẽ

nâng hàm dưới một cách đều đặn. Do

hướng co cơ, các răng hàm dưới có xu

Hình 1.4: Cơ thái dương [9]

hướng được đưa đến lồng múi tối đa. Cơ thái dương là cơ nhạy cảm nhất với

các cản trở cắn khớp.

1.1.2.2. Các cơ hạ hàm

Các cơ này tác động trong động tác há, gồm: hai cơ chân bướm ngoài,

hai cơ nhị thân, các cơ trên móng khác.

 Cơ chân bướm ngoài

Hướng chính của các cơ chân bướm ngoài là từ trước ra sau, từ trong ra

ngoài và từ dưới lên trên. Khi co, có tác dụng đưa hàm ra trước, xuống dưới

- 7 -

và sang bên (khi chỉ một bên co). Thân cơ chân bướm ngoài được cơ chân

bướm trong phủ ở phần trước phía ngoài.

 Cơ nhị thân

Cơ nhị thân là thành phần của các cơ trên móng, gồm một thân sau và

một thân trước. Thân sau bám vào rãnh cơ nhị thân ở xương chũm, thân trước

bám vào hố cơ nhị thân ở mặt sau bờ dưới cành ngang xương hàm dưới. Nhìn

chung, cơ tạo nên một cung cong lõm lên trên, hướng từ sau ra trước và từ

ngoài vào trong. Gân trung gian của cơ được cột vào xương móng bởi các sợi

của cơ hoặc chui qua gân cơ trên móng. Chỉ có thân trước của cơ nhị thân

tham gia hạ hàm.

 Các cơ trên móng khác

Các cơ trên móng khác gồm có cơ hàm móng và cằm móng. Các cơ

trên móng, khi tựa vào xương móng có tác dụng làm hạ hàm. Ngược lại, khi

tựa vào xương hàm, có tác dụng nâng xương móng lên.

Tác dụng tổng hợp của hai cơ chân bướm ngoài (ra trước), các thân

trước cơ nhị thân và các cơ trên móng khác (về phía sau - dưới) làm xoay

xương hàm dưới quanh một “trục” động (movable axis), trục này đi qua vùng

lỗ hàm trong quá trình há - đóng tự do. Tuy vậy, nếu phần sau cơ thái dương

và thân sau cơ nhị thân cùng tác động để kéo xương hàm ra sau, sẽ diễn ra

động tác há - lui sau. Lúc này, các cơ dưới móng cũng tham gia trong động

tác này để cố định xương móng.

1.2. KHỚP CẮN VÀ CÁC QUAN NIỆM VỀ “KHỚP CẮN”

1.2.1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu khớp cắn [10]

Vào những năm 1850 - 1930 là thời kỳ hình thành những khái niệm cơ

bản về khớp cắn. Các quan niệm thô sơ về khớp cắn xuất hiện, những nghiên

cứu đầu tiên về hình thái và động học khớp cắn ra đời. Trong giai đoạn này,

các quan niệm về khớp cắn chủ yếu mang nặng tính chất cơ học - hình thái

- 8 -

học. Tuy những cố gắng nghiên cứu trong thời kỳ này chủ yếu là về quan hệ

giữa hai hàm, những quan niệm đầu tiên về sinh lý khớp cắn đã xuất hiện.

- Năm 50 của thế kỷ XIX, W.G. Bollwill đã phát hiện ra tam giác đều có

chiều dài 10cm từ mỗi tâm lồi cầu đến điểm răng cửa.

- Năm 1886, F.H. Balkwill đã chứng minh rằng xương hàm dưới quay

quanh một trục qua hai lồi cầu trong các vận động mở và đóng hàm dưới, các

lồi cầu dịch chuyển ra trước và xuống dưới trong vận động ra trước và toàn bộ

hàm dưới di chuyển trong vận động sang bên.

- Năm 1890, F.G. Von Spee mô tả chuyển động trượt của hàm dưới và

đường cong Spee [11].

Giai đoạn 1930 - 1980 là thời kỳ phát triển rực rỡ về lý luận và phương

pháp thực hành khớp cắn. Trong giai đoạn này, phát hiện hai trường phái

quan trọng còn ảnh hưởng đến khớp cắn ngày nay, đó là quan niệm về khớp

cắn lý tưởng và khớp cắn tối ưu. Từ sau chiến tranh thế giới thứ II, cắn khớp

học có sự phát triển vượt bậc. Nhiều vấn đề về phương pháp nghiên cứu đã

được giải quyết: Posselt (1957) nghiên cứu vận động biên của điểm răng cửa

trên mặt phẳng dọc giữa.

Giai đoạn 1980 đến nay là giai đoạn nhận thức lại và đánh giá lại các

quan niệm về khớp cắn, mà quan điểm thắng thế là khớp cắn phù hợp với

chức năng, tôn trọng các đặc trưng cá thể trong quá trình chẩn đoán, điều trị,

theo dõi khớp cắn.

1.2.2. Định nghĩa khớp cắn

Trong nha khoa danh từ khớp cắn được dùng để chỉ sự chạm các răng

trên và dưới ở các thời điểm, khi thực hiện chức năng sinh lý như ngậm, cắn,

hay không sinh lý như nghiến răng… Nhưng theo nghĩa rộng, khớp cắn còn

được dùng để chỉ mọi yếu tố liên quan khác ngoài răng tham gia vào sự phát

triển, hình thành, ổn định bộ máy nhai với việc sử dụng răng theo tập quán cử

động.

- 9 -

Trong thực hành nha khoa, khớp cắn được định nghĩa đơn giản là sự

chạm các răng, không đáp ứng được trong các lĩnh vực chuyên khoa khác

nhau để giải quyết các vấn đề như: sự tái phát trong chỉnh nha, không ổn định

của hàm giả, sang chấn nha chu, xắp xếp lại các răng, sự chạm răng sai, lệch

vị trí hàm [12].

1.2.3. Một số quan niệm về khớp cắn

Hoạt động của hệ thống nhai con người không chỉ tuân thủ những qui

luật sinh học - sinh lý, hình thái - chức năng mà còn là sự đan xen phức tạp và

nhạy cảm với trạng thái tinh thần - tâm lý, các yếu tố cảm xúc - tâm linh của

mỗi người trong môi trường xã hội.

Ngày nay, quan niệm khớp cắn không chỉ giới hạn vào việc nghiên cứu

các răng khớp với nhau như thế nào, mà phải bao gồm toàn bộ các yếu tố

thuộc về cấu trúc và chức năng của hệ thống nhai. Vì mục đích này, khớp cắn

được chia thành 3 nhóm: khớp cắn lý tưởng, khớp cắn sinh lý và khớp cắn

không sinh lý. Sự phân biệt về mặt lâm sàng của ba nhóm này cần được hiểu

rõ, để làm cơ sở cho việc nhận xét, phát hiện các thay đổi bất thường và bệnh

lý.

1.2.3.1. Khớp cắn lý tưởng: Khớp cắn lý tưởng là khớp cắn có tương quan

răng - răng đúng với mô tả lý thuyết, có quan hệ giải phẫu và chức năng hài

hòa với những cấu trúc khác của hệ thống nhai trong tình trạng lý tưởng.

1.2.3.2. Khớp cắn sinh lý: Trên thực tế, chỉ có một số ít người có khớp cắn lý

tưởng, hầu hết có một khớp cắn “xấu” về một phương diện nào đó, nhưng có

chức năng tốt. Ở đa số người, khả năng thích ứng cao để những lệch lạc so

với lý tưởng vẫn có thể là bình thường, ổn định và hài hòa.

Tiêu chuẩn của khớp cắn sinh lý chức năng:

- Các thành phần của hệ thống nhai hài hòa về hình thái và chức năng,

góp phần ổn định khớp cắn; không có sự di lệch hoặc trồi răng, không có lung

- 10 -

lay răng, không có sự dày khoảng dây chằng nha chu, răng không mòn bất

thường hay bị nhạy cảm ngà…

- Không có những dấu hiệu thay đổi của hệ thống nhai. Hàm dưới thực

hiện chức năng một cách thoải mái, không đau, không khó chịu.

- Hàm dưới vận động dễ dàng, trơn tru (có nghĩa rằng không có cản trở

cắn khớp trong các vận động trượt của hàm dưới). Ở “trung tâm” hàm dưới

được tự do tìm đến hoặc được hướng dẫn đến lồng múi tối đa.

- Không có sự than phiền về thiếu sức nhai (do mất răng), không bị mỏi

cơ, không đau khớp thái dương hàm.

- Khớp cắn sinh lý cũng thỏa đáng về mặt thẩm mỹ đối với bệnh nhân.

Như vậy, một người có khớp cắn sinh lý chức năng thì không có nhu

cầu điều trị.

1.2.3.3. Khớp cắn không sinh lý: Hầu hết mọi người đều có khớp cắn lệch lạc

so với khớp cắn lý tưởng. Tuy vậy, đa số vẫn có khả năng thích ứng với sự

lệch lạc và thực hiện chức năng tốt, không bị những dấu hiệu hay triệu chứng

nào của loạn năng chức năng nhai. Những dấu hiệu loạn năng bộ máy nhai

chủ yếu thể hiện trên ba thành phần: hệ thống thần kinh - cơ, các khớp thái

dương hàm, răng và cấu trúc nâng đỡ.

1.2.3.4. Khớp cắn thăng bằng: “Khớp cắn thăng bằng”, cả về sự phát triển

quan niệm lẫn ứng dụng thực hành là một trang bi tráng nhất trong lịch sử cắn

khớp học nói riêng và nha khoa phục hồi nói chung.

Khớp cắn thăng bằng là khớp cắn có sự tiếp xúc đều và đồng thời ở tất

cả mặt chức năng của hai hàm và trong mọi vận động trượt của hàm dưới.

Trong khớp cắn thăng bằng, có sự tiếp xúc đồng thời bên làm việc và bên

không làm việc trong các vận động sang bên và ra trước.

1.3. KHÁI QUÁT VỀ VẬN ĐỘNG VÀ VỊ TRÍ CỦA HÀM DƯỚI

Hàm dưới cử động để phối hợp với hàm trên, hai cung răng chạm nhau

tạo thành khớp cắn. Động tác này rất phong phú và thay đổi. Giới hạn cử

- 11 -

động bởi sự đối lập của hệ thống thần kinh - cơ, dây chằng, ổ chảo xương thái

dương và các múi răng. Các giới hạn này tạo thành một khuôn cử động hình

nón, trong đó các cử động chức năng diễn ra với nhiều giới hạn.

1.3.1. Vận động biên của điểm răng cửa ghi trên mặt phẳng dọc giữa

Vận động biên của điểm răng cửa ghi trên mặt phẳng dọc giữa được

Posselt mô tả lần đầu tiên năm 1957 [13]. Ông đã dùng bút ghi lên giấy, bút

chì được cố định vào vùng răng cửa dưới, ghi trên một bản ghi đặt trên mặt

phẳng đứng dọc, nghĩa là song song với mặt phẳng dọc giữa. Sơ đồ Posselt

được mô tả theo từng đoạn như sau:

1.3.1.1. Đoạn há - lui sau

Nếu thầy thuốc (hoặc bệnh nhân) giữ hàm dưới ra sau và hướng dẫn

thực hiện động tác mở - đóng, khi đó một vận động bản lề (VĐBL) có thể

được thực hiện, điểm răng cửa vạch đoạn S - B (đoạn này dài khoảng 16-

20mm) [7].

Vận động bản lề là vận động mở -

đóng hàm dưới, được thực hiện chỉ

khi có sự hướng dẫn: Hàm dưới

được giữ ra sau, các cơ hàm ở trạng

thái thư giãn, nghĩa là một vận động

mở - đóng hàm dưới do hướng dẫn,

không có sự tham gia của các cơ,

Hình 1.5:

biên độ được xác định bởi dây chằng

Trong VĐ xoay bản lề của hàm dưới [14]

khớp thái dương hàm.

Vận động bản lề được thực hiện một cách có ý thức hoặc có hướng dẫn.

VĐBL được xác định trên người Việt là khoảng 17 - 23mm (trung bình 19,98

± 2,84mm) [15].

Từ vị trí mà lồi cầu thực hiện được vận động bản lề, hàm dưới có thể

thực hiện các động tác há, ngậm, sang bên, ra trước. Như vậy, đây là tư thế

- 12 -

chức năng nhất của hàm dưới. Vị trí mà lồi cầu thực hiện được VĐBL được

gọi là vị trí tương quan trung tâm, vị trí bản lề, vị trí lui sau. Do vị trí và

đường VĐBL được quyết định bởi dây chằng và các cấu trúc khác của khớp

thái dương hàm (TDH), nó còn được gọi là vị trí dây chằng, vị trí dây chằng

hướng dẫn [7]. Thuật ngữ được dùng nhiều nhất để chỉ vị trí này của lồi cầu

và của hàm dưới là tương quan trung tâm. Như vậy, tương quan trung tâm là

một tương quan hàm - sọ, hay gần hơn là tương quan giữa lồi cầu xương hàm

dưới và hõm khớp thái dương qua trung gian đĩa khớp.

Từ điểm B (điểm tận cùng của đường vận động bản lề), nếu cố gắng

tiếp tục động tác há, điểm răng cửa vạch đoạn BH, điểm H là điểm kết thúc

vận động há - lui sau (điểm há tối đa). Tại điểm H, các vận động theo chiều

ngang của hàm dưới bị giới hạn, điểm há tối đa là chung cho các vận động há

miệng đến tối đa.

Khi điểm răng cửa vạch đoạn BH,

lồi cầu rời hõm khớp, dịch chuyển ra

trước và xuống dưới, tại điểm H (há tối

đa), lồi cầu ở trước lồi khớp. Trục quay

của vận động hàm dưới cũng rời lồi cầu,

di chuyển xuống dưới và ra trước, nằm

gần phía dưới lỗ hàm. Như vậy, toàn bộ

Hình 1.6: Pha thứ hai của đoạn

há-lui sau (đoạn B-H) [14]

đoạn SH gồm đường đi của điểm răng

cửa trong vận động từ vị trí tiếp xúc lui sau (điểm S) đến há tối đa (điểm H) là

một đường cong gồm hai pha với cung trên (SB) và cung dưới (BH) cong lõm

ra sau với một điểm uốn lõm ra trước ở B. Đoạn BH thường dài hơn đoạn SB.

Điểm uốn B là do dây chằng không tiếp tục căng thêm nữa, lồi cầu rời khỏi

hõm khớp, dịch chuyển ra trước và xuống dưới.

1.3.1.2. Đoạn đóng - ra trước và trượt từ tiếp xúc lui sau đến ra trước tối đa

- 13 -

Từ điểm há tối đa, nếu hàm

dưới thực hiện động tác đóng - ra

trước cho đến khi răng dưới chạm

răng trên, điểm răng cửa vạch cung

HT. Điểm T là điểm tiếp xúc ra

trước tối đa. Điểm này ở 10 - 12mm

trước điểm tiếp xúc lui sau (S). Cung

HT là một cung lõm về phía sau,

không phân đoạn. Trong quá trình

Hình 1.7: Đoạn đóng ra trước của đoạn

răng cửa [7]

đóng ra trước, lồi cầu ở trước lồi khớp. Đoạn gấp khúc ST được quyết định

bởi quan hệ giữa mặt nhai và bờ cắn của hai cung răng. Đó là đoạn từ tiếp xúc

lui sau đến tiếp xúc ra trước tối đa.Trên đoạn này có thể thấy: đầu tiên là một

đoạn ngắn SL lên trên và ra trước, điểm L là vị trí lồng múi tối đa (LMTĐ).

Tại vị trí này có sự tiếp xúc tối đa giữa các răng trên và dưới, đó là tư thế cắn

khít nhất giữa hai hàm và tạo nên sự ổn định cơ học nhất đối với xương hàm

dưới. Tư thế này thường được gọi là khớp cắn trung tâm (còn được gọi bằng

nhiều thuật ngữ khác: vị trí lồng múi, vị trí răng, vị trí trung tâm tập nhiễm, vị

trí trung tâm thông thường).

Độ dài trung bình của đoạn SL

trên người châu Âu theo Posselt là

1,25 ± 1mm. Ở người trẻ, vị trí lồng

múi nằm ở 0,72 ± 0,43mm trước

điểm tiếp xúc lui sau (chiếm 95% số

Hình 1.8

người có chức năng nhai bình

Đoạn SL: Điểm răng cửa từ vị trí tiếp

thường, ở 5% số người có khớp cắn

xúc lui sau (S) trượt một đoạn ngắn lên

sinh lý còn lại, tư thế lồng múi trùng

trên và ra trước, đến vị trí lồng múi tối đa

với tư thế tiếp xúc lui sau) [15].

(L)[7]

- 14 -

Đoạn từ L đến T thường là một đoạn

gấp khúc lõm lên trên, trong đó D là điểm

cắn đối đầu giữa các răng cửa. Mô tả trên

đây về đoạn ST đề cập đến những trường

hợp thường gặp của bộ răng có quan hệ

giữa hai hàm bình thường. Đoạn ST là

đoạn vận động tiếp xúc, đồng thời cũng là

vận động biên của hàm dưới không thể

đóng thêm nữa khi các răng tiếp xúc nhau.

1.3.1.4. Vị trí nghỉ

Hình 1.9: Đoạn LT [7]

Trên sơ đồ Posselt, người ta thường mô tả vị trí nghỉ của hàm dưới. Khi

điểm răng cửa ở vị trí nghỉ (điểm N) hàm dưới được “treo” một lỏng lẻo, sự

tác động của hệ thống cơ hàm đối với hàm dưới ở mức thấp. Vị trí nghỉ của

hàm dưới, cũng như các vị trí nghỉ khác của cơ thể, có sự khác biệt nhất định

ngay cả trên cùng một người (thí dụ rõ rệt nhất là sự khác biệt vị trí nghỉ của

hàm dưới khi ngủ và khi thức, khi ngủ thường có độ mở lớn hơn).

Hình 1.10: Sơ đồ Posselt [7]

S: Vị trí tiếp xúc lui sau; L: Vị trí LMTĐ; D: Vị trí đối đầu các răng cửa; T:

Vị trí tiếp xúc ra trước tối đa; H: Điểm há tối đa; B: Điểm tận cùng của đoạn

vận động bản lề; N: Vị trí nghỉ

Điểm N trên người châu Âu, theo Posselt, thường ở độ mở khoảng 1-

4mm (2,5 ± 1,5mm) dưới vị trí lồng múi, một số tác giả còn cho những giá trị

- 15 -

lớn hơn tới 7 - 10mm. Trên người Việt, vị trí nghỉ dưới vị trí lồng múi khoảng

1,3 - 3,2mm (trung bình: 2,24 ± 0,93mm) [15]. Nếu một người ngồi hoặc

đứng, hàm dưới ở tư thế nghỉ và được yêu cầu há miệng, điểm răng cửa sẽ

vạch đường S. Trong vận động há miệng này, lồi cầu di chuyển ra trước và

xuống dưới với tâm quay gần với trục D tức gần lỗ hàm, đó là vận động há

miệng tự do.

Từ tư thế nghỉ nếu yêu cầu đụng nhẹ răng trở lại, trong điều kiện hệ

thống nhai lành mạnh, điểm tiếp xúc đầu tiên từ tư thế nghỉ và của những vận

động tự do thông thường khác là vị trí lồng múi tối đa. Tiếp xúc đầu tiên này

cũng có thể diễn ra ở một nơi nào đó gần với vị trí lồng múi tối đa. Vị trí tiếp

xúc đầu tiên phụ thuộc vào cân bằng cơ của tiếp xúc cắn khớp, nên vị trí đó

được gọi là vị trí cơ hay vị trí trung tâm. Tư thế nghỉ thường là tư thế bắt đầu

và là điểm kết thúc của các vận động tự do của hàm dưới.

1.3.2. Vận động biên của điểm răng cửa ghi nhận trên mặt phẳng ngang

và mặt phẳng đứng ngang.

Trong vận động sang bên, người ta qui ước phía hàm dưới di chuyển

tới gọi là bên làm việc và lồi cầu bên đó gọi là lồi cầu làm việc; bên đối diện

tương ứng là bên không làm việc và lồi cầu không làm việc. Về mặt động học,

người ta chia vận động sang bên của hàm dưới thành: vận động sang bên li

tâm và vận động sang bên hướng tâm.

Việc ghi lại vận động của hàm dưới được Gysi thực hiện lần đầu tiên

năm 1910. Đồ hình này được gọi tên đầy đủ là “Đồ hình cung Gothic của

Gysi” (Gothic arch, Gysi tracing). Đồ hình Gysi được ghi trong miệng

(phương pháp cổ điển của Gysi), ngoài miệng bằng các phương tiện ghi vận

động của hàm dưới, hoặc bằng các phương tiện có vi tính hỗ trợ. Đồ hình

Gysi có dạng hình thoi, các cạnh là những đoạn cong nhẹ lõm về phía sau, các

góc trước và sau tù, các góc phải và trái nhọn. Nếu lấy tư thế tiếp xúc lui sau

- 16 -

là điểm bắt đầu và hàm dưới vận động tiếp xúc lần lượt sang phải, ra trước,

sang trái và trở về điểm ban đầu thì các góc của đồ hình Gysi là:

- Điểm tiếp xúc lui sau

(1)

- Điểm tiếp xúc sang phải tối đa (2)

- Điểm tiếp xúc ra trước tối đa (3)

- Điểm tiếp xúc sang trái tối đa (4)

Hình 1.11

Hình 1.12

Các thông số của vận động hàm dưới

trên mặt phẳng ngang [7]

Đồ hình Gysi có dạng hình thoi [7]

Sự dịch chuyển hàm dưới sang bên gọi là vận động Bennett. Lồi cầu

bên làm việc xoay nhẹ theo trục L và dịch chuyển nhẹ ra ngoài, từ L1 - L2.

Vận động Bennett được đánh giá bằng khoảng cách L1 - L2, thường dưới

1,5mm (Lundeen, 1978) nhưng có thể đạt 3mm (Guichet, 1969). Trong vận

động sang bên, lồi cầu bên làm việc dịch chuyển ra ngoài, có thể kết hợp ra

sau hoặc ra trước. Lồi cầu bên không làm việc dịch chuyển ra trước, xuống

dưới và vào trong, vạch đoạn K1 - K2, đoạn này tạo một góc B với mặt phẳng

đứng dọc khi chiếu trên mặt phẳng ngang, góc này gọi là góc Bennett hay là

độ nghiêng bên lồi cầu. Vận động sang bên có thể gồm hai phần: lập tức và

tăng tiến (immediatee side shift, progressive side shift).

Có một mối liên hệ giữa góc Bennett với vận động Bennett. Hướng vận

động của Bennett phụ thuộc vào cấu trúc khớp thái dương hàm, hướng dẫn

của răng và sự co của cơ chân bướm ngoài. Thời gian diễn ra vận động

Bennett có sự khác biệt lớn giữa các cá thể, nếu vận động sang bên diễn ra

- 17 -

sớm, nó được gọi là vận động sang bên lập tức. Nếu vận động sang bên diễn

ra dần dần, nó được gọi là vận động sang bên tăng tiến.

Như vậy đồ hình Gysi thể hiện vận động biên của hàm dưới trên mặt

phẳng ngang (sang bên và ra trước) có tiếp xúc. Tuy là những vận động tiếp

xúc nhưng các răng không đóng vai trò hướng dẫn. Các vận động ghi lại trên

đồ hình thể hiện tiềm năng của cơ và khớp thái dương hàm, hơn là ghi lại các

hoạt động chức năng. Các vận động tiếp xúc khác, bao gồm các vận động

chức năng nằm trong phạm vi đồ hình Gysi. Người ta cũng có thể thu được đồ

hình Gysi ở các độ mở khác nhau của hàm dưới, nghĩa là khi các răng không

có tiếp xúc.

1.3.3. Chu trình nhai

Các tác giả phân tích sự nhai thành các giai đoạn khác nhau. Theo

Jawkelson gồm: cắt/cắn; nhai/ nghiền; nuốt. Theo Scott gồm: cắt/ cắn; làm

dập; nhai/ nghiền. Theo Mongini (1986) thì khi hàm dưới nhai thức ăn,

chuyển động của răng cửa có thể theo một trong bốn loại chu trình sau:

Loại 1: Chuyển động há ngậm miệng theo một đường cong lõm đối xứng qua

đường giữa.

Hình 1.13: Chu trình nhai [14]

Loại 2: Chuyển động há miệng gần như thẳng đứng, ngậm miệng cong lõm.

Loại 3: Chuyển động há ngậm miệng cân xứng qua đường giữa.

Loại 4: Chuyển động há ngậm miệng chỉ xảy ra một bên hoặc cả hai bên

không cân xứng.

Theo J. Algren thì chu trình nhai gồm 5 giai đoạn:

- 18 -

Giai đoạn 1 (giai đoạn chuẩn bị): Há miệng nhanh, hơi lệch về bên không

làm việc, tiếp đến là ngậm miệng nhanh.

Giai đoạn 2 (chạm viên thức ăn): Thức ăn được tập trung về mặt nhai, răng

chạm thức ăn, những thụ thể quanh răng sẽ cảm nhận được mật độ và độ cứng

của viên thức ăn, truyền cảm giác về thần kinh trung ương, giúp điều khiển sự

co cơ nhai.

Hình 1.14: Các giai đoạn của chu trình nhai [14]

Giai đoạn 3 (làm nát thức ăn): Bằng co thắt đẳng trương và đẳng trường

(đẳng cự) của cơ nhai để nghiền thức ăn.

Giai đoạn 4 (nghiền thức ăn): Các răng tiếp xúc với nhau, cơ nhai chủ yếu

bằng co thắt đẳng trường để nghiền nát thức ăn.

Giai đoạn 5 (tiếp xúc giữa các răng): Xuất hiện khi viên thức ăn đã nhuyễn

và ngấm đều nước bọt.

Để nhai nhuyễn một viên thức ăn cần đến khoảng 15 chu trình nhai như

trên Neill và Howell [16] cho thấy rằng trên bình diện thẳng, đứng dọc gần

phân nửa số người có cú mở (opening stroke) trước cú đóng (closing stroke).

Độ gấp của đường thẳng đứng dọc thường hướng lên trên và ra sau, phản ảnh

yếu tố quay tròn trong mở hàm dưới. Tính chất của thức ăn ảnh hưởng đến

cách nhai [17],[18]. Độ dài của động tác mở phụ thuộc vào kích thước và độ

rắn của viên thức ăn. Khi thức ăn mềm ra, mức độ ngang và dọc của chuyển

động hàm giảm đi [19],[20].

- 19 -

Độ rắn của thức ăn cũng có tác động lên số lần nhai cần thiết trước khi

khởi xướng một động tác nuốt. Thức ăn càng rắn thì số lần nhai càng cần

nhiều hơn. Mỗi một chu kỳ nhai có độ dài vào khoảng 70ms và chạm răng

răng (tooth contact) khoảng 200ms [21].

1.4. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, X-QUANG VÀ KHỚP CẮN GÃY

XƯƠNG HÀM TRÊN LEFORT I, II VÀ GÒ MÁ CUNG TIẾP

Gãy xương hàm trên ngày nay thường kèm theo gãy xương gò má cung

tiếp. Do lực gây chấn thương lớn nên thường gãy dập nát không điển hình.

Tuy nhiên, để dễ sắp xếp, người ta vẫn sử dụng cách phân loại của Le Fort.

Gãy Le Fort là loại gãy khối xương mặt, bao gồm gãy xương hàm trên và các

cấu trúc giải phẫu xung quanh. Le Fort là phẫu thuật viên người Pháp, tên đầy

đủ là Rene Le Fort (1869 - 1951). Các đường gãy Le Fort I, II, III có được là

do ông làm thực nghiệm trên tử thi. Trong nghiên cứu chúng tôi chỉ để cập

đến gãy xương hàm trên kiểu Le Fort I và Le Fort II. Hai kiểu gãy này được

mô tả như sau:

1.4.1. Gãy xương hàm trên kiểu Le Fort I.

Thân xương bị gãy tách rời ngay

trên mỏm khẩu cái, ở dưới chỗ tiếp

khớp của xương gò má. Đường gãy

ngang này sẽ làm xương hàm trên bị

di động. Có thể có một đường gãy

phụ, chạy theo dọc giữa mỏm khẩu

cái, lúc này sẽ thấy tụ máu lấm tấm ở

Hình 1.15: Sơ đồ đường gãy Le Fort I

[22]

vòm miệng. Gãy xương hàm trên kiểu Le Fort I có thể ở 1 bên, cần phân biệt

gãy Le Fort I với gãy huyệt ổ răng. Gãy huyệt ổ răng không lan tới đường

giữa của vòm khẩu cái.

1.4.2. Gãy xương hàm trên kiểu Le Fort II

- 20 -

Mẫu hình của kiểu gãy này

giống như một kim tự tháp, mà đỉnh

tháp nằm ở khớp trán mũi. Biểu hiện

lâm sàng là phù nề quanh hố mắt cả

hai bên, đôi khi có tụ máu lấm tấm ở

màng tiếp hợp. Có thể có hiện tượng

tê bì ở vùng chi phối của dây thần

kinh dưới ổ mắt. Có thể thấy khớp cắn

Hình 1.16: Sơ đồ đường gãy Le Fort II

[22]

sai, hở khớp cắn cửa, sờ thấy khấc bậc thang ở vùng bờ dưới ổ mắt, ở khớp

trán mũi.

Trên sơ đồ gãy Le Fort, đường gãy bắt đầu ở một điểm yếu của tháp

mũi, ngay phía dưới hoặc ngay tại đường nối khớp trán mũi. Ở hai bên, đường

gãy đều chạy qua mỏm trán của xương hàm trên, qua bờ dưới ổ mắt, lan qua

cả xoang hàm trên. Gãy Le Fort II thường kèm theo gãy một hoặc cả hai

xương gò má.

1.4.3. Phân loại gãy xương gò má cung tiếp

Để phân loại gãy xương gò má cung tiếp, nhiều tác giả đã đưa ra nhiều

ý kiến khác nhau. Cách phân loại của Knight và North [23], Ellis [24] thì dựa

vào giải phẫu đường gãy trên phim X-quang thông thường (phim Blondeau,

Water, Hirtz), đơn giản, dễ áp dụng và bất kỳ bệnh viện nào cũng chụp được.

Phân loại của Manson [25] có ưu điểm là qua phim CT.Scanner dễ đánh giá

các tổn thương phối hợp kèm theo, nhất là tình trạng sọ não, hốc mắt, từ đó có

phương án xử trí sớm. Để dễ nghiên cứu về hình thái gãy xương gò má cung

tiếp tại Việt Nam, các tác giả thường áp dụng cả ba phương pháp phân loại

của Knight & North, Ellis, Manson. Đây là những cách phân loại vừa hiện

đại, vừa dễ áp dụng ở các cơ sở Y tế của nước ta.

1.4.4. Gãy phức hợp xương gò má - hàm trên