Đặc trưng thi pháp truyện cổ tích Lọ nước thần
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 3
ĐẶC TRƯNG THI PHÁP TRUYỆN CỔ TÍCH LỌ NƯỚC THẦN
Đặng Quốc Minh Dương
Trường Đại học Văn Hiến
Ngày nhận bài: 23/10/2018; Ngày duyệt đăng: 17/12/2018
Tóm tắt
Lọ nước thần là một truyện cổ tích thần kỳ tiêu biểu, nó thuộc type truyện “Người đẹp/ công chúa
bị bắt cóc” mà gắn liền với nó là môtip người đẹp không cười - nói. Truyện có rất nhiều đặc trưng
thi pháp trong việc xây dựng nhân vật – nhất là chi tiết đặc tả làn da trắng. Bên cạnh đó, dân gian
đã vận dụng nhiều góc nhìn khác nhau để làm cho hình tượng người đẹp hiện lên đủ sức thuyết
phục, cuốn hút. Một mặt, những chi tiết, thủ pháp này thể hiện quan niệm, thị hiếu thẩm mỹ của
người Việt, mặt khác nó cũng cho thấy những nét cách tân, sáng tạo của tác giả dân gian.
Từ khóa: truyện cổ tích thần kỳ, Lọ nước thần, điểm nhìn, người đẹp không cười - nói.
Prosodic specific traits of the fairy tale Divine water jar
Abstract
The Divine Water Jar is a typical fairy tale, as the same sort as Sleeping Beauty. This fairy tale
is associated with the motif of a beauty who does not smile and talk. This fairy tale has many
prosodic specifications in constructing the character – especially in the description of the lightening
complexion. Besides, there are various points of view from the folk tale perspective used to make
the image of beautiful woman convincing and eye-catching. In a view, these details and methods
show Vietnamese people’s concepts and taste of beauty. In another view, Vietnamese writers’
innovation and creativity is presented.
Keywords: Miraculous fairy tale, Divine Water Jar, Points of view, beautiful woman not smiling
– talking.
tác giả, ở Việt Nam dạng này có 05 bản kể, trong
đó dân tộc Kinh có 02 bản kể với tên gọi là Ai
mua hành tôi, Hoàng đế bán hành; Các bản còn
lại là Nàng Kháy (Tày), Chiềc áo lông chim
(Nùng), Anh chàng mồ côi (Tày). Cốt truyện này
xoay quanh, nhấn mạnh đến hành động, sự kiện
người đẹp/ công chúa bị “bắt cóc” hay bị ép uổng
và quá trình tìm gặp lại nhau của hai vợ chồng.
Do vậy, chúng tôi cho rằng cách đặt tên của
Aarne và Thompson “the abducted princess1”
(Aarne và Thompson, 1973: tr. 185) là thuyết
phục hơn, nó lột tả được nội dung type truyện.
Tuy số lượng bản kể không nhiều, mức độ
phổ biến không cao nhưng khi tiếp cận, chúng
tôi nhận thấy truyện cổ tích Lọ nước thần có một
1. Đặt vấn đề
Trong Kho tàng Truyện cổ tích Việt Nam
(Nguyễn Đổng Chi, 2015) có một truyện cổ tích
thần kỳ được đánh số thứ tự 135, với tên gọi kép
là Ai mua hành tôi hay là Lọ nuớc thần (từ đây
gọi truyện này là Lọ nước thần). Trong công
trình Từ điển type truyện dân gian Việt Nam,
type 215 này được gọi theo tên của truyện “Ai
mua hành tôi” (Nguyễn Thị Huế, 2012: tr. 286),
gồm bốn phần: người vợ xinh đẹp; tình yêu qua
bức tranh; người phụ nữ có gương mặt u sầu và
kết cục. Đây là type đầu tiên trong nhóm B của
truyện cổ tích – Cổ tích thần kỳ. Truyện cổ tích
này không thuộc số những truyện cổ tích đặc biệt
nổi tiếng hoặc được phổ biến rộng rãi. Theo các
1 Theo chúng tôi, tên type này phải được dịch là “công chúa
bị bắt cóc” chứ không phải là “tình yêu khi thấy bức tranh”
như cách dịch của nhóm tác giả trong Từ điển type truyện
dân gian Việt Nam (Nguyễn Thị Huế, 2012: tr. 286).
99
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 3
số đặc trưng về thi pháp xây dựng nhân vật
người đẹp, về thi pháp điểm nhìn hay về môtip
chính trong truyện. Do vậy, theo hướng tiếp cận
thi pháp học và cùng với việc vận dụng các
phương pháp nghiên cứu phân tích – tổng hợp,
nhất là phương pháp nghiên cứu liên ngành,…
bài viết sẽ nghiên cứu truyện cổ tích này để làm
sáng tỏ các vấn đề trên.
anh nhận mình là chủ nhân của bức tranh.
Chúng theo anh về nhà, tìm thấy người đàn bà
và đưa kiệu rước nàng về kinh đô mặc cho người
chồng than khóc.
Bị bắt vào cung, “người đàn bà không cười
không nói, áo đẹp không mặc, đầu không chải
và không cho một ai đến gần”. Vua buồn phiền
vì “mọi thứ dỗ dành, dọa nạt đều không thể làm
cho người ngọc nở một nụ cười hoặc nói lên một
tiếng” nên hạ lệnh “ai có cách gì làm cho nàng
cười nói lên được thì sẽ ban thưởng cho quan
cao lộc hậu” nhưng tất cả đều vô hiệu.
2. Tóm tắt cốt truyện
Vì là một truyện cổ tích ít người biết đến, và
cũng để tiện cho việc nghiên cứu, chúng tôi sẽ
tóm tắt cốt truyện này.
Ngày xưa có anh chàng sống bằng nghề cày
ruộng. Lần nọ, do cứu chim sẻ thoát khỏi nanh
vuốt của quạ, anh được chim sẻ trả công cho một
lọ nước thần.
Anh chồng nghe tin này, nhổ mấy củ hành
quẩy theo. Đến trước hoàng cung, anh rao to
những câu: “Dọc bằng đòn gánh/ Củ bằng bình
vôi/ Ai mua hành tôi/ Thì thương tôi với”. Nghe
tiếng rao, nhận ra giọng chồng, nét mặt của vợ
“mỗi lúc mỗi tươi”, rồi cô lệnh cho thị nữ “Hãy
gọi người bán hành vào cho ta!”. Thấy mặt
chồng, vợ anh cười lên. Vua nghĩ là do cây hành
kỳ lạ mà người vợ cười nên cải trang “gánh hành
để làm vui lòng người đẹp”. Khi vua cải trang,
người vợ bảo thị nữ thả đàn chó ra cắn chết vua.
Từ đó, anh chồng làm vua và ở với vợ trọn đời.
3. Các đặc trưng thi pháp
3.1. Nghệ thuật xây dựng nhân vật người đẹp
Nhân vật cô gái đẹp xuất thân là một người
dân thường, thậm chí là tầm thường, là “con nhà
nông, quanh năm chân lấm tay bùn”. Trong
Nhân vật cô gái đẹp trong truyện cổ tích người
Việt, Nguyễn Thành Luân (2017) nhận thấy
rằng: cô gái đẹp có nguồn gốc xuất thân là dân
thường, xuất thân từ hàng quyền quý và xuất
thân từ thần thánh, trong đó xuất thân từ dân
thường vẫn chiếm tỷ lệ cao nhất. Như vậy, cùng
với niềm mơ ước về một xã hội bình đẳng, và
với tinh thần nhân văn cao đẹp, dân gian đã dành
rất nhiều sự quan tâm cho những người có địa vị
thấp kém trong xã hội.
Một thời gian sau, anh cưới vợ. Vợ anh
“cũng con nhà nông, quanh năm chân lấm tay
bùn, nên đen đủi, xấu xí2”. Tuy vậy, do tình cờ
lấy lọ nước thần “xức khắp tóc tai mình mẩy”
nên chị “trở nên xinh xắn trắng trẻo, nhan sắc
mỹ miều ít ai sánh kịp”. Nước lan xuống cũng
khiến mấy luống hành lớn phổng lên: củ to như
bình vôi, dọc dài bằng đòn gánh. Chồng đi cày
về nhìn mặt vợ thì “ngẩn cả người cứ tưởng là
tiên sa xuống cõi trần”, nếu không có tiếng nói
thì cơ hồ anh không nhận ra là vợ mình nữa. Anh
“ngắm vợ mãi không chán mắt”.
Để khỏi bê trễ công việc, anh thuê thợ vẽ
hình vợ để mỗi khi ra đồng, anh treo bức tranh
ở bờ ruộng để nhìn “cho thỏa”. Chẳng may, con
quạ năm xưa sà xuống quắp lấy bức tranh mang
đi thả xuống ở sân rồng (ở cung đình). “Cầm lấy
bức truyền thần, vua ngắm nghía mãi không
chán mắt, bụng bảo dạ: “Trong ba cung sáu viện
của ta đã có nhiều người đẹp nhưng chưa có
người đẹp nào đẹp bằng người đàn bà trong bức
tranh này”. Lập tức, vua ra lệnh cho quan đại
thần và một trăm thị vệ phải tìm cho được người
đàn bà như trong tranh và mang về.
Về ngoại hình nhân vật, truyện cổ tích không
chú tâm xây dựng nhân vật chân dung (Nguyễn
Xuân Đức, 2015: tr. 54) mà chú trọng vào các
hành động của nhân vật. Do vậy, nếu có kể về
nhân vật người đẹp, dân gian thường chỉ nói cô
Để việc tìm tòi có hiệu quả, chúng bày trò
mở hội để mọi người đổ về xem, rồi chúng đưa
bức tranh ra nói là tình cờ nhặt được và tìm chủ
nhân. Chiêu này đã làm anh chàng mắc mưu –
2 Các phần trong ngoặc kép là được trích từ truyện kể “Ai
cổ tích Việt Nam (Nguyễn Đổng Chi, 2015, tr. 986 – 989).
mua hành tôi hay là Lọ nước thần” trong Kho tàng truyện
100
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 3
là đẹp, còn đẹp như thế nào thì không được miêu
tả. Chẳng hạn như: “nhan sắc người vợ diễm lệ
ít ai sánh kịp” (Sự tích con muỗi) hay Công chúa
Huyền Trân “nhan sắc tuyệt trần, những phi tần
trong cung vua khó bề sánh kịp” (Sự tích thành
Lồi),… Do chỉ làm nhiệm vụ điểm chứ không
phải mô tả nên dân gian thường rất kiệm ngôn,
thông thường chỉ dành một câu để khái quát về
ngoại hình của nhân vật này. Tuy vậy, với
truyện cổ tích Lọ nước thần, dân gian đã có
những phá cách thú vị, bất ngờ. Đây là truyện
có số lần đề cập, miêu tả về nhan sắc nhiều nhất
– 3 lần. Cụ thể đó là những lần:
có nhắc về chi tiết: sau khi gặp lại Tấm, “Cám
thấy Tấm trở về lại trắng đẹp hơn xưa” (Nguyễn
Tấn Đắc, 2013: tr. 266 - 298). Như thế, ở đây
làn da trắng là tiêu chí số một, tiêu chí đầu tiên
khi đánh giá ngoại hình. Truyện Lọ nước thần
nói rõ hơn về quá trình này: trước đây vợ anh
trai cày “cũng con nhà nông, quanh năm chân
lấm tay bùn, nên đen đủi, xấu xí”; sau này khi
đã xức lọ nước thần thì “chị ta trở nên xinh xắn
trắng trẻo, nhan sắc mỹ miều ít ai sánh kịp”. Sự
đối chứng này ta còn gặp trong truyện cổ tích
Hà Ô Lôi.
Không chỉ ở Việt Nam, ngay cả như hoàng
hậu – mẹ của nàng Bạch Tuyết sống giữa trời
Âu – nơi được xem là ưa chuộng làn da rám
nắng cũng từng mơ ước “Giá mình có một đứa
con da trắng như tuyết” (Lương Văn Hồng,
2006: tr. 170). Xem ra đây không chỉ là ước mơ
của người Việt, chủng Á mà của cả người châu
Âu. Như vậy, trong một chừng mực nào đó, ở
đây đen đủi đồng nghĩa với xấu xí, trắng trẻo
đồng nhất với xinh đẹp.
- Lần đầu là khi chị vợ tình cờ lấy lọ nước
thần “xức khắp tóc tai mình mẩy” nên
“trở nên xinh xắn trắng trẻo, nhan sắc mỹ
miều ít ai sánh kịp”;
- Lần thứ hai là cảm nhận của anh chồng về
sự thay đổi nhan sắc của vợ đến nỗi anh
“ngẩn cả người cứ tưởng là tiên sa xuống
cõi trần” nên anh “ngắm vợ mãi không
chán mắt”;
- Lần thứ ba là cảm nhận của ông vua về
bức truyền thần “vua ngắm nghía mãi
không chán mắt, bụng bảo dạ: ‘Trong ba
cung sáu viện của ta đã có nhiều người
đẹp nhưng chưa có người đẹp nào đẹp
bằng người đàn bà trong bức tranh này’”.
Như vậy, nhan sắc của người vợ anh trai cày
được dân gian mô tả khá kỹ, và có cả một quá
trình biến đổi: từ đen đủi – xấu xí đến “xinh xắn
trắng trẻo”. Ở đây, chúng tôi sẽ nói kỹ hơn về làn
da trắng xinh – biểu tượng của vẻ đẹp nữ giới.
Người Việt vẫn thường quan niệm “nhất
dáng nhì da”. Tiêu chuẩn về dáng thì có thể cao
thấp, mập ốm thay đổi từng thời nhưng để được
xem là đẹp, là xinh thì làn da phải là làn da trắng.
Cũng thế mà chúng ta không lạ gì khi đề cập đến
nước da của nhân vật này dân gian đều miêu tả
đây là cô gái có nước da trắng: “Nàng trở nên
trắng trẻo xinh xắn” (Sự tích con khỉ); “Một cô
gái da trắng môi son, mày ngài mắt phượng”
(Người lấy cóc). Bản kể truyện Tấm Cám của
Nguyễn Đổng Chi không thấy nhắc đến vẻ trắng
đẹp của nàng Tấm nhưng bản của Vũ Ngọc Phan
và các bản kể số 9, 10, 11, 13, 14 ở Bạc Liêu đều
Như đã biết, người Việt nói riêng, các dân
tộc thuộc vùng Đông Á, Bắc Á, Đông Trung Á
nói chung thuộc chủng tộc Mongoloid. Họ mang
những đặc điểm tiêu biểu của đại chủng Á như
mắt nhỏ, mí góc, hơi xếch, mũi trung bình, gò
má cao, tóc đen, thẳng, da vàng nhạt. Vậy tại
sao người Việt xem làn da trắng là tiêu chí cao
nhất khi đánh giá về cái đẹp của người con gái?
Ban đầu người bị đột biến gen nổi bật khỏi
sắc da vàng bình thường, với thời gian cùng các
yếu tố văn hóa dần hình thành nên thị hiếu
chuộng làn da trắng sáng. Bởi các cư dân của
nền nông nghiệp lúa nước xem việc sở hữu làn
da tối màu là do làm việc trên đồng ruộng đồng
nghĩa với tầng lớp thấp. Thực tế cho thấy, chỉ
những người có cuộc sống giàu sang, phú quý,
có cuộc sống trong nhung lụa mới sở hữu được
làn da trắng. Do vậy, các cư dân - nhất là với nữ
giới luôn có một ước mơ cháy bỏng là có được
một làn da trắng sáng. Nỗi ám ảnh này không
chỉ có ở phụ nữ châu Á mà còn xuất hiện trong
phụ nữ châu Phi, không chỉ có trong truyện cổ
tích ngày xưa mà còn duy trì đến mãi hôm nay.
Bởi mơ ước về làn da trắng đẹp cũng là ước mơ
101
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 3
về một cuộc sống không còn lam lũ trên ruộng
đồng, tức một cuộc sống sung sướng, ấm êm
hơn. Như thế, rõ ràng là đằng sau ước mơ về làn
da trắng sáng là cả một hoài bão về sự đổi đời,
thậm chí là thay đổi số phận.
khắp nơi”; chịu thương chịu khó “quanh năm
chân lấm tay bùn”,… Và nhất là, cô luôn giữ
lòng chung thủy đối với chồng: Ngay cả khi bị
bắt vào cung – được sống trong nhung lụa,
“người đàn bà không cười không nói, áo đẹp
không mặc, đầu không chải và không cho một
ai đến gần”. Lúc vua “dỗ dành” cũng không lay,
khi vua “dọa nạt” vẫn không suy suyển. Trái lại,
“hai vợ chồng rất thương yêu nhau” trong buổi
hàn vi cũng như thời phú túc.
Như vậy, đúng là truyện cổ tích rất kiệm
ngôn trong việc miêu tả chân dung nhưng khi
miêu tả, dân gian đã biết chọn những chi tiết đặc
tả để diễn tả cái đẹp. Không chỉ có vẻ đẹp ngoại
hình, nhân vật người đẹp còn được dân gian mô
tả là có vẻ đẹp tâm hồn. Đó là người vợ đảm chữ
công, chịu khó và giữ tiết hạnh – thủy chung
trong đạo phu thê,… Đây cũng chính là hình ảnh
của một người phụ nữ truyền thống Việt Nam.
3.2. Môtip người đẹp không cười - nói
Trước hết, cần khẳng định rằng motif người
đẹp không cười - nói là motif khá quen thuộc
trong truyện dân gian Việt Nam và thế giới.
Chẳng hạn, truyện cổ tích Nga có câu chuyện
Nàng công chúa không cười; còn ở Việt Nam
cũng có truyện cổ tích Làm cho công chúa nói
được, nội dung kể về một nàng công chúa vì
nguyên do nào đó mà bổng nhiên không
cười/nói. Vua cha truyền lệnh: ai làm cho công
chúa cười/nói được thì sẽ được gả công chúa.
Cuối cùng, có một anh hùng/ hoàng tử hay anh
Mồ Côi (ở Việt Nam) đã làm được việc này và
được cưới công chúa. Trong truyện cổ Andersen
cũng có truyện Bầy chim thiên nga. Truyện kể
rằng: do lòng ghen ghét, độc ác, mụ hoàng hâu
– phù thủy đã biến mười một hoàng tử thành các
con thiên nga, và biến nàng công chúa út Li dơ
trở nên xấu xí. Theo sự mách bảo của bà tiên, để
cứu được các hoàng tử thì nàng công chúa út
phải lấy cây tầm ma, dệt thành mười một chiếc
áo cho các anh. Trong thời gian này, nàng công
chúa tuyệt đối “không được nói được cười”, nếu
không sẽ làm ảnh hưởng đến tính mạng của các
hoàng tử.
Liên quan đến nghệ thuật miêu tả nhân vật
người đẹp còn có một chi tiết nữa cũng cần làm
sáng tỏ, đó là việc so sánh nhan sắc của nhân vật
này. Truyện kể rằng: anh chồng đi cày về nhìn
mặt vợ thì “ngẩn cả người cứ tưởng là tiên sa
xuống cõi trần”. Thực tế khảo sát các truyện cổ
tích cho thấy có rất nhiều nhân vật cô gái đẹp có
nguồn gốc là những vị tiên. Đó là trường hợp
của nàng Tú Uyên (trong truyện Tú Uyên), của
công chúa Mộng Trang (Nợ duyên trong mộng),
của nàng Giáng Hương (Sự tích động Từ Thức),
của Chức nữ (Ả Chức chàng Ngưu),… Sở dĩ có
hiện tượng này là vì truyện cổ tích nói chung –
cách riêng truyện cổ tích thần kỳ là thể loại xuất
hiện liền sau thần thoại. Nó chịu ảnh hưởng, kế
thừa nhiều đặc điểm thi pháp từ thể loại này.
Trong thế giới quan của họ vẫn thể hiện đậm nét
trí tưởng tượng của lối tư duy không tự giác giữa
thực và ảo, giữa người và thần – tiên.
Trở lại vấn đề, câu hỏi đặt ra là: tiên là ai? tại
sao dân gian hay ví nhan sắc của người đẹp với
dung nhan của tiên? Theo Đào Duy Anh tiên là
“những người trường sinh bất lão trong thần thoại
(Đào Duy Anh, 1992: tr. 264). Đây cũng là
những người đã tu luyện đắc đạo, có phép thuật.
Trong quan niệm của dân gian, thần tiên là thế
giới của những điều được xem là lý tưởng nhất,
nơi có những con người tốt – đẹp sinh sống, là
cách diễn tả về một sự vật, nơi chốn nào đó hoàn
thiện đến mức tuyệt hảo, tuyệt mỹ. Như vậy, chi
tiết anh chồng nhìn vợ mà “cứ tưởng là tiên sa
xuống cõi trần” cũng đồng nghĩa với việc anh
thừa nhận, công nhận nhan sắc của vợ mình rất
đẹp, đẹp đến mức tuyệt trần, không ngôn từ nào
diễn tả được. Ngày nay, chúng ta vẫn gặp dấu vết
của quan niệm này khi nghe những câu ví von
kiểu như “đẹp như tiên” hay “đẹp như tiên giáng
trần” hay “tuyệt vời như thế giới thần tiên”.
Không chỉ có nhan sắc xinh đẹp, nhân vật
người đẹp còn được dân gian miêu tả là người
đảm đang, biết tề gia nội trợ: “vợ ở nhà quét dọn
Theo thống kê trong truyện Lọ nước thần, từ
lúc người đẹp bị bắt vào cung, cụm từ “cười –
102
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 3
nói” xuất hiện đến 10 lần. Rõ ràng, sự xuất hiện
với tần số cao như vậy là có sự chủ ý, có ý đồ
của tác giả dân gian. Trong đó 05 lần đầu – tức
lúc mà vợ chồng đang sống cảnh chia xa, cụm
từ này xuất hiện với nghĩa phủ định “không cười
nói”; còn 05 lần sau, nó xuất hiện với nghĩa
khẳng định – tích cực. Chúng tôi điểm qua các
cung bậc tích cực này như:
lên một tiếng”. Rõ ràng, ở đây tiếng cười của
người vợ khi tái ngộ chồng là tiếng cười của sự
vui mừng, của niềm hạnh phúc. Chúng tôi đặc
biệt chú ý chi tiết tiếng cười của vợ chỉ bật lên,
thốt ra từ khi nhận ra giọng chồng, từ khi nghe
tiếng rao của chồng. Hình ảnh này cho chúng ta
thấy được rằng: tiếng cười thực sự có sức mạnh,
có ma lực mang lại sự sống, tạo ra sự sống và tái
tạo sự sống. Trước đó, truyện kể rằng: Chồng đi
cày về nhìn mặt vợ đã trở nên trắng xinh thì
“ngẩn cả người”, nếu không có tiếng nói thì cơ
hồ anh không nhận ra là vợ mình nữa. Trong ca
dao Việt Nam, dân gian cũng cho rằng: “Chim
khôn kêu tiếng rảnh rang/ Người khôn nói tiếng
dịu dàng dễ nghe”. Như vậy, mỗi người có một
tiếng nói/giọng nói riêng. Nói cách khác, tiếng
nói/giọng nói gắn với con người, là cách thể
hiện tính cách, bản tính của người đó. Vì thế,
vợ/chồng nhận ra tiếng nói/ giọng nói của nhau
cũng là nhận ra con người của nhau vậy. Chính
vì vậy người Trung Quốc thường nói đồng
thanh tương ứng, đồng khí tương cầu.
- Tiếng rao của anh chồng vọng vào cung
càng rõ thì “nét mặt vợ anh tự nhiên mỗi
lúc mỗi tươi”;
- Khi nhìn thấy mặt chồng thì “vợ anh cười
lên một tiếng”;
- Rồi sau đó là “người đàn bà lần đầu tiên
cười nói” hoặc “người đẹp nói cười” hay
“vợ anh hàng hành cười ngặt nghẽo”.
Trong Từ điển type truyện dân gian Việt
Nam, đoạn này được gọi là “người đàn bà có nét
mặt u sầu” (Nguyễn Thị Huế, 2012: tr. 287).
Tuy nhiên, theo chúng tôi phần này nên được
định danh là “người đàn bà không cười/nói” thì
chính xác hơn.
Tiếng cười là một phản ứng tự nhiên, là hành
động thể hiện trạng thái cảm xúc – chủ yếu là
tích cực của con người. Đây là là phản ứng chỉ
riêng con người mới có. Tiếng cười được phân
chia thành tiếng cười sinh lý (bị cù mà cười),
tiếng cười bệnh lý (do rối loạn, do bị điên) và
tiếng cười tâm lý. Cũng tương tự, tiếng nói (hay
ngôn ngữ nói) là phương tiện giao tiếp chỉ riêng
có ở con người. Nó là lớp vỏ để truyền tải tư
tưởng, để bày tỏ tình cảm của con người, là
phương tiện giao tiếp giữa con người với nhau,
giữa con người và thế giới thần linh. Nhờ ngôn
ngữ mà con người hiểu được nhau, nhận ra
nhau. Thông thường, các truyện đều kể rằng
nhân vật không cười thì cũng không nói hay nói
cách khác hành động cười – nói thường song
hành với nhau.
Tiếng cười trong truyện Lọ nước thần là
tiếng cười tâm lý, nó thể hiện niềm vui, sự hạnh
phúc, sự đồng thuận và chấp nhận. Nó biểu hiện
sức sống mãnh liệt, tràn đầy. Chính vì vậy mà
khi nghe tiếng rao của anh chồng vọng vào thì
“nét mặt vợ anh tự nhiên mỗi lúc mỗi tươi” và
đến khi nhìn thấy mặt chồng thì “vợ anh cười
Ở thái cực ngược lại, từ khi người vợ bị bắt
vào cung – tức từ khi vợ chồng phải chia xa thì
tiếng cười cũng… im bặt. Tình tiết này chúng ta
cũng thấy xuất hiện trong truyện Thạch Sanh: từ
lúc Thạch Sanh bị Lý Thông hãm hại, mạo nhận
cướp công thì “công chúa buồn thương rầu rĩ và
bặt câm, không hé môi nói nửa lời” làm cho việc
tổ chức cưới xin của Lý Thông phải đình hoãn.
Hành động không cười nói là một cách thể hiện
thái độ bất bình, sự không thỏa hiệp trước những
hành động bất công, sai trái. Chính vì thế mà nhà
vua phải tìm mọi cách chữa trị cả bệnh lý, cả tâm
bệnh để người đẹp nói được, để người đẹp chấp
nhận, đón nhận nhà vua.
Ngoài ý nghĩa vừa nêu, các nhà nghiên cứu
còn cho rằng, môtip người đẹp không cười/nói
còn phản ánh các nghi lễ mang tính ma thuật.
Khi nghiên cứu về tiếng cười nghi lễ trong
folklore, Propp đã dẫn ra rất nhiều truyện kể để
chứng minh, giải thích rằng: tiếng cười là một
biện pháp ma thuật dùng để tạo ra sự sống
(Nhiều tác giả, 2003: tr 590 - 594). Trong quan
niệm của nhiều tộc người thì thế giới người chết
là thế giới không có tiếng cười. Một số truyện
103
VAN HIEN UNIVERSITY JOURNAL OF SCIENCE
VOLUME 6 NUMBER 3
kể rằng khi người sống du hành vào thế giới kẻ
chết họ luôn phải tuân thủ nguyên tắc này:
không được mở miệng, không được cười, nếu
không sẽ bị phát hiện và trừ khử. Sự cấm kỵ này,
một mặt là sự thể hiện “sự nhập vai, nhập thân”
của người thực hành nghi lễ, mặt khác có thể
xem hành động này như là một hình thức thử
thách để nhân vật được nhận phần thưởng. Ở
Việt Nam, trước đây trong nghi lễ phồn thực hay
trong các phiên chợ “Âm phủ” của một số địa
phương ở miền Bắc Việt Nam vẫn có điều cấm
kỵ cho những người tham gia là phải làm trong
bóng tối và không được nói (Nguyễn Bích Hà,
1998: tr. 83-84).
là một việc làm khôn khéo, nó tránh được sự đơn
điệu vì tác phẩm có nhiều người cùng tham gia
kể chuyện. Tác giả mượn nhân vật kể chuyện
nói lên những điều mà tác giả không tiện nói ra.
Cũng có thể mượn lời nhân vật để tăng tính
khách quan, tạo nhiều cách đánh giá khác nhau
làm tăng cường tính đối thoại dân chủ. Đây là
đoạn cảm nhận đó: anh chồng đi làm về “nhìn
mặt vợ thì ngẩn cả người cứ tưởng là tiên sa
xuống cõi trần”. Bên cạnh đó, truyện còn xuất
hiện chi tiết khá đặc biệt: người họa sĩ vẽ “bức
truyền thần”. Ở đây, điểm nhìn đã được tác giả
trao cho người họa sĩ. Đây là điểm nhìn trực tiếp
– một sáng tạo của dân gian.
Như vậy, môtip người đẹp không cười – nói
mang một ý nghĩa rất quan trọng trong truyện cổ
tích Lọ nước thần. Một mặt, môtip này diễn kể,
bao hàm hết phần nội dung mang tính kịch tính
nhất trong cốt truyện (là phần người đẹp bị bắt
cóc và quá trình tìm gặp lại), mặt khác nó còn
phản ánh, lưu dấu nhiều nét văn hóa thú vị -
tiếng cười ma thuật là một trong số đó.
Ngoài ra, trong truyện còn xuất hiện một
điểm nhìn khá lạ, và độc đáo, đó là điểm nhìn
gián tiếp. Ở đây, dân gian cũng trao cho điểm
nhìn cho nhân vật nhưng là để nhìn… gián tiếp
qua bức tranh3. Tuy chỉ là nhìn qua tranh nhưng
do tài năng, họa sĩ vẽ đạt đến mức “truyền thần”
nên cái nhìn gián tiếp cũng như trực tiếp. Hay
nói cách khác, ở đây điểm nhìn của người họa sĩ
với nhân vật anh chồng, ông vua đã đạt đến mức
đồng điệu, hòa làm một. Có thế ông vua mới
bụng bảo dạ: “Trong ba cung sáu viện của ta đã
có nhiều người đẹp nhưng chưa có người nào
đẹp bằng người đàn ba trong bức tranh này”. Có
thế mỗi khi ra đồng làm việc anh chồng mới
“treo bức tranh ở bờ ruộng để nhìn cho thỏa”.
Điểm nhìn này một mặt vẫn đảm bảo tính khách
quan, mặt khác tạo nên sự lạ hóa, đột biến.
Có khi dân gian đã mở rộng điểm nhìn bằng
cách đối chiếu, so sánh – thường là so sánh nhất
- cực cấp với thế giới xung quanh. Dạng so sánh
này cho người đọc biết rằng: đây chính là người
đẹp nhất trong làng, trong nước, trong “ba cung
sáu viện”. Công thức của dạng so sánh này là “ít
ai/khó bề sánh kịp” hay “chưa có người nào đẹp
bằng”. Chẳng hạn như: “chị ta trở nên xinh xắn
trắng trẻo, nhan sắc mỹ miều ít ai sánh kịp” hay
“trong ba cung sáu viện của ta đã có nhiều người
đẹp nhưng chưa có người nào đẹp bằng người
đàn ba trong bức tranh này”.
3.3. Về thi pháp điểm nhìn
Điểm nhìn (point of view) không chỉ đơn
thuần là thị giác, mà nó còn liên quan đến việc
cảm nhận và quan điểm của người kể chuyện.
Điều đó có nghĩa là điểm nhìn bao hàm ý nghĩa
sâu xa hơn, đó là sự phán đoán về giá trị, đạo
đức và nhận xét…
Truyện kể dân gian được hình thành từ lời kể
của các nghệ nhân. Thông thường, người kể
cũng đồng thời chính là tác giả của truyện. Điểm
nhìn trần thuật chủ yếu từ vai người kể chuyện
– tức nhân vật xưng tôi, ngôi thứ nhất số ít. Hay
nói cụ thể hơn, người kể là kẻ “biết tuốt mọi sự”.
Do vậy, lời nhận định về ngoại hình của người
đẹp như “chị ta trở nên xinh xắn trắng trẻo, nhan
sắc mỹ miều ít ai sánh kịp” cũng chính là nhận
định của chính tác giả - người kể. Đây là lời kể
mang tính trung tính, thể hiện sự khách quan nên
dễ thuyết phục người nghe.
Có khi, tác giả trao quyền kể chuyện cho
nhân vật, tức trao điểm nhìn cho nhân vật. Đây
3 Ngoài truyện này, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam còn
có truyện Tú Uyên cũng đề cập đến bức tranh. Như vậy,
đây là hai truyện hiếm hoi có đề cập đến hội họa của người
Việt. Cùng với hội họa, thi phú, âm nhạc cũng đã “thâm
nhập” vào truyện cổ tích. Đây là một gợi mở thú vị mà khi
có dịp, chúng tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu.
104
TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC VĂN HIẾN
TẬP 6 SỐ 3
Aarne, A. (1910). Verzeichnis der Marchentypen.
Thompson, S. (trans.) (1961). The Type of the
Folktale: Classification and Bibliography.
588 pp.
Nguyễn Đổng Chi (2015). Kho tàng truyện cổ tích
Việt Nam (tập 1 - tái bản lần thứ 8). Tp. Hồ
Chí Minh, Nxb Giáo dục.
Như vậy, ở đây dân gian đã vận dụng nhiều
điểm nhìn khác nhau đề soi chiếu, để làm sáng
tỏ hình ảnh cô gái đẹp. Nhờ sự sáng tạo này làm
cho hình ảnh cô gái đẹp hiện lên đủ sức thuyết
phục người đọc, người nghe.
4. Kết luận
Như vậy, Lọ nước thần là một truyện cổ tích
thần kỳ tiêu biểu, thuộc type truyện “Người
đẹp/công chúa bị bắt cóc” mà gắn liền với nó là
motif người đẹp không cười - nói. Truyện có rất
nhiều đặc trưng thi pháp trong việc xây dựng
nhân vật – nhất là chi tiết đặc tả làn da trắng.
Bên cạnh đó, dân gian đã vận dụng nhiều góc
nhìn khác nhau để làm cho hình tượng người
đẹp hiện lên đủ sức thuyết phục, cuốn hút. Một
mặt, những chi tiết, thủ pháp này thể hiện quan
niệm, thị hiếu thẩm mỹ của người Việt, mặt
khác nó cũng cho thấy những nét cách tân, sáng
tạo của tác giả dân gian.
Nguyễn Tấn Đắc (2013). Về type, motif và tiết truyện
Tấm Cám. Hà Nội: Nxb Thời Đại.
Nguyễn Xuân Đức (2015). Thi pháp truyện cổ tích
thần kỳ người Việt. Hà Nội, Nxb Văn hóa
Dân tộc.
Nguyễn Bích Hà (1998). Thạch Sanh và kiểu truyện
dũng sĩ trong truyện cổ Việt Nam Á. Hà Nội,
Nxb Giáo dục.
Lương Văn Hồng (2006). Truyện cổ Grimm – toàn
tập, tái bản lần thứ 8. Hà Nội, Nxb Văn học.
Nguyễn Thị Huế (chủ biên) (2012). Từ điển type truyện
dân gian Việt Nam. Hà Nội, Nxb Lao động.
Nguyễn Thành Luân (2017). Nhân vật cô gái đẹp
trong truyện cổ tích người Việt. Luận văn
Thạc sĩ, Thư viện trường Đại học Văn Hiến.
Nhiều tác giả dịch thuật (2003). Tuyển tập V. Ia.
Propp - tập II, “Tiếng cười nghi lễ trong
folklore”. Hà Nội, Nxb Văn hóa dân tộc, tr.
589-654.
Tài liệu tham khảo
Đào Duy Anh (1992). Hán Việt tự điển. Hà Nội, Nxb
Khoa học Xã hội.
105
7 trang
24360
Free
Bạn đang xem tài liệu "Đặc trưng thi pháp truyện cổ tích Lọ nước thần", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- dac_trung_thi_phap_truyen_co_tich_lo_nuoc_than.pdf
