Đặc điểm trí tuệ của trẻ có rối loạn tăng động giảm chú ý

NGHIÊN CỨU

ĐẶC ĐIỂM TRÍ TUỆ CỦA TRẺ CÓ RỐI LOẠN

TĂNG ĐỘNG GIẢM CHÚ Ý

Nguyễn ị Quý¹, ành Ngọc Minh¹,

Nguyễn ị Hồng úy¹, Nguyễn Phương Hồng Ngọc¹

TÓM TẮT NGHIÊN CỨU

Mục tiêu nghiên cứu: Tìm hiểu đặc điểm trí tuệ của trẻ ở lứa tuổi tiểu học mắc rối loạn

tăng động giảm chú ý.

Đối tượng, phương pháp nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang, thực hiện trên 90

trẻ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý được khám và điều trị tại khoa Tâm thần - Bệnh

viện Nhi Trung ương. Công cụ được sử dụng đánh giá là thang đánh giá tăng động giảm chú

ý Vanderbilt (Vanderbilt ADHD Diagnostic Rating Scale) và trắc nghiệm trí tuệ WISC-IV

(Wechsler Intelligence Scale for Children - Fourth Edition).

Kết quả: Trong số 90 trẻ tăng động giảm chú ý, có 78,9% trẻ nam và 21,1% trẻ nữ. Độ tuổi

trung bình là 7,69. Trắc nghiệm WISC-IV: tỷ lệ trẻ đạt điểm số thấp ở năng lực tư duy ngôn

ngữ: 57,8%; trí nhớ làm việc: 68,9%; tốc độ xử lý: 56,6% và tư duy tri giác: 21,1%. Tỷ lệ trẻ đạt

điểm số cao ở năng lực tư duy ngôn ngữ; trí nhớ làm việc và tốc độ xử lý chỉ là 1,1%, riêng tư

duy tri giác đạt 12,2%.

Kết luận: Nhìn chung trẻ tăng động giảm chú ý có chỉ số năng lực trí tuệ ở các lĩnh vực đạt

mức trung bình và dưới trung bình, rất ít trẻ đạt mức độ cao về năng lực trí tuệ, do vậy cần

những chương trình học phù hợp với khả năng của trẻ.

Từ khóa: đặc điểm trí tuệ, rối loạn tăng động giảm chú ý.

Abstract

INTELLECTUAL CHARACTERISTICS OF CHILDREN WITH ATTENTION

DEFICIT HYPERACTIVITY DISORDER

Objectives: To investigate the intellectual characteristics of children in primary school age

with attention deﬁcit hyperactivity disorder (ADHD).

Methods: Descriptive cross-sectional study, performed on 90 children with ADHD were

diagnosed and treated at the Department of Psychiatry, National Children’s Hospital. e tools

¹Bệnh viện Nhi Trung ương

Chịu trách nhiệm chính: Nguyễn ị Quý. Email: [email protected]

Ngày nhận bài: 4/1/2019; Ngày phản biện khoa học: 15/1/2019; Ngày duyệt bài: 15/2/2019

16

TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA Số 1 (2019)

I

ĐẶC ĐIỂM TRÍ TUỆ CỦA TRẺ CÓ RỐI LOẠN TĂNG ĐỘNG GIẢM CHÚ Ý

used for assessment was the Vanderbilt ADHD Diagnostic Rating Scale and Wechsler Intelligence

Scale for Children - Fourth Edition.

Results: Among 90 children with ADHD, 78.9% were male and 21.1% were female. e

average age was 7.69 years old. WISC-IV test: the percentage of children achieving low scores

in language thinking capacity: 57.8%; working memory: 68.9%; Processing speed: 56.6% and

perception thinking: 21.1%. e rate of children achieved high scores in language thinking

capacity; Working memory and processing speed was only 1.1%, intellectual thinking alone:

12.2%.

Conclusions: In general, children with ADHD had intellectual capacity in the average and

below average areas, very few children achieved high levels of intellectual capacity, so the special

education programs for those children are needed.

Keywords: intelligence, ADHD.

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

tài liệu của chúng tôi, hiện chưa có nghiên cứu

chuyên sâu nào về vấn đề này được thực hiện.

Do tính cấp thiết nói trên, Khoa Tâm thần đề

xuất thực hiện đề tài: “Đặc điểm trí tuệ của

trẻ tăng động giảm chú ý đến khám và điều trị

tại Bệnh viện Nhi Trung ương” với mục tiêu

như sau: Mô tả đặc điểm trí tuệ của trẻ mắc rối

loạn tăng động giảm chú ý trên các khía cạnh:

tư duy ngôn ngữ, tư duy tri giác, trí nhớ công

việc, tốc độ xử lý.

Rối loạn tăng động giảm chú ý (Attention

deﬁcit hyperactivity disorder, ADHD) là một

rối loạn phát triển thần kinh, đặc trưng bởi khả

năng tập trung chú ý kém, hoạt động quá mức,

và xung động (APA, 2013). ADHD ảnh hưởng

rất lớn đến các hoạt động cá nhân, trường

học, gia đình và xã hội của trẻ. eo báo cáo

của Touzin và cộng sự (1997) trẻ ADHD có

nguy cơ thất bại trường học gấp 2-3 lần so

với những trẻ cùng lứa tuổi, 50% trẻ ADHD

gặp thất bại ở trường học và nó kéo dài đến

tuổi trưởng thành. Đây là nhóm trẻ cần được

quan tâm phát hiện và có kế hoạch điều trị,

can thiệp sớm. Đánh giá trí tuệ hữu ích trong

việc tìm ra những điểm mạnh và hạn chế về

II. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN

CỨU

Đối tượng nghiên cứu: 90 trẻ lứa tuổi tiểu

học được gia đình đưa đến Bệnh viện Nhi

Trung ương (từ 2018-2019). Trẻ được chọn

mẫu thuận tiện, đáp ứng tiêu chuẩn lựa chọn

mặt nhận thức, trí tuệ, giúp xây dựng các kế và tiêu chuẩn loại trừ dưới đây:

hoạch điều trị, can thiệp, đồng thời là một

trong những cơ sở để đánh giá hiệu quả của

điều trị cho trẻ (Parke, 2014). Việc tìm hiểu các

(a). Tiêu chuẩn lựa chọn: Trẻ được chẩn

đoán có ADHD (thông qua kết quả từ thang

đo ADHD Vanderbilt, phỏng vấn, quan sát

đặc điểm trí tuệ của trẻ ADHD là vô cùng cần lâm sàng từ cán bộ tâm lý và bác sĩ tâm thần)

và được đánh giá bằng trắc nghiệm trí tuệ

WISC-IV.

thiết, góp phần hỗ trợ nhà chuyên môn giải

thích về những khó khăn về nhận thức của trẻ

dựa trên cơ sở khoa học, đặc biệt là trong bối

eo ICD -10: chẩn đoán ADHD cần xác

cảnh của Việt Nam, trong phạm vi tìm kiếm định rõ sự hiện diện các mức bất thường của

17

TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA Số 1 (2019)

I

NGHIÊN CỨU

sự giảm tập trung, tăng hoạt động tồn tại một

2) Rời khỏi chỗ trong lớp học hoặc trong

cách thường xuyên trong mọi không gian và các tình huống khác mà cần phải ngồi yên

thời gian mà không gây ra bởi những rối loạn một chỗ.

khác như tự kỷ hay rối loạn cảm xúc.

G1. Giảm chú ý: Tồn tại ít nhất 6 triệu

chứng giảm chú ý trong thời gian tối thiểu là

6 tháng, biểu hiện đến mức rối loạn thích ứng

và không phù hợp với lứa tuổi cũng như mức

độ phát triển của trẻ:

1) ường không có khả năng chú ý cao

tới chi tiết hoặc mắc lỗi cẩu thả trong học tập

ở trường, công việc hay các hoạt động khác.

2) ường không có khả năng duy trì chú

ý vào nhiệm vụ hay các hoạt động vui chơi.

3) ường tỏ ra không nghe những điều

mà người khác đang nói với mình.

4) ường không có khả năng làm theo

chỉ dẫn và không hoàn thành bài vở, công

việc vặt trong nhà, hay những nhiệm vụ ở

nơi làm việc (không phải do chống đối hoặc

không hiểu các chỉ dẫn).

5) Khó khăn trong tổ chức nhiệm vụ /hoạt

động.

6) ường tránh, không thích hoặc miễn

cưỡng tham gia các công việc đòi hỏi nỗ lực

trí tuệ.

7) ường làm mất những đồ dùng cần

thiết trong công việc / học tập.

8) Dễ bị xao nhãng bởi kích thích bên

ngoài.

3) ường chạy hoặc leo trèo quá mức

trong các tình huống mà điều đó là không

thích hợp (có thể là cảm giác không thể ngồi

yên ở người lớn hoặc thanh thiếu niên).

4) ường gây ồn ào quá mức trong khi

chơi hoặc gặp khó khăn giữ yên lặng trong

các hoạt động giải trí.

5) Biểu hiện dai dẳng một mẫu hoạt động

quá mức kéo dài mà không có sự đòi hỏi của

tình huống xã hội hay một yêu cầu nào đấy.

G3. Xung động: Tồn tại ít nhất 1/4 trong

các triệu chứng của sự xung động trong thời

gian ít nhất là 6 tháng, các biểu hiện phải thể

hiện ở mức rối loạn thích ứng và không phù

hợp với lứa tuổi cũng như mức độ phát triển

của trẻ:

1) ường buột ra câu trả lời trước khi câu

hỏi kết thúc.

2) ường khó chờ đợi theo hàng hay đợi

đến lượt trong các trò chơi hoặc hoạt động

nhóm.

3) ường ngắt quãng hoặc chen ngang

vào công việc/cuộc hội thoại của người khác.

4) ường nói quá nhiều mà không có câu

trả lời phù hợp với yêu cầu xã hội.

G4. Khởi phát của rối loạn này trước 7

tuổi.

9) ường hay quên trong quá trình thực

hiện các hoạt động thường nhật.

G5. Sự lan tỏa: những tiêu chuẩn chẩn

đoán trên cần phải đáp ứng ở nhiều tình

huống. Ví dụ: sự kết hợp của tăng động và

giảm chú ý xuất hiện cả ở nhà và ở trường và

những nơi khác mà trẻ được theo dõi hoặc

quản lý chặt chẽ như trong lớp học dưới

sự giám sát chặt chẽ của giáo viên và trong

phòng test dưới sự giám sát của cán bộ đánh

giá.

G2. Tăng động: Tồn tại ít nhất 3/5 triệu

chứng tăng động trong thời gian ít nhất là 6

tháng, các biểu hiện phải thể hiện ở mức rối

loạn thích ứng và không phù hợp với lứa tuổi

cũng như mức độ phát triển của trẻ:

1) Cử động tay và chân liên tục hoặc ngồi

không yên.

18

TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA Số 1 (2019)

I

ĐẶC ĐIỂM TRÍ TUỆ CỦA TRẺ CÓ RỐI LOẠN TĂNG ĐỘNG GIẢM CHÚ Ý

G6. Các triệu chứng trong nhóm G1 và G3 bệnh cơ thể nặng; Gia đình hoặc người giám

hộ không đồng ý tham gia nghiên cứu.

gây ra những suy yếu đáng kể về mặt lâm sàng

hoặc các rối loạn về các chức năng xã hội nhất

định như trong học tập, trong các mối quan

hệ bạn bè hoặc trong công việc.

G7. Rối loạn này không đáp ứng các tiêu

chuẩn cho các rối loạn phát triển lan tỏa

(F84.), giai đoạn hưng cảm (F30.-), giai đoạn

trầm cảm (F32.-) hoặc các rối loạn lo âu.

(b). Tiêu chuẩn loại trừ: Trẻ có các rối loạn

phát triển khác Trẻ có các khuyết tật cơ thể,

khuyết tật giác quan như: khiếm thính, khiếm

Phương pháp nghiên cứu: với thiết kế

nghiên cứu mô tả cắt ngang, sử dụng dữ liệu

thu thập được từ các trắc nghiệm là thang đo

ADHD Vanderbilt dành cho cha mẹ và giáo

viên nhằm thu thập dữ liệu quan sát ở môi

trường ở nhà và trường học và đánh giá trí

tuệ bằng trắc nghiệm WICS- IV (Wechsler

Intelligence Scale for Children - Fourth

Edition ;Wechsler, 2003).

Xử lý số liệu: Dữ liệu thu thập được qua

hai trắc nghiệm được xử lý thống kê bằng

thị, khiếm khuyết vận động; Trẻ hiện đang có phần mềm SPSS 22.0.

III. KẾT QUẢ

Biểu đồ 1: Tỷ lệ trẻ tăng động giảm chú ý theo giới tính

Nhận xét: Tổng số 90 trẻ ADHD, có 71 trẻ nam chiếm 78,9 %, trẻ nữ là 19 chiếm 21,1%.

Bảng 1. Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu

Phân loại của cha mẹ Phân loại của giáo viên

Các biểu hiện

N

90

Tỷ lệ

100

N

85

83

78

Tỷ lệ

94,4

92,2

76,8

Giảm chú ý

Tăng động/ xung động

Tăng động giảm chú ý (dạng kết hợp)

100

N

78

12

Tỷ lệ

86,7

13,3

ADHD trong cả 2 môi trường

ADHD trong một môi trường

Tuổi trung bình của trẻ=7,69

Độ lệch chuẩn=1,33

19

TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA Số 1 (2019)

I

NGHIÊN CỨU

Nhận xét: 100% cha mẹ đánh giá trẻ có ADHD ở tất cả các dạng giảm chú ý, tăng động/ xung

động, dạng kết hợp tăng động giảm chú ý. Giáo viên đánh giá trẻ có ADHD ở tất cả các dạng cũng

chiếm tỷ lệ cao (từ 78-85 %). Trẻ có các vấn đề về tăng động giảm chú ý diễn ra trong cả hai môi

trường là gia đình và trường học được giáo viên và cha mẹ đánh giá gồm 78 trẻ (chiếm tỷ lệ 86,7

%), số còn lại diễn ra trong ít nhất một môi trường.

Bảng 2. Đặc điểm chung về trí tuệ của trẻ ADHD

N

Minimum Maximum

ĐTB

74.96

75.89

76.20

92.49

ĐLC

IQ về tư duy ngôn ngữ

IQ về trí nhớ công việc

IQ về Tốc độ xử lý

90

45

50

53

117

116

112

131

18.183

12.566

12.899

15.302

IQ về tư duy tri giác

Nhận xét : IQ về tư duy ngôn ngữ, tốc độ xử lý, trí nhớ công việc của trẻ tăng động giảm chú

ý đều ở mức chậm phát triển ranh giới (chỉ số IQ từ 74,96-76,20), riêng tư duy tri giác của đạt

mức trung bình (IQ= 92,49).

Biểu đồ 2. Đặc điểm tư duy ngôn ngữ

Nhận xét: Trẻ tăng động giảm chú ý có IQ tư duy ngôn ngữ chỉ đạt ở mức cực kỳ thấp dưới

trung bình và trung bình, không có điểm số cao. Trẻ ADHD có IQ tư duy ngôn ngữ ở mức cực kỳ

thấp (IQ <70) chiếm tỷ lệ cao nhất 41,1 %.

Biểu đồ 3. Đặc điểm tư duy tri giác

Nhận xét: Trẻ ADHD có IQ tư duy tri giác ở mức trung bình và dưới trung bình chiếm tỷ lệ

cao, rất ít trẻ đạt mức cao và rất cao (chỉ 4,4 %), trẻ ADHD có tư duy tri giác ở mức trung bình

chiếm tỷ lệ cao nhất (67trẻ, chiếm 74,4%).

20

TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA Số 1 (2019)

I

ĐẶC ĐIỂM TRÍ TUỆ CỦA TRẺ CÓ RỐI LOẠN TĂNG ĐỘNG GIẢM CHÚ Ý

Biểu đồ 4. Đặc điểm về trí nhớ công việc

Nhận xét : Trẻ ADHD có IQ về trí nhớ công việc ở mức trung bình và dưới trung bình, không

có chỉ số cao về trí nhớ công việc ở những trẻ này. Trẻ có trí nhớ công việc ở mức cực kỳ thấp và

ranh giới chiếm tỷ lệ cao nhất 68,9%.

Biểu đồ 5. Đặc điểm về tốc độ xử lý

Nhận xét: Trẻ ADHD không có chỉ số IQ cao về tốc độ xử lý, hầu hết chỉ đạt ở mức trung bình

và dưới trung bình. Trẻ có tốc độ xử lý ở mức cực ký thấp và ranh giới chiếm tỷ lệ cao nhất 56,6%.

IV. BÀN LUẬN

đã thực hiện nghiên cứu so sánh đặc điểm trí

tuệ của trẻ bình thường và trẻ tăng động giảm

chú ý hoặc trẻ có các rối loạn khác như trẻ

có khuyết tật học tập (khó khăn về đọc, khó

khăn về viết), rối loạn phát triển phối hợp:

nghiên cứu tại Viện Tâm thần học, Vương

quốc Anh trên tổng số 192 khách thể đã bước

đầu cho thấy có một mối quan hệ tuyến tính

nghịch chiều giữa các triệu chứng ADHD và

chỉ số trí tuệ. Các triệu chứng ADHD tăng lên

ở trẻ có khuyết tật trí tuệ, và chỉ số IQ trung

bình của trẻ có rối loạn tăng động thấp hơn

15 - 16 điểm so với những trẻ không có tăng

động (Millichap, 2007).

Trong 90 đối tượng tham gia nghiên cứu

tỷ lệ trẻ trai cao gấp gần 4 lần trẻ gái, kết quả

này cho thấy tỷ lệ trẻ nam và nữ ADHD của

Việt Nam và trên thế giới tương đương nhau,

các trẻ gặp vấn đề về tăng động giảm chú ý

thường gặp nhiều ở trẻ nam hơn trẻ nữ.

Kết quả nghiên cứu cho thấy hầu hết trẻ

trong nhóm nghiên cứu có chỉ số IQ đạt ở

mức thấp. Trắc nghiệm WISC-IV cho thấy: tỷ

lệ trẻ đạt điểm số thấp ở năng lực tư duy ngôn

ngữ: 57,8%; trí nhớ làm việc: 68,9%; tốc độ xử

lý: 56,6% và tư duy tri giác: 21,1%. Tỷ lệ trẻ

đạt điểm số cao ở năng lực tư duy ngôn ngữ;

trí nhớ làm việc và tốc độ xử lý chỉ là 1,1%.

Trong nghiên cứu này IQ về tư duy ngôn

Có thể thấy các biểu hiện tăng động giảm ngữ, tốc độ xử lý, trí nhớ công việc của trẻ tăng

chú ý tác động lên chỉ số IQ của trẻ. Các trẻ động giảm chú ý đều ở mức chậm phát triển

ADHD thường không đạt điểm số cao về các ranh giới (chỉ số IQ từ 74,96-76,20), riêng tư

năng lực trí tuệ. Trên thế giới một số tác giả duy tri giác của trẻ đạt mức trung bình (IQ=

21

TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA Số 1 (2019)

I

NGHIÊN CỨU

92,49), điều này phù hợp với các nghiên cứu thường ở các chỉ số trí nhớ làm việc và chỉ

đã được thực hiện trên thế giới, theo như

thống kê Stevens (2005), có 11 nghiên cứu từ

năm 1989 - 2002 tìm thấy sự khác biệt giữa

nhóm trẻ ADHD và nhóm trẻ phát triển bình

thường về mặt trí nhớ làm việc, và cũng có 8

nghiên cứu trong khoảng thời gian này không

tìm thấy sự khác biệt. Tuy nhiên thời gian gần

đây, các nghiên cứu đã tiếp tục làm rõ hơn

vấn đề này. Nghiên cứu của Bohlin (2011)

trên 284 trẻ từ 6 - 16 tuổi cho thấy có mối

quan hệ giữa trí nhớ làm việc và các biểu hiện

giảm chú ý. Các nghiên cứu sau này cũng cho

thấy trẻ ADHD thể hiện kém hơn so với các

số tốc độ xử lý, thấp hơn so với chỉ số số tư

duy ngôn ngữ và tư duy tri giác (Devena &

Watkins, 2012; Miguel-Montes và cộng sự,

2010; Kasper, Alderson & Hudec, 2012).

V. KẾT LUẬN

Nhìn chung trẻ ADHD có các chỉ số năng

lực trí tuệ đạt mức trung bình và dưới trung

bình, hầu như rất ít trẻ đạt mức độ cao về

năng lực trí tuệ. Trẻ ADHD có chỉ số tư duy

ngôn ngữ, tốc độ xử lý và trí nhớ công việc

đạt mức thấp. Chỉ có chỉ số tư duy tri giác trẻ

đạt ở mức trung bình, không có chỉ số cao về

nhóm khác hoặc nhóm trẻ phát triển bình các năng lực trí tuệ của những trẻ này.

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. Allen, D. N., Thaler, N. S., Donohue, B., & Mayﬁeld, J. (2010). WISC-IV proﬁles in

children with traumatic brain injury: Similarities to and differences from the WISC-

III. Psychological Assessment, 22(1), 57.

2. Barkley, Russell A., ed. Attention-deﬁcit hyperactivity disorder: A handbook for

diagnosis and treatment. Guilford Publications, 2014.

3. ICD 10, “Mô tả lâm sàng và nguyên tắc chỉ đạo chẩn đoán”, Tổ chức y tế thế giới

GENEVA- 1992, tr. 258- 269.

4. Nguyễn Thị Thu Hiền, Nghiên cứu tỉ lệ học sinh tiểu học có rối loạn tăng động giảm

chú ý tại quận Ba Đình Hà Nội. Luận văn thạc sỹ tâm lý học, Trường đại học giáo

dục, 2012.

5. Pliszka, Steven R., Caryn L. Carlson, and James M. Swanson. ADHD with comorbid

disorders: Clinical assessment and management. Guilford Press, 1999.

6. Pliszka, Steven R. Practice parameter for the assessment and treatment of children

and adolescents with attention-deﬁcit/hyperactivity disorder. Journal of the American

Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 2007, 894-921.

22

TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA Số 1 (2019)

I