Báo cáo tóm tắt Đề tài Nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa của địa danh Hán Việt ở Đà Nẵng và ứng dụng vào dạy

Mau 21. Thong tin kit qua 1ighien cꢀꢁ aJ tai klwa hꢂc vꢇ cong nghf cꢃpD9i

ꢄꢅꢆcDꢇꢈg

BQGIAO Dl)C VA ꢔAO TAO

B�I HQC ꢀꢁ NANG

THONG TIN KET QUA NGHIEN CUU

1. Thong tin chung:

- Teꢖ dS ꢍaꢠ: Nghien CꢀU ꢉꢊꢋ da11h Htin Vi?t Da ꢀꢁꢂꢃꢄ va vꢌꢍ ꢎꢏꢐ vao

giꢀng dꢀy tꢁHan Vijt ꢂoꢃꢄ ꢃha truo11g

- Ma s6: B2017-ꢔN03-18

- Cꢎu ꢟꢗꢠ?m dS ꢍai: TS. Nꢙuy�ꢖ Hoanꢙ Tꢎan

- T6 ꢌꢎuꢌ ꢌꢎu ꢍri: ꢅꢆꢇꢈ ꢎ9ꢌ ꢔa Niꢖꢙ - BꢉGꢠao ꢊꢋꢌ va ꢔao t�o

- Tꢎaꢠ ꢙꢠꢓꢖ ꢍꢎꢏꢌ ꢎꢠ�ꢖ: 24 ꢍꢎaꢖꢙ (5/2017 - 5/2019)

2. MꢀC tieu:

Nꢙꢎꢠeꢖ

ꢌuu duqꢌ d�ꢌ dꢠSm ꢖꢙoꢖ nꢙfr va vaꢖ ꢎ6ꢓ ꢐꢑꢒꢓ ꢖꢎih1ꢙ djꢓ ꢝꢓnh

mꢓꢖꢙ ySu ꢍ6 Haꢖ Vꢠ?ꢍ a ꢔꢕ N�nꢙ.

Cꢎi rꢓ duqꢌ ꢖꢗꢘꢙ djꢓ ꢊꢓꢖꢗ Haꢖ Vꢠ?ꢍ ꢌuꢓ ꢔa Niꢖꢙ da bi ꢍꢎꢓy d6ꢠ ꢝo

ꢖꢙuoꢠ sꢓu su ꢝ1.1ꢖꢙ kꢎoꢖꢙ ꢌꢎiꢖꢎ xaꢌ.

Gꢠaꢠ ꢖꢙꢎꢚ duqꢌ ꢖꢎꢛꢜꢙ djꢓ ꢝꢓꢖꢗ Haꢖ Vꢠ�ꢍ ꢌuꢓ ꢔa Nfuꢙ ꢎꢠ�ꢖ dꢓꢖꢙ

ꢝꢞꢟꢙ va ꢟꢗuꢖꢙ djꢓ ꢝꢓꢟꢗ Haꢖ Vꢠ?ꢍ kꢎaꢌ ꢌoꢖ luu ꢙꢠꢡ ꢍreꢖ ꢍꢎu ꢍjꢌꢎ.

su

V?ꢖ ꢝꢢꢣꢙ ꢟꢗꢤꢙ kSꢍ qua kꢎao sat va ꢖꢙꢎꢠeꢖ ꢌuu vs diꢓ ꢝꢓꢟꢗ mꢓꢖꢙ

y tuHaꢖ Vꢈ�ꢍ.

ySu ꢍ6 Haꢖ Vꢈ�ꢍ aꢅꢥ Nfuiꢙ vao ꢙꢠaꢖꢙ ꢝ_ꢀ

3. Tinh mꢁꢂ va sang t�o:

- La dS tai dꢀu tien �ghien cuꢑ vS djꢅ ꢆꢅnh Han Vi�t cuꢅ Da Ning tu

^c^a^{c g6c d9 dꢁc di}^S^m^.^{ngon ngꢂ, d?C di}Sm ^v^a^{n h6ꢅ}^,^{neꢑ d}^u^g^{c gi}^atri cuꢅ diꢅ

ꢆꢅnh Han Vi�t Da Ningꢈ

- KSt hgp chꢃꢄ che giꢂꢅ Ii lꢑ�n va thµc tiSn, giuꢅ nghien cuꢑ va ung

ꢆꢇngꢈ Nghien cuꢑ diꢅ ꢆꢅnh Han Vi�t Ba Ning dS lam ꢄu li�ꢑ cho vi�c- ꢆ�y -

h9c tu Han Vi�t trong nha truong.

- KSt qꢑa cuꢅ dS tai g6p phꢉn b6 sꢑng huong nghien cuu diꢅ ꢆꢅnh Da

Nꢊꢋg n6i rieng diꢅ ꢆꢅnh Vi�ꢄ Nꢅm hꢅy ngon ngꢂ n6i chꢑngꢈ Ngoai rꢅ, kSt

khac nhu Jich su,

qꢑa dS tai con dinh huong cho nhꢌg huong nghien cuꢑ

van h6ꢅ cuꢅ Ba N�ng.

4. K�t qua nghien cꢀꢁ:

- Khai luge vS diꢅ ꢆꢅnh hanh chinh thanh ph6 Da Ning; khai qꢑat

vꢍn dS diꢅ ꢆꢅnh h9c; sa luge vS tu Han Vi�t; t6ng qꢑꢅn ꢄinh hinh thu tich

c6 lꢑu giꢎ djꢅ ꢆꢅnh Han Vi�t a Da N�ng.

^{- S}^u^u^t^�^p^d^u^g^{c ꢆꢅnh mꢏc d}ⁱ^{ꢅ ꢆꢅ}ⁿ^h^H^a^{n Vi}^�^{t Da N}ⁱ^{ng t}^u^{ng t}⁶^{n t}^�ⁱa

^dⁱ^{ꢅ ban}Da ^N^�ⁿ^gtu ^th^S^kⁱxv ^d^S^{n nꢅ}^y^.

- Phan tich d�c di�m ngon ngꢂ va d�c diSm van h6ꢅ cuꢅ diꢅ ꢆꢅnh

Han Vi�t Da Ning. Tu do neꢑ len gia tri cuꢅ djꢅ ꢆꢅnh Han Vi�t Da N�g

va

^{dS xꢐꢍꢄ c}^a^{c bi}^�ⁿ^ph^a^{p b}^a^o^t⁶^{n, ph}^a^{t hꢑ}^y^gi^aꢀi ^c^u^{ꢅ djꢅ ꢆꢅ}ⁿ^h^H^a^{n Vi}^�^t^.

D6ng ꢄhai dS tai neꢑ len m9t s6 phmmg phap d� v�n ꢆ_ꢀ.mg ngu li�ꢑ djꢅ

ꢆꢅnh Han Vi�t Da N�g vao ꢆ�y - h9c tu ^H^a^{n Vi}^�^{t t}^ro^ngꢀa^t^r^u^on^g^.

·]

Gqi m&, dS xꢑꢍꢒ cac huong nghien cuꢑ tiSp theo tu kSt qꢑa cuꢅ dS

-

tai nghien cuꢑ nayꢈ

5. San phim:

- 03 cꢑ6n sach co lien qꢑꢅn dSn dS tai;

- 01 bai bao dang tren ki ySꢑ hꢓi thao khoꢅ h9c qꢑ6c tS;

- 02 bai bao dang tren ki y�u hꢀꢁ thao khoa h9c gu6c gꢁa;

- 01 bai bao dang trent�p chi khoa h9c chi sꢂ ISSN;

- 02 bai bao dang tren bao chi thong t�n chi sꢂ ISBN.

6. Pꢃꢄ'ꢅꢆꢇ thu·ꢉ ꢉꢃꢄy�ꢆ ꢇiao, dia ꢉꢃi frnꢇ ꢈꢇ_?taꢉ dqnꢇ va fc_^ri fꢉꢃ

maꢆꢇ l�i ꢉꢊꢋ k�t qꢄa ꢆꢇꢃieꢆ ꢉꢌꢍ:

Laꢙ tu lꢁ�u tham khao cho thanh phꢂ Da N�ng d6 c6 caꢁ nhin toan

dꢁ�n vS dja danh Han Vꢁ�t cua Thanh phꢂ va khaꢁ thac gꢁa tri cua n6 tuyen

truySn, gꢁao dvc nh�n thuc cho nguo·ꢁ dan. D6ng tho·ꢁ lam tu lꢁ�u tham khao

cho cac nganh l19c/nghꢁen Cꢀꢁ v� ngon ngꢎ va van h6a.

ꢏꢐ dvng lam tu lꢁ�u gꢁang d�y cho sꢁnh vꢁen vS h9c ꢑꢒꢓꢔ Tꢕ Han

Vꢁ�t a cac tnrcmg cao ding va d�i l19c;

ꢏꢖ dt,mg laꢙ chuyen d� b6ꢁ duang cho gꢁao vꢁeꢔ ph6 thong chuyen

nganh Ngꢗ van dS nꢘꢙ vꢗng kꢁ�n thuc n9ꢁ dung tu Han Vꢁ�t;

ꢏꢚꢛ dvng laꢙ tu lꢁ�u tham khao cho vꢁ�c bꢁen so�n tu dꢁJn dia danh,

sach dja chi cua diaphuang thanh phꢂ Da Ning.

Ngay�hangꢀꢁnamꢂ O�ꢃ

ꢄChu nhi�m d� tai

(ꢅꢆ, /19 va ten)

PGS.TS. VO VANꢀ

Mẫu 22. Thông tin kết quả nghiên cứu đề tài khoa học và công nghệ cấp Đại

học Đà Nẵng bằng tiếng Anh

INFORMATION ON RESEARCH RESULTS

1. General information:

Project title: The study on Sino-Vietnamese geographical name in Da Nang

and application to teaching Sino-Vietnamese words at uninversity

Code number: B2017-ĐN03-18

Coordinator: Dr. Nguyen Hoang Than

Implementing institution: The University of Danang

Duration: 24 months (from 5/2017 to 12/2019)

2. Objective(s):

Studying the linguistic and cultural characteristics of place-names

consisting of Sino-Vietnamese elements in Da Nang.

Pointing out Sino-Vietnamese place-names in Da Nang which have

been changed due to incorrect use by the latter generation.

Explaining the Sino-Vietnamese place-names currently used in

Danang and other Sino-Vietnamese place-names still remaining in the

bibliography.

Applying the results of the survey and study on Sino-Vietnamese

place-names in Da Nang and its application to teaching Sino-Vietnamese

words.

3. Creativeness and innovativeness:

- It is the first study on Sino-Vietnamese place-names in Da Nang

from the perspectives of linguistic characteristics, cultural features,

pointing out the value of Sino-Vietnamese place-names in Da Nang.

- Combining theory and practice, research and application, the study

on Sino-Vietnamese place-names in Da Nang has been considered a

reference material for teaching and learning Sino-Vietnamese words.

- The results of the study contribute to the orientations for studying

Sino-Vietnamese place-names in Da Nang in particular and studying Sino-

Vietnamese place-names in Vietnam or the language in general. In addition,

the results also point out the orientations for other researches such as the

history and culture of Da Nang.

4. Research results:

- Giving the summary of administrative place-names in Da Nang;

overview of toponymy; summary of Sino-Vietnamese words; overview of

ancient bibliographies consisting of Sino-Vietnamese place-names in Da

Nang.

- Collecting a list of Sino-Vietnamese place-names in Da Nang that

have existed in Danang since the 15th century.

- Analyzing linguistic and cultural characteristics of the Sino-

Vietnamese place-names in Da Nang. Then, the value of the Sino-

Vietnamese place-names in Da Nang is introduced and measures to

preserve and promote the value of the Sino-Vietnamese place-names in Da

Nang are proposed. At the same time, the study introduces a number of

methods of applying the database of Sino-Vietnamese place-names in Da

Nang to teaching and learning Sino-Vietnamese words at university.

- Suggesting further research directions from the results of this

research.

5. Products:

- 03 books related to the study;

- 01 article published in the international conferences proceedings;

- 02 articles published in the national conference proceedings;

- 01 article published in the journal with ISSN index;

- 02 articles published in the press with ISBN index.

6. Effects, transfer alternatives of research results and applicability:

The study is a reference for Da Nang city to have a comprehensive

view of the Sino-Vietnamese place-names in Da Nang and take advantage

of their value for the propaganda and education to raise the people’s

awareness. It also serves as a reference for disciplines / studies on language

and culture.

It can be used as a material for teaching students the module on Sino-

Vietnamese words at college and university;

It can be used as the professional development material for teachers

of literature to master the contents on Sino-Vietnamese words;

It can be used as a reference for the compilation of toponym

dictionaries, chorography books of Da Nang city.

Da Nang,

2020

Implementing institution

Coordinator

1

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Hội thảo khoa học “Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt và giảng dạy

tiếng Việt trong nhà trường” do Trường Đại học Quảng Bình phối hợp

với Hội Ngôn ngữ học Việt Nam tổ chức vào tháng 6/2016 và Hội thảo

khoa học “Hán Nôm trong đời sống văn hóa đương đại” do Viện Nghiên

cứu Hán Nôm thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam tổ chức

vào tháng 8/2016 đều có nói đến hiện trạng sử dụng sai từ Hán Việt

(THV) trong tiếng Việt của nhiều giới, nhiều ngành. Trong những năm

gần đây, báo chí truyền thông có nhiều bài viết về ý nghĩa của việc nắm

vững vốn THV để giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt và giữ gìn văn

hóa. Tháng 11/2016, Đài tiếng nói Việt Nam - VOV cũng tổ chức hội

thảo khoa học “Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt trên các phương tiện

truyền thông đại chúng” có nội dung nhấn mạnh vấn đề THV.

Địa danh (ĐD) HV ĐN cũng nằm trong hệ thống tiếng Việt,

cần phải được hiểu đúng, sử dụng đúng, minh giải được ý nghĩa sâu

xa của nó, để thấy được, hiểu được lịch sử - văn hóa ĐN.

ĐN là một vùng đất có lịch sử - văn hóa lâu đời, từng tồn tại

nhiều ĐD HV. Theo thời gian, những ĐD HV này đã có sự thay đổi

do đọc-ghi sai lệch so với từ gốc ban đầu, làm cho nhiều ĐD trở nên

khó hiểu (ví dụ Mân Quang, Thạc Gián, Thạch Thang…). Đồng thời,

từ sau 1975 và nhất là thời kì đổi mới, nhiều ĐD mới được hình thành

trên nguyên tắc cấu tạo dùng chữ số (tổ 2, thôn 8…) làm cho ĐD trở

nên “khô cứng” và không mang ý nghĩa tốt đẹp, không mang tính

giáo dục như những ĐD cấu tạo từ yếu tố HV. Do vậy, đề tài này sẽ

rất cần thiết cho việc nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa của

những ĐD HV bao gồm đã từng có trong lịch sử sử và hiện còn đang

sử dụng. Từ đó giúp chính quyền và người dân ĐN hiểu rõ hơn về

những ĐD HV trên mảnh đất họ đang sinh sống. Đồng thời, đề tài

còn là luận chứng khoa học cho chính quyền trong việc sử dụng ĐD

mới, tạo đặt ĐD mới trên địa bàn. Kết quả của đề tài cũng được vận

dụng vào việc giảng dạy môn học/ học phần THV trong nhà trường.

2. Lịch sử vấn đề

Thuật ngữ ĐD có nguồn gốc từ một tiếng Hi Lạp cổ là

Toponima hay Topoma, nghĩa tiếng Việt là “tên gọi vị trí hay điểm

địa lí”. ĐD là một môn khoa học chuyên ngành ra đời và phát triển

2

vào thế kỉ thứ XIX ở các nước Tây Âu. Đến thế kỉ XX, nó thực sự

trở thành một chuyên ngành của ngôn ngữ học.

Năm 1985, A.V. Superanskaja đã công bố công trình ĐD là gì?

tại Maxcơva (sau đó Đinh Lan Hương dịch và Nguyễn Xuân Hòa

hiệu đính).

Ở Việt Nam, một số tác phẩm thuộc thể loại “văn-sử-triết bất

phân” như Vũ trung tùy bút, Phương Đình dư địa chí đã giải thích về

ĐD, hoặc các công trình địa chí có liệt kê ĐD. Song, để trở thành

chuyên ngành ĐD học ở Việt Nam chỉ mới trong vài chục năm của thế

kỉ trước. Bước đầu là những bài viết mang tính chất đặt nền móng của

các tác giả Hoàng Thị Châu (1966), Trần Thanh Tâm (1976), Nguyễn

Phương Thảo (1985)… Kế đến là những chuyên luận (luận văn, luận

án, sách chuyên khảo/từ điển) của các tác giả Lê Trung Hoa, Nguyễn

Văn Âu, Nguyễn Kiên Trường, Từ Thu Mai, Trần Văn Sáng…

Vấn đề ĐD ĐN từ xưa đến nay chưa được công bố trong các tài

liệu nước ngoài. ĐD ĐN chỉ mới được dừng lại ở lại việc ghi chép

mô tả trong các tác phẩm địa lí hay du kí của người nước ngoài. Có

lẽ tác phẩm ghi chép sớm nhất liên quan đến ĐD ĐN là cuốn Thủy

kinh chú của Lịch Đạo Nguyên (Trung Quốc) từ thế kỉ thứ VI, rồi

các bộ Minh sử, Thanh sử của Trung Quốc. Bên cạnh đó là các tác

phẩm “du kí” của tác giả phương Đông như Thích Đại Sán với Hải

ngoại kỉ sự (1695), Chu Thuấn Thủy với An Nam cung dịch kỉ sự

(1657); Thái Đình Lan với Hải nam tạp trứ (1822), Trú vĩnh biên

của Triều Tiên, các tác phẩm Nam phiêu An Nam ký sự,Nam phiêu

ký,Nam biều ký của Nhật Bản; tác phẩm của phương Tây như Xứ

đàng trong (1621) của Bori, Một chuyến du hành Nam Hà năm

1792 - 1793 của John Barraw…

Về tài liệu trong nước, một số bộ thư tịch về quốc sử và địa lí có

nhắc đến ĐD ĐN đương thời như: Đại Việt sử kí toàn thư, Khâm

định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam thực lục, Quốc triều

hương khoa lục, Lịch triều hiến chương loại chí, Đại Nam liệt truyện,

Trịnh Nguyễn diễn chí, Ô Châu cận lục, Phủ biên tạp lục, Dư địa chí

(1453) của Nguyễn Trãi, Thiên Nam dư hạ tập (1483) của Lê Thánh

Tông, Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư do Đỗ Bá vẽ khoảng năm 1630 –

1653, Hoàng Việt nhất thống chí (1806) của Lê Quang Định, Đại

Nam nhất thống chí, Phương Đình dư địa chí và đặc biệt là các bộ

thư tịch quan trọng khác như Địa bạ Gia Long, Đồng Khánh địa dư

chí… (xem thêm mục 1.3.1. Danh mục thư tịch chữ Hán (Nôm) liên

3

quan về ĐD ĐN). Ngoài ra còn có các tác phẩm du kí của người

Đàng Ngoài khi đặt chân vào vùng đất Đàng Trong cũng ghi dấu ĐD

của vùng đất Xứ Quảng nói chung và ĐD ĐN đương thời, như: 南

行記得集 Nam hành kí đắc tập (1777) của Phạm Nguyễn Du, kí

hiệu A.2939 Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm; 南河捷錄 Nam

Hà tiệp lục (1811) của Lê Đản, kí hiệu A.586 Thư viện Viện Nghiên

cứu Hán Nôm; 南河紀文 Nam Hà kỉ văn của Đặng Trọng An, kí

hiệu A.178 Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm… Hoặc những tác

phẩm du kí xuất ngoại của người QN (QN) đương thời có một phần

ghi chép về QNĐN là một 1 điểm trong hành trình viễn du, ví dụ tác

phẩm 蔗園別錄 Giá Viên biệt lục (Nhật kí đi Tây) của Phạm Phú

Thứ, 往津日記 Vãng Tân nhật kí (Nhật kí đi sứ Thiên Tân) của

Nguyễn Thuật.

Những tác phẩm trên cung cấp tư liệu một số ĐD để làm cơ sở

nghiên cứu diên cách, sự thay đổi ĐD, giá trị lịch sử ĐD ở ĐN.

ĐD ĐN lâu nay chưa được chú ý nghiên cứu hệ thống, chỉ dừng

lại ở một số bài viết giải thích vài ĐD cụ thể. Ví dụ các bài viết

“Khảo về danh xưng ĐN”, “Khảo về danh xưng Bà Nà” của

Nguyễn Sinh Duy (2006), “Thử đề xuất giả thuyết ĐD Mân Quang”

của Nguyễn Hoàng Thân (2010), “Ngữ nghĩa ĐD ĐN” của Vũ

Hùng (2011), “Thêm một giả thuyết về ngữ nghĩa, ngữ nguyên danh

xưng “ĐN”” của Bùi Trọng Ngoãn (2017)…

Nếu là công trình “quy mô” hơn cũng chỉ mới dừng lại ở cấp độ

khảo sát của một phường (Hòa Khánh Nam và Hòa Khánh Bắc) từ

luận văn cử nhân của sinh viên ngành Lịch sử Trường Đại học Sư

phạm, Đại học ĐN vào trước năm 2010; hoặc cao hơn là ở cấp độ

nghiên cứu quận huyện như luận văn thạc sĩ Đặc điểm ĐD quận

Ngũ Hành Sơn, thành phố ĐN của Lê Thị Thu Hà vào năm 2013.

Từ năm 2011, nhà nghiên cứu Võ Văn Hòe xuất bản cuốn ĐD ĐN,

tập 1 và đến năm 2014 tiếp tục xuất bản tập 2 ĐD ĐN. Đây là công

trình quan trọng về ĐD ĐN hiện nay và rất cần thiết cho những ai

quan tâm tra cứu.

ĐD ĐN hiện nay vẫn còn là vấn đề phức tạp, chưa giải quyết rốt

ráo, chưa có sự thống nhất quan điểm, thậm chí có những trận “bút

chiến” trên tạp chí khoa học và báo chí thông tấn. Nguyên nhân là do

thiếu cứ liệu nghiên cứu và sự ảnh hưởng của lịch sử, văn hóa và thậm

4

chí cả yếu tố ngôn ngữ trong việc cấu tạo ĐD ĐN. Do vậy, nghiên cứu

ĐD ĐN vẫn còn là mảnh đất khoa học màu mỡ trong tương lai.

3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1. Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu được đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa của những ĐD

mang yếu tố HV ở ĐN. Chỉ ra được những ĐD HV của ĐN đã bị

thay đổi do người sau sử dụng không chính xác. Giải nghĩa được

những ĐD HV của ĐN hiện đang sử dụng và những ĐD HV khác

còn lưu giữ trên thư tịch. Vận dụng những kết quả khảo sát và

nghiên cứu về ĐD mang yếu tố HV ở ĐN vào giảng dạy THV.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

Sưu tập ĐD có yếu tố HV của ĐN lưu tàng rải rác trong các

nguồn thư tịch, văn bản; Phân tích đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa

của ĐD ĐN mang chứa yếu tố HV; Chỉ ra các hướng bảo tồn và

phát huy giá trị ĐD HV của ĐN. Đồng thời chỉ ra phương thức để

vận dụng giảng dạy THV thông qua nguồn ngữ liệu ĐD HV ĐN.

4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1. Đối tượng nghiên cứu

ĐD (có yếu tố) HV ở ĐN và vấn đề giảng dạy THV thông qua

ngữ liệu ĐD HV ở ĐN.

4.2. Phạm vi nghiên cứu

Đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa của ĐD HV ở ĐN và việc ứng

dụng vào giảng dạy THV

Về nguồn cứ liệu, tác giả thực hiện đề tài chủ yếu sử dụng các ĐD

HV được ghi chép trong thư tịch cổ (từ 1945 trở về trước, như Ô châu

cận lục, Phủ biên tạp lục, Đại Nam nhất thống chí, Đồng Khánh địa

dư chí…) và Từ điển ĐD ĐN mới xuất bản gần đây.

Về phạm vi khảo sát, tác giả đề tài sử dụng ĐD thuộc địa bàn

thành phố ĐN hiện nay được ghi chép trong ĐD Thành phố ĐN, tập

I, của tác giả là thành viên của đề tài.

5. Cách tiếp cận và Phương pháp nghiên cứu

5.1. Cách tiếp cận

Vận dụng lí thuyết nghiên cứu ĐD học vào quá trình nghiên cứu

ĐD HV ở ĐN. Đồng thời, đề tài này còn mang tính lịch sử, bởi

những ĐD đã “hóa thạch”, nên cũng sử dụng lí thuyết nghiên cứu sử

học trong quá trình thực hiện đề tài.

5.2. Phương pháp nghiên cứu

5

- Phương pháp chung: Hệ thống phương pháp liên ngành: ngôn

ngữ học, sử học, văn hóa học, giáo dục học…

- Phương pháp cụ thể: Sử dụng các phương pháp thống kê, phân

loại, phân tích, tổng hợp.

6. Giá trị đóng góp và khả năng ứng dụng của đề tài

Làm tư liệu tham khảo cho thành phố ĐN để có cái nhìn toàn diện

về ĐD HV của Thành phố và khai thác giá trị của nó tuyên truyền,

giáo dục nhận thức cho người dân. Đồng thời làm tư liệu tham khảo

cho các ngành học/nghiên cứu về ngôn ngữ và văn hóa.

Sử dụng làm tư liệu giảng dạy cho sinh viên về học phần THV ở

các trường cao đẳng và đại học;

Sử dụng làm chuyên đề bồi dưỡng cho giáo viên phổ thông

chuyên ngành Ngữ văn để nắm vững kiến thức nội dung THV;

Sử dụng làm tư liệu tham khảo cho việc biên soạn từ điển ĐD,

sách địa chí của địa phương thành phố ĐN.

7. Cấu trúc đề tài

Đề tài gồm 86 trang, ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham

khảo và phụ lục, nội dung chính của đề tài được cấu trúc thành 3

chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận của đề tài

Chương 2 Đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa của ĐD HV ở ĐN

Chương 3 Vận dụng tư liệu ĐD HV ở ĐN vào dạy-học THV

trong nhà trường

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1.1. Cơ sở lí thuyết ĐD học và THV

1.1.1. Khái quát về ĐD học

Thuật ngữ ĐD có nguồn gốc từ một tiếng Hi Lạp cổ là

Toponima hay Topoma, nghĩa tiếng Việt là “tên gọi vị trí hay điểm

địa lí”. Theo Từ điển tiếng Việt, “ĐD” là “tên đất, tên địa phương”

[20: tr.304]. ĐD là sản phẩm của đời sống xã hội nhân loại, ĐD

dùng để gọi tên đối với một khu vực nhất định nào đó. Sự hình

thành và phát triển của ĐD là một quá trình vận dụng tri thức văn

hóa vào hoàn cảnh địa điểm cụ thể.

ĐD là một môn khoa học chuyên ngành ra đời và phát triển vào

thế kỉ thứ XIX ở các nước Tây Âu. Đến thế kỉ XX, nó thực sự trở

thành một chuyên ngành của ngôn ngữ học. Theo Nguyễn Như Ý

trong Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học, thuật ngữ ngôn

6

ngữ học Việt - Anh của “ĐD học” là “toponymy”; toponymic;

place-name study [46: tr.463].

Có thể nói, hướng nghiên cứu ĐD hay ĐD học là một lĩnh vực

nghiên cứu sâu đang dần dần phát triển ở Việt Nam, biểu hiện là

thông qua các công trình khoa học về ĐD đã công bố. Theo đó, đã

có rất nhiều kiến giải về khái niệm ĐD cũng như lí luận về ĐD học

tùy theo góc độ tiếp cận: Đào Duy Anh [1: tr.220], Nguyễn Văn Âu

[2: tr.5], Lê Trung Hoa [9: tr.21], Nguyễn Kiên Trường [44: tr.16],

Phạm Xuân Đạm [5: tr.16], Từ Thu Mai [17: tr.22], các tác giả công

trình ĐD làng xã Việt Nam thế kỉ XIX [39: tr.12]

ĐD có các chức năng: phân biệt và cá thể hóa đối tượng như là

một danh từ riêng; phản ánh đặc điểm lịch sử - văn hóa của vùng đất

và chủ thể gắn với vùng đất đó. Như vậy ĐD có 2 chức năng quan

trọng là chức năng ngôn ngữ và chức năng văn hóa.

ĐD được phân loại thành nhiều loại hình khác nhau: về tính chủ

thể, chia ra ĐD tự nhiên và ĐD nhân văn (ĐD phi tự nhiên); về tính

ngữ nguyên, chia ra ĐD thuần Việt, ĐD phi thuần Việt (gốc Hán,

gốc Âu…) và ĐD gốc hỗn hợp; về tính giao tế, ĐD bao gồm tên dân

gian, tên chính thức, tên cũ/cổ, tên khác…

1.1.2. Khái quát về THV

THV là một bộ phận quan trọng trong từ vựng tiếng Việt. Do

vậy, vấn đề THV rất được giới nghiên cứu ngôn ngữ trong nước và

ngoài nước quan tâm nghiên cứu từ lâu. Trong phạm vi nghiên cứu

của đề tài này, tác giả đề tài tham khảo và trích dẫn lại những kết

quả nghiên cứu nền tảng, cơ bản về THV của các nhà nghiên cứu.

- Sự tiếp xúc giữa tiếng Việt và tiếng Hán [7: tr.241 - 242] [12:

tr.62 - 84] [13: tr.19 - 41] [19: tr. 112 - 117]

- Yếu tố gốc Hán [12: tr.88 - 89]

Tác giả Nguyễn Tài Cẩn sử dụng khái niệm yếu tố gốc Hán “để

chỉ những yếu tố có nguồn gốc từ tiếng Hán”[3: tr.20].

- Khái niệm THV.

THV có nhiều cách hiểu khác nhau của các tác giả Lê Xuân Thại

[19: tr.116], Vũ Đức Nghiệu [4: tr.214], [7: tr.242], Nguyễn Như Ý

[28: tr.9], Nguyễn Công Lý [15: tr.7]…

Theo thống kê, trong tiếng Việt có khoảng 3000 yếu tố HV. Số

lượng này xấp xỉ với số lượng yếu tố Hán trong tiếng Nhật và tiếng

Triều Tiên [19: tr.117 - 118].

7

1.2. Sơ lược ĐD hành chính thành phố ĐN

Ở đây, chỉ nói đến ĐN với tư cách là một ĐD hành chính cấp

tỉnh độc lập theo Nghị quyết của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội

chủ nghĩa Việt Nam khóa IX, kì họp thứ 10, ngày 6 tháng 11 năm

1996 và có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 1997.

Thành phố ĐN là đơn vị hành chính trực thuộc trung ương, ban

đầu gồm 5 quận, 1 huyện trong đất liền và 1 huyện hải đảo. Hiện tại

thành phố ĐN gồm 6 quận và 2 huyện: quận Cẩm Lệ, quận Hải

Châu, quận Liên Chiểu, quận Ngũ Hành Sơn, quận Sơn Trà, quận

Thanh Khê, huyện Hòa Vang, huyện Hoàng Sa.

1.3. Tổng quan thư tịch cổ lưu giữ ĐD ở ĐN

1.3.1. Danh mục thư tịch chữ Hán (Nôm) liên quan về ĐD ĐN

Thành phố ĐN hiện nay tuy là một đơn vị hành chính độc lập,

nhưng về lịch sử vẫn gắn chặt với QN, cho nên nói đến thư tịch cổ

liên quan đến ĐN chính là nguồn thư tịch về QNĐN.

Tham luận QN trong một số thư tịch cổ của Việt Nam của

Nguyễn Khắc Thuần trong Hội thảo Khoa học Vai trò lịch sử của

dinh trấn QN (2002) đã nêu ra một số thư tịch cổ của Việt Nam có

đề cập vùng đất QNĐN. Đó là các tài liệu: Đại Việt sử kí toàn thư

大越史記全書, Khâm định Việt sử thông giám cương mục 欽定越

史通鑑綱目, Đại Nam liệt truyện 大南列傳, Đại Nam nhất thống

chí 大南一統誌, Đại Nam thực lục 大南實錄, Phủ biên tạp lục 撫

邊雜錄, Lịch triều hiến chương loại chí 歷朝憲章類誌, Phương

Đình dư địa chí 芳亭輿地誌, Trịnh Nguyễn diễn chí 鄭阮演誌, Ô

Châu cận lục 烏州近錄, Quốc triều hương khoa lục 國朝鄉科錄,

Đỉnh khiết Đại Việt lịch triều đăng khoa lục 鼎契大越歷朝登科錄,

Quốc triều khoa bảng lục 國朝科榜錄.

Ở trên, tác giả Nguyễn Khắc Thuần vẫn chưa nhắc đến các thư

tịch Dư địa chí (1453) của Nguyễn Trãi, Thiên Nam dư hạ tập

(1483) của Lê Thánh Tông, Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư do Đỗ Bá vẽ

khoảng năm 1630 – 1653, Hoàng Việt nhất thống chí (1806) của Lê

Quang Định và đặc biệt là các bộ thư tịch quan trọng như Địa bạ

Gia Long, Đồng Khánh địa dư chí… Ngoài ra còn có những thư

tịch riêng về vùng đất QNĐN như QN xã chí (nửa đầu thế kỉ XX),

Bài ca địa chí tỉnh QN (khoảng thời Duy Tân) của Trương Trọng

Hiếu, QN tỉnh phú…

8

Ngoài ra còn có những trước tác của những người địa phương

ĐN hoặc “công tác” tại ĐN như Hòa Vang huyện chí 和榮縣誌 của

Trần Nhật Tĩnh, Ngũ Hành sơn lục 五行山錄 của Nguyễn Viết Lư

pháp hiệu Từ Trí, Lô Giang tiểu sử 蘆江小史 của Tiểu Cao Nguyễn

Văn Mại, Hải ngoại kỉ sự 海外紀事 của Thích Đại Sán, hoặc

“ngang” ĐN như An Nam cung dịch kỉ sự 安南恭役紀事 của Chu

Thuấn Thủy…

Ngoài mảng thư tịch mang tính lịch sử, địa chí, nhân vật chí,

cũng còn một mảng thư tịch thi ca có liên quan đến ĐN và nhất là

lưu dấu những ĐD HV của ĐN đương thời.

1.3.2. Giá trị tư liệu của thư tịch xưa về ĐN

Những thư tịch với con số ít ỏi nêu trên sẽ có giá trị vô cùng to

lớn để nghiên cứu, tìm hiểu về ĐN. Những thư tịch này cũng đã

phản ánh được các phương diện của ĐN đương thời, từ diên cách

địa lí, lịch sử, tài nguyên, phong cảnh, kinh tế, phong tục tập quán,

nhân vật…

Đặc biệt, đối với đề tài này mà nói, tư liệu thư tịch xưa về ĐN sẽ

là minh chứng cho những ĐD có nguồn gốc sớm, biết được lịch sử

trước sau, quá trình thay đổi của ĐD HV của ĐN.

CHƯƠNG 2. ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ - VĂN HÓA

CỦA ĐD HV Ở ĐÀ NẴNG

2.1. ĐD HV ở ĐN: kết quả thu thập và phân loại

2.1.1. Kết quả thu thập mẫu khảo sát ĐD HV ĐN

Trong đề tài này, toàn bộ ĐD HV ĐN được thống kê trong cuốn

ĐD ĐN (tập 1) [10] đồng thời có sự đối chiếu các nguồn thư tịch cổ

và đối chiếu thực địa.

Số lượng ĐD HV ĐN sưu tập được gồm 2823 đơn vị. Đây cũng

là mẫu số liệu nghiên cứu ĐD HV ĐN của đề tài.

2.1.2. Kết quả thống kê mẫu khảo sát ĐD HV ĐN

Kết quả thống kê như một số bảng sau.

Bảng 1: Tổng hợp ĐD HV ĐN

Tổng

ĐD

2823

100%

SL ĐD

Tự nhiên

303

SL ĐD

Nhân văn

2520

SL ĐD

Không còn Biến đổi

SL ĐD

220

7.8%

42

1.5%

10.7%

89.3%

9

Bảng 2: Tỉ lệ số chữ trong ĐD HV của ĐN

Số chữ

(âm

tiết)

trong

ĐD

6

1 chữ 2 chữ 3 chữ 4 chữ 5 chữ

chữ

Tổng

số chữ

Số

lượng

1

6780

139

1494

1110

77

2

Tỉ lệ

2,4

(“chữ”)

4.9% 52.9% 39.3 2.7% 0.1% 0.04

Bảng 3: Phân bố ĐD HV ĐN theo địa bàn quận huyện

Diện

tích

Tỉ lệ %

(so với

2642)

9.8%

16.7%

15.9%

0.64%

21.9%

9.8%

15.5%

8.2%

1.6%

0.114%

/

100%

Tỉ lệ %

(so với

2823)

9.1%

15.6%

14.8%

0.60%

20.5%

9.1%

14.5%

7.7%

1.5%

0.106%

6.5%

100%

SL

ĐD

Địa bàn

(km2)

33.759

21.354

736.910

350

79.127

38.589

59.320

9.363

Cẩm Lệ

258

441

419

17

579

258

409

217

41

Hải Châu

Hòa Vang

Hoàng Sa

Liên Chiểu

NgũHànhSơn

Sơn Trà

Thanh Khê

(thuộc) 2 quận

(thuộc) 3 quận

Chưa rõ

3

184

2823

Tổng

Bảng 4: Số lượng ĐD phân chia theo ĐD tự nhiên tiêu biểu

Loại hình

TT

Số lượng

Tỉ lệ

0.4%

ĐD

Bãi biển

Bãi tắm

Đồng

11

3

1

0.1%

0.4%

0.2%

0.7%

2

3

4

5

11

6

Cồn

21

Đảo

10

14

22

10

5

0.5%

0.8%

0.4%

0.2%

0.4%

0.1%

1.2%

0.4%

0.7%

0.04%

1.1%

6

Hố

7

Hồ

8

Hóc

Hòn

Khe

Nổng

Núi

9

11

3

10

11

12

13

14

15

16

34

10

20

1

Rừng

Sông

Suối

Xứ đất

32

Bảng 5: Số lượng ĐD phân chia theo ĐD nhân văn tiêu biểu

TT

1

Loại hình

Bến đò

Bệnh viện

Cảng

Số lượng

23

17

4

Tỉ lệ %

0.8%

0.6%

0.1%

0.8%

3.5%

0.1%

0.4%

2.2%

1.2%

32.4%

0.2%

0.3%

7.6%

0.6%

0.4%

0.6%

2

3

23

98

4

Cầu

5

Chợ

6

Chùa

7

Cống

11

61

34

916

6

8

Đập

9

Đình

10

11

12

13

14

15

Đồn

Đường

Giếng

KCN

8

215

16

11

16

KDC

Khối phố

Khu phố

Lăng

16

17

11

18

19

20

21

22

23

24

25

26

65

4

2.3%

0.1%

0.9%

2.1%

4.2%

0.4%

6.8%

10.0%

0.9%

Miếu

Nghĩa trủng

Nhà thờ

Phường

Thôn

24

58

119

11

Tổng

193

281

25

Trường

Xã

Xóm

Bảng 6: Tần suất “mĩ tự” trong ĐD HV ĐN

Tỉ lệ

(6780

chữ)

Tiền

tố

Hậu

tố

TT Mĩ tự

Tổng

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

An

182

50

34

8

6

7

229

8

7

10

0

62

5

52

61

3

70

65

8

109

23

1

4

11

3

291

73

35

12

17

10

303

12

24

41

11

101

15

86

121

7

4.29%

1.08%

0.52%

0.18%

0.25%

0.15%

4.47%

0.18%

0.35%

0.60%

0.16%

1.49%

0.22%

1.27%

1.78%

0.10%

1.18%

1.11%

0.40%

1.15%

Bình

Cẩm

Đại

Đức

Hoa

Hòa

Hương

Lệ

Lộc

Lợi

Mĩ

Ngọc

Phú

74

4

17

31

11

39

10

34

60

4

10

19

24

Phước

Quảng

Tân

Thanh

Trà

80

75

27

78

Xuân

54

12

Bảng 7: Tần suất tự tố chỉ tự nhiên trong ĐD HV ĐN

Tỉ lệ

TT

Tự tố

Giang

Hà

Hải

Khê

Lâm

Sơn

Thạch

Thủy

Tiền tố

Hậu tố

Tổng

(6780

chữ)

1

2

8

12

61

34

12

130

1

10

24

96

35

18

165

14

31

0.15%

0.35%

1.42%

0.52%

0.27%

2.43%

0.21%

0.46%

2

3

4

5

6

7

8

12

35

1

6

35

13

18

Bảng 8: Tần suất tự tố chỉ phương vị trong ĐD HV ĐN

Tỉ lệ

TT

Tự tố

Tiền tố

Hậu tố

Tổng

(6780

chữ)

1

2

3

4

5

6

7

Bắc

7

38

63

11

3

29

17

33

8

32

2

36

55

96

19

35

2

0.53%

0.81%

1.42%

0.28%

0.52%

0.03%

1.33%

Đông

Nam

Tây

Thượng

Hạ

0

46

Trung

44

90

2.1.3. Mẫu khảo sát tham chiếu ĐD HV ĐN

Ngoài mẫu khảo sát 2823 ĐD HV ĐN theo lịch đại như trình bày

trong các bảng trên, đề tài còn thống kê mẫu ĐD HV ĐN theo đơn

vị hành chính cấp xã dưới thời Gia Long để thêm tư liệu so sánh đối

chiếu. ĐD hành chính cấp xã dưới thời Gia Long thông qua tư liệu

địa bạ gồm 148 đơn vị và phân loại thành các dưới đây.

Bảng 9: Số lượng đơn vị hành chính cấp xã của ĐN

trong địa bạ Gia Long

Số

lượng

Phủ Huyện Tổng

13

An Lưu

Hạ

An Thái

Thượng

Phú

1

0

1

0

2

0

12

6

14

6

0

Diên

Khánh

(vốn 8

tổng)

1

3

Chiêm

Hạ

Thanh

Quất

Trung

0

3

0

3

0

2

7

10

26

Điện

Bàn

An

18

Châu

Thượng

Bình

0

3

1

0

1

8

1

4

2

4

15

29

18

Hòa

28

33

28

Thái Hạ

Hòa An

Thượng

Phước

Trường

Thượng

8

Vang

(vốn 6

tổng)

1

2

1

8

1

22 10 106 SL

(Ghi chú: cấp hành chính xã gồm: 103 đơn vị ghi “xã”; 03 đơn vị

ghi “nhị xã”. Cấp hành chính sách còn ghi là “man sách”)

Bảng 10: Tỉ lệ số lượng đơn vị hành chính cấp xã của ĐN

trong địa bạ Gia Long

Số

Tỉ lệ

lượng đơn lượng đơn (2):(1)

Đơn

vị cấp xã

toàn bộ

Bắc

vị cấp xã

thuộc địa

phận ĐN

vị cấp Đơn vị cấp tổng

huyện

QN-ĐN

(1)

nay

(2)

14

6

3

10

(3)

70%

22%

14%

36%

An Lưu Hạ

20

27

21

28

Diên

An Thái Thượng

Phú Chiêm Hạ

Thanh Quất Trung

Khánh

(vốn 8

tổng)

Báo cáo tóm tắt Đề tài Nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa của địa danh Hán Việt ở Đà Nẵng và ứng dụng vào dạy - học từ Hán Việt trong nhà trường