Bài giảng Nhân giống cây trồng - Nghề: Khuyến nông lâm

TRƯỜNG CAO ĐẲNG NGHỀ LÀO CAI

KHOA NÔNG LÂM NGHIỆP

BÀI GIẢNG

NHÂN GIỐNG CÂY TRỒNG

SỐ GIỜ: 75

NGHỀ KHUYẾN NÔNG LÂM

(Lưu hành nội bộ)

Tác giả: Vũ Thị Hồng Yến

Lào Cai, tháng 3 năm 2015

1

LỜI NÓI ĐẦU

Mô đun “Nhân giống cây trồng” là một trong số những mô đun bắt buộc trong

chương trình đào tạo hệ trung cấp nghề Khuyến nông lâm. Mô đun này trang bị cho học

sinh những kiến thức cơ bản về kỹ thuật thu hái, chế biến hạt giống và nhân giống một số

loài cây ăn quả bằng phương pháp vô tính, những biện pháp kỹ thuật, kỹ năng nghề quan

trọng để người học có thể tự nhân giống cây trồng phục vụ cho gia đình và địa phương,

nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế- xã hội.

Mô đun còn trang bị thêm cho học sinh chuyên ngành Khuyến nông lâm có những

kiến thức bổ ích về những vấn đề liên quan đến bảo quản hạt giống, thiết kế quy hoạch

vườn ươm và chăm sóc cây con ở vườn ươm…, giúp các em ra trường có thể tham gia

công tác ở các lĩnh vực Khuyến nông lâm, Bảo vệ thực vật, trồng trọt, chỉ đạo, quản lý

sản xuất ở gia đình và địa phương.

Bố cục của giáo trình gồm có 5 bài, bao gồm những kiến thức về lý thuyết và thực

hành. Trong quá trình biên soạn, chúng tôi đã tham khảo nhiều giáo trình, sách tham

khảo của các trường đại học và của các tác giả có chuyên môn sâu về những lĩnh vực có

liên quan. Tuy có nhiều cố gắng nhưng không tránh khỏi những thiếu xót, chúng tôi rất

mong muốn nhận được những ý kiến tham gia, đóng góp của các chuyên gia và đông đảo

bạn đọc.

Xin trân thành cảm ơn.

Tác giả

2

HƯỚNG DẪN NGHIÊN CỨU GIÁO TRÌNH

Nhân giống cây trồng là mô đun bắt buộc trong chương trình đào tạo hệ trung cấp nghề

Khuyến nông lâm, nhằm trang bị cho người học những kiến thức cần thiết về thu hái, chế biến,

bảo quản hạt giống, các phương pháp nhân giống vô tính cây ăn quả và những kỹ năng nghề

cần thiết để cây trồng cho năng suất cao, chất lượng sản phẩm tốt, đem lại hiệu quả kinh tế - xã

hội và môi trường cho người sản xuất, vùng sản xuất.

Trong quá trình học, mô đun có liên quan với các môn: Đất và phân bón, Nông lâm kết

hợp, Trồng cây ăn quả. Mô đun này được bố trí học sau các môn học bắt buộc, giúp cho người

học vận dụng kiến thức, kỹ năng trong việc tổ chức sản xuất, sử dụng đất đai có hiệu quả, sản

phẩm sản xuất ra đáp ứng được nhu cầu thị trường.

Giáo trình có 5 bài, giảng dạy 24 giờ lý thuyết, 47 giờ thực hành và 4 bài kiểm tra. Mỗi

một bài học đều có bài thực hành. Người học được kiểm tra đánh giá 4 lần theo 2 nội dung

chính: Đánh giá kiến thức và kỹ năng. Nội dung tập trung trong các bài 2, 3, 4, 5.

Phương pháp giảng dạy: Sử dụng phương pháp dạy học lấy người học làm trung

tâm. Giảng giải kết hợp làm mẫu và có ví dụ minh họa bằng hình ảnh thực tế, mô hình và

rèn luyện kỹ năng thực hành tại vườn ươm, trang trại, vườn hộ gia đình... để củng cố kiến

thức, nâng cao kỹ năng nghề cho học sinh.

3

MỤC LỤC

Trang

2

Lời nói đầu

Hướng dẫn nghiên cứu giáo trình

3

Bài 1: Thu hái, chế biến và bảo quản hạt giống

1.1. Thu hái hạt giống

9

1.1.1. Chọn cây lấy giống

9

1.1.2. Nhận biết độ chín của quả và hạt giống

1.1.3. Các phương pháp thu hái quả và hạt

1.1.3.1. Xác định thời điểm thu hái

1.1.3.2. Phương pháp thu hái trên cây

1.1.3.3. Phương pháp thu nhặt trên mặt đất

1.2. Chế biến quả lấy hạt

9

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

1.2.1. mục đích

1.2.2. Các phương pháp chế biến

1.2.2.1. Ủ quả

1.2.2.2. Tách hạt khỏi quả

1.2.2.3. Làm sạch hạt

1.2.2.4. Hàm lượng nước của hạt

1.3. Kiểm tra phẩm chất hạt giống

1.3.1. Mục đích

1.3.2. Phương pháp kiểm tra

1.3.2.1. Phương pháp cảm quan

1.3.2.2. Kiểm tra độ thuần

1.3.2.3. Kiểm tra tỷ lệ nảy mầm của hạt

1.4. Bảo quản hạt giống

1.4.1. Mục đích

1..4.1.1. Nhiệt độ

1.4.1.2. Ẩm độ

1.4.1.3. Điều kiện thoáng khí

1.4.2. Các phương pháp bảo quản

1.4.2.1. Bảo quản khô

1.4.2.2. Bảo quản ẩm

1.5. Nhận biết hạt giống cây rừng

1.5.1. Trong phòng thí nghiệm

1.5.2. Phương pháp xác định tại rừng

4

1.5.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến tuổi thọ của hạt giống

Bài 2: Các biện pháp kỹ thuật trong sản xuất cây con từ hạt ở vườn ươm

2.1. Xây dựng vườn ươm

22

25

27

29

31

34

37

38

39

40

41

44

45

46

2.1.1. Khái niêm

2.1.1.1. Phân loại vườn ươm

2.1.2. Chọn địa điểm lập vườn ươm

2.1.2.1. Điều kiện tự nhiên

2.1.2.2. Điều kiện kinh doanh

2.1.3. Quy hoạch vườn ươm

2.1.3.1. Bố trí các khu ươm hạt, ươm cây mạ, giâm hom cây

2.1.3.2. Khu vực cấy cây, huấn luyện cây con

2.1.3.3. Hệ thống tưới tiêu

2.1.3.4. Khu nhà kho, đường đi

2.1.3.5. Hàng rào

2.2. Làm đất gieo ươm

2.2.1. Mục đích

2.2.2. Nội dung

2.2.2.1. Cày bừa đất

2.2.2.2. Lên luống

2.2.2.3. Đóng bầu ươm cây

2.3. Xử lý hạt giống

2.3.1. Mục đích

2.3.2. Một số phương pháp xử lý hạt giống

2.3.2.1. Xử lý bằng nhiệt độ

2.3.2.2. Xử lý bằng phương pháp cơ học

2.3.2.3. Xử lý bằng phương pháp hóa học

2.4. Gieo hạt

2.4.1. Thời vụ gieo hạt

2.4.2. Mật độ gieo hạt

2.4.3. Các phương pháp gieo hạt

2.4.3.1. Gieo vãi trên luống

2.4.3.2. Gieo hạt theo hàng

2.4.3.3. Gieo hạt vào bầu

2.5. Cấy cây

2.5.1. Mục đích

2.5.2. Tiêu chuẩn cây cấy

5

2.5.3. Phương pháp cây

2.5.3.1. Cấy cây mầm vào bầu

2.5.3.2. Cấy cây con trên luống đất

2.6. Chăm sóc cây con ở vườn ươm

2.6.1. Tưới nước

47

48

49

40

49

51

52

60

61

62

63

64

65

71

72

2.6.2. Che nắng, che mưavà chống rét cho cây

2.6.3. Làm cỏ, phá váng

2.6.4. Bón thúc

2.6.5. Phòng trừ sâu, bệnh hại

2.6.5.1. Phòng trừ sâu hại

2.6.5.2. Phòng trừ bệnh hại

2.7. Hãm cây

2.7.1. Mục đích

2.7.2. Biện pháp

2.7.2.1. Hạn chế tưới nước và bón thúc

2.7.2.2. Dịch chuyển bầu, cắt rễ, phân cấp

2.8. Điều tra, phân loại cây con

2.8.1. Mục đích

2.8.2. Phương pháp điều tra

Bài 3 : Nhân giống cây bằng phương pháp chiết cành

3.1. Thời vụ chiết cành

3.2. Đối tượng chiết cành

3.3. Kỹ thuật chiết cành

3.3.1. Chuẩn bị dụng cụ, nguyên liệu và hỗn hợp bó bầu

3.3.2. Chọn cành chiết

3.3.3. Khoanh, bóc vỏ

3.3.4. Bó bầu

3.3.5. Cắt và giâm cành chiết

Bài 4 : Nhân giống cây bằng phương pháp ghép

4.1. Khái niệm

4.2. Nguyên lý ghép cây

4.3. Một số phương pháp ghép cây

4.3.1. Ghép nêm

4.3.1.1. Thời vụ ghép

4.3.1.2. Đối tượng áp dụng

4.3.1.3. Các bước ghép nêm

6

4.3.2. Ghép mắt nhỏ có gỗ

4.3.2.1. Tạo gốc ghép

76

77

84

85

86

87

88

4.3.2.2. Cắt cành lấy mắt ghép

4.3.2.3. Mở miệng gốc ghép

4.3.2.4. Cắt mắt ghép

4.3.2.5. Đặt mắt ghép vào gốc ghép

4.3.2.6. Buộc cố định vào gốc ghép

4.3.2.7. Chăm sóc cây sau khi ghép

Bài 5 : Nhân giống cây bằng phương pháp giâm hom

5.1. Các điều kiện về trang thiết bị và hóa chất phục vụ giâm hom

5.1.1. Các điều kiện về trang thiết bị

5.1.2.Các hóa chất phục vụ giâm hom

5.2. Một số nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ ra rễ của hom

5.2.1. Nhân tố nội tại

5.2.2. Nhân tố môi trường

5.2.3. Yếu tố kỹ thuật

5.3. Kỹ thuật giâm hom

5.3.1. Cắt cành hom

5.3.2. Cắt hom

5.3.3. Khử trùng hom

5.3.4. Xử lý thuốc kích thích ra rễ

5.3.5 Cắm hom

5.3.6. Chăm sóc luống hom

5.3.7. Huấn luyện cây

7

BÀI 1: THU HÁI, CHẾ BIẾN VÀ BẢO QUẢN HẠT GIỐNG

Thời gian 9 giờ ( Lý thuyết 6 giờ, thực hành 3 giờ )

I. MỤC TIÊU

- Trình bày được tầm quan trọng của hạt giống cây rừng, thời vụ thu hái, kỹ thuật

thu hái, chế biến, bảo quản hạt giống cây rừng và phương pháp kiểm tra phẩm chất hạt

giống.

- Nhận biết được độ chín của quả và hạt, thực hiện được kỹ thuật tách quả lấy hạt

đối với quả khô, quả thịt. Có kỹ năng kiểm tra phẩm chất hạt và bảo quản hạt giống bằng

phương pháp cất khô, cất ẩm đúng kỹ thuật.

- Đảm bảo vệ sinh, an toàn, tiết kiệm hạt giống.

II. NỘI DUNG BÀI HỌC

1.1. Thu hái hạt giống

1.1.1. Chọn cây lấy giống

Tại mỗi địa phương cần có rừng giống hoặc vườn giống chuyên doanh để phục vụ

công tác trồng rừng ở nơi đó. Nhưng trong thực tế sản xuất hiện nay thường phải lấy hạt

giống ở những khu rừng tự nhiên hay rừng trồng kinh tế sẵn có để phục vụ trồng rừng.

8

Muốn hạt giống có chất lượng cao thì khi tiến hành lấy giống ở những khu rừng này cần

phải biết cách chọn cây lấy giống. Nguyên tắc và các bước làm như sau:

- Nên lấy giống trong vùng phân bố của loài cây đó vì ở đó cây sinh trưởng tốt, có

sản lượng cao. Nếu cây giống của địa phương không đủ phải đưa từ nơi khác đến, nên lấy

ở vùng xung quanh gần nhất, gần giống nhau về biên độ sinh thái, khí hậu, đất đai...

- Chọn những khu rừng có sức sinh sản cao, chưa bị dịch sâu bệnh hoặc lửa rừng

phá hoại lần nào. Tuổi của rừng lấy giống nên ở giai đoạn thành thục, không nên ở giai

đoạn già cỗi.

- Trong những khu rừng đó tiến hành lấy giống ở những cây tuổi còn trẻ, gần

thành thục và đầu thời kỳ thành thục có đường kính, chiều cao từ trung bình trở lên, thân

cây thẳng, tròn đều, tán lá cân đối, không bị sâu bệnh, tỉa cành tự nhiên tốt. Không được

lấy giống ở những cây sinh trưởng kém, cong queo, sâu bệnh hoặc bị chèn ép, lệch tán, bị

trích nhựa.

1.1.2. Nhận biết độ chín của quả và hạt giống

Nhận biết hạt chín để thu hái đúng lúc. Nếu thu hoạch hạt còn non, chất dự trữ

chưa tích luỹ được đầy đủ, lượng nước trong hạt còn nhiều, hạt sẽ khó bảo quản, chóng

mất sức nảy mầm. Nếu thu hoạch quá muộn hạt có thể rơi rụng hoặc bị gió đưa đi xa,

hoặc chim thú ăn hại. Trên thực tế thu hoạch hạt giống bắt đầu từ việc thu hái quả, cho

nên trước hết cần phải nhận biết quả chín.

* Nhận biết quả chín

Thông thường người ta căn cứ vào hình thái, màu sắc vỏ quả để nhận biết độ chín

của nó.

- Loại quả khô: Khi chín vỏ quả thường chuyển màu như chuyển từ màu xanh

sang màu vàng (quả phi lao) hoặc sang màu canh dán (quả thông) hoặc sang màu xám có

mốc trắng (quả xà cừ), vỏ quả nhăn hoặc có vết nứt...thường các loại quả khô này khi quả

chín nếu không thu hái kịp thời hạt sẽ rơi rụng và bị gió đưa đi như thông, phi lao, bạch

đàn.

- Loại quả thịt, quả mọng: Căn cứ vào màu sắc và độ cứng của vỏ quả. Khi chín

vỏ quả chuyển sang màu đỏ, màu đen hoặc màu vàng sẫm, phần vỏ thịt mềm. Các loại

quả này khi chín thường bị chim thú ăn hại.

* Nhận biết hạt chín

Đa số các loài cây hạt chín có liên hệ với quả chín. Thông thường là khi quả chín

thì hạt cũng chín. Nhưng để xác định chắc chắn và loại trừ những ngoại lệ thì chúng ta có

thể nhận biết hạt chín bằng cách:

- Căn cứ vào màu sắc, mùi vị và hình thái của vỏ hạt, nhân: Mỗi loại hạt khi chín

vỏ hạt, nhân của nó có màu sắc, mùi vị, hình thái đặc trưng riêng.

- Xác định tỷ trọng: thường khi chín tỷ trọng của hạt thay đổi, do vậy phải biết tỷ

trọng tiêu chuẩn của mỗi loại hạt khi chín.

- Thí nghiệm nảy mầm: Khi tỷ lệ nảy mầm cao nhất là lúc hạt chín đều. Cách này

chỉ có giá trị trong công tác nghiên cứu.

9

- Phải theo dõi sát tình hình thực tế của từng nơi và từng loài cây để kịp thời tổ

chức thu hái hạt giống.

Bảng 01: Thời vụ thu hoạch hạt giống một số loại cây.

Loài cây

Thông nhựa

Thông đuôi ngựa

Tếch

Mùa ra hoa (tháng)

Mùa quả chín (tháng)

8 - 9

5 - 6

4 - 5

5 - 6

6 - 7

2 - 3

3 - 4

2 - 4

3 - 4

5 - 6

2 - 3

9 - 10

10 - 11

1 - 2 năm sau

10 - 11

Bạch đàn liễu

Bạch đàn trắng

Phi lao

8 - 9

Mỡ

8 - 9

Bồ đề

9 - 10

Long não

Trám trắng

Quế

11 - 12

9 - 10

2 - 3 năm sau

1.1.3. Các phương pháp thu hái quả và hạt

1.1.3.1. Xác định thời điểm thu hái

- Xác định thời điểm thu hoạch khi hạt chín vì nếu thu hoạch sớm ảnh hưởng đến

năng suất, chất lượng hạt giống, thu hoạch muộn tổn thất hạt lớn do hạt chín quả vỡ mất

hạt hoặc hư hỏng hạt ngay trên cây. Cần đảm bảo nguyên lý chung sau:

+ Chất lượng hạt giống, đặc biệt sức sống và khả năng nảy mầm của hạt.

+ Năng suất hạt giống.

+ Thuận tiện cho phơi sấy, chế biến (trời nắng, khô).

- Một số loài cây thu hoạch muộn dẫn đến tổn thất hạt như: Hạt thông, hạt Sa mộc

thu khi quả mầu xanh chuyển dần sang màu vàng nếu không quả sẽ tách ra và rơi hết.

Độ ẩm hạt khi thu hoạch cũng là một yêu cầu đối với hạt giống, nó phụ thuộc vào

loài cây trồng, thời tiết và môi trường thu hoạch. Những căn cứ chủ yếu là: Màu sắc vỏ

quả, màu sắc hạt, độ tàn của cây.

* Nguyên tắc khi thu hái.

Để đảm bảo chất lượng hạt giống và tạo điều kiện thuận lợi trong quá trình chế

biến, bảo quản, đồng thời bảo vệ cây giống phục vụ sản xuất lâu dài và sản lượng vụ sau,

khi thu hái cần phải tuân thủ các nguyên tắc sau:

- Chỉ thu hái những quả đã già, mẩy, không sâu bệnh.

- Quả non, xanh và hoa quả của vụ sau cần được bảo vệ.

10

- Không bẻ cành, chặt ngọn cây giống. Chỉ hái từng quả (quả to), hoặc chùm quả

trên những nhánh nhỏ.

Việc áp dụng các phương pháp thu hái giống và sử dụng các công cụ thích hợp

phụ thuộc vào một số yếu tố sau:

- Đặc điểm của quả: Kích thước, số lượng, vị trí, sự phân bố của quả, độ dẻo dai

của cuống quả, thời gian từ khi quả chín đến lúc vỏ quả nứt ra (hạt phát tán).

- Đặc điểm cây giống: Đường kính, chiều cao, độ thon thân cây, độ dày vỏ, đường

kính và độ dày tán lá, số lượng cành, góc phân cành và sức chịu đựng của cành.

- Đặc điểm của quần thụ: Mật độ, sự phân bố của cây rừng và lớp thảm tươi, thảm

mục rừng.

- Điều kiện địa hình trong khu vực: Độ dốc, độ cao.

1.1.3.2. Phương pháp thu hái trên cây

- Thường áp dụng đối với những loài cây khi chín hạt rơi rụng ngay hoặc dẽ bị gió

đưa đi xa như phi lao, bạch đàn, thông...

- Một số loài cây sau khi chín quả còn treo trên cây tương đối lâu (xoan) cũng áp

dụng phương pháp thu hái trên cây nhưng không cần thu hoạch gấp.

- Cách tiến hành: Có thể trèo lên cây để hái quả, đứng dưới đất dùng dụng cụ để

thu hái hoặc có thể kết hợp khi khai thác chặt cây lấy quả. Loại quả to thì thu hái từng

quả, loại quả nhỏ thu hái từng chùm quả. Chú ý hạn chế bẻ cành nhất là cây lá kim, vì

mầm hoa ở đầu cành hình thành ngay trong năm thu quả. Trên cùng một cây quả có thể

chín sớm muộn khác nhau nhưng không chênh lệch nhiều lắm, cần thu hái cây nào hết

cây ấy, thu hái từ trên xuống dưới, từ trái sang phải hoặc ngược lại để tránh leo trèo nhiều

lần, lẵng phí sức lao động năng suất thấp.

Hạt thu hái về cần để nguyên từng lô theo nguồn gốc khác nhau và phải vào sổ

đăng ký. Một lô hạt giống gồm những hạt giống cùng một loài, thu hái cùng một thời

gian trên những cây mẹ sinh trưởng trong cùng một điều kiện lập địa (hay trong các điều

kiện lập địa tương tự), tuổi cây mẹ chênh lệch không quá hai cấp tuổi và cùng một điều

kiện bảo quản.

11

Hình 01: Thu hái trên cây

1.1.3.3. Phương pháp thu nhặt trên mặt đất

Thường áp dụng với những cây có hạt to, nặng, khi chín rơi rụng xuống đất như:

lim, trẩu, dẻ...Cần thu hoạch nhiều lần kịp thời để đảm bảo chất lượng hạt và tránh chim,

sóc ăn hại.

- Cách tiến hành: Trước thời gian quả rụng một đến hai tuần phát xung quanh gốc,

quét sạch cành khô lá rụng, có thể rải vải bạt hoặc nilon xung quanh gốc cây rồi rung

cành, cây cho quả hạt chín rụng xuống để thu nhặt. Khi nhặt hạt chú ý phân biệt quả, hạt

chín của những vụ trước, hạt mọt, sâu bệnh...Tuyệt đối không được chặt cành, làm cây

mẹ bị chết ảnh hưởng đến mùa ra hoa quả năm sau.

12

Hình 02: thu nhặt trên mặt đất

- Sau khi thu hái quả cần được đóng gói để vận chuyển về nơi chế biến bảo quản,

kèm theo phiếu ghi chép nội dung sau:

- Loài cây.......................................Địa điểm lấy giống................................

- Ngày lấy .....................................Người thu hái.........................................

- Phẩm chất cây mẹ.......................................................................................

- Hướng dốc....................................Độ dốc...................................................

- Cách bảo quản quả......................................................................................

- Đơn vị lấy giống.........................................................................................

- Số bao đựng...............................................Ký hiệu bao..............................

- Người đóng bao gói....................................................................................

* Loại bao bì để đựng quả.

13

- Các loại bao bì đựng quả nên thông thoáng, không khí dễ lưu thông. Không nên

xếp quả quá dày và chồng thành đống quá cao tránh sự bí ngạt và nhiệt độ tăng cao do

hoạt động của quá trình hô hấp yếm khí làm quả lên men, thối rữa và nấm bệnh xâm

nhập.

- Đối với quả nang, hạt nhỏ như hạt bạch đàn, cây họ đậu, nên sử dụng các loại

bao vải để giữ được hạt rơi rụng khi vỏ quả tách ra trong quá trình vận chuyển.

- Trường hợp quãng đường vận chuyển ngắn, thời tiết thuận lợi thì có thể để quả

trực tiếp lên sàn xe, nhưng phải tránh chồng đống quá dày và làm dập nát quả.

- Đối với loại quả mà hạt nhanh mất sức nảy mầm như: Sao đen, dầu nước...cần

duy trì một độ ẩm nhất định tránh ánh sáng mặt trời trực xạ chiếu vào, giữ độ thông

thoáng cần thiết, tránh nhiệt độ tăng cao. Trong thời gian vận chuyển, nên đựng quả

trong túi Polyethylene, không đựng quá đầy, miệng túi phải được mở ra và xung quanh

đục lỗ cho không khí dễ lưu thông.

* An toàn lao động khi thu hái quả và hạt giống .

Trước khi thu hái quả và hạt giống phải điều tra tình hình của quả và hạt.

Bồi dưỡng nghiệp vụ an toàn lao động và phương pháp sử lý quả hạt sau thu hái

cho người trực tiếp thu hái.

- Kiểm tra dụng cụ trước khi thu hái.

- Không uống rượu bia trước khi trèo cây.

- Thắt dây an toàn.

- Không trèo những cành khô, nhỏ mục và khi mưa to.

- Trang bị đầy đủ đồ dùng bảo hộ lao động dụng cụ y tế, thuốc men để sơ cứu ban

đầu khi xảy ra mất an toàn lao động.

- Quả hạt thu hái về được nghiệm thu và để riêng từng lô.

1.2. Chế biến quả lấy hạt

1.2.1. Mục đích

- Nhằm lấy hạt chắc, loại trừ tạp vật, hạt lép, giảm bớt trọng lượng trong bảo quản,

kéo dài sức sống của hạt.

1.2.2. Các phương pháp chế biến

* Nguyên tắc chung của việc chế biến hạt giống là:

- Tách hạt ra khỏi quả một cách nguyên vẹn

- Làm hạt giống có độ sạch cao.

- Duy trì một hàm lượng nước thích hợp cho hạt giống có thể kéo dài được tuổi

thọ trong quá trình bảo quản.

-Khi vận chuyển đến nơi chế biến, cần nhanh chóng đưa quả vào kho, tiến hành

chọn lựa quả chín để có biện pháp xử lý kịp thời.

14

1.2.2.1. Ủ quả

- Khi thu hái với số lượng lớn, không thể chỉ thu toàn quả chín mà bao gồm phần

lớn số quả già nhưng chưa thật chín hoàn toàn. Vì vậy phải tiến hành chọn lựa quả chín

để chế biến trước, còn quả chưa chín phải ủ một thời gian cho quả chín đều.

- Quả được ủ thành từng đống (cao từ 30 – 40cm) trên nền nhà thông thoáng và có

mái che, tránh nhiệt độ cao. Hàng ngày đảo trộn đều và chọn dần qảu chín để chế biến.

Nhiệt độ trong phòng duy trì khoảng 25 - 35⁰c, thấp hơn hoặc vượt quá giới hạn đó đều

bất lợi cho quá trình chín của hạt.

1.2.2.2. Tách hạt khỏi quả: Tuỳ theo từng loại quả mà áp dụng các phương pháp

khác nhau để tách hạt ra khỏi quả.

* Đối với loại quả khô như thông, bạch đàn, cây họ đậu

+) Phơi nắng: Là phương pháp phổ biến nhất để tách hạt khỏi quả. Trải quả thành

lớp mỏng trên sân (tốt nhất là trên vải, cót, nong, nia...) tuỳ theo kích thước từng loại hạt.

Dưới tác dụng nhiệt của mặt trời và gió, quả mất dần nước, vỏ quả khô nẻ cho hạt rơi ra.

Phương pháp này áp dụng cho hầu hết các loài cây có quả khô.

Để đảm bảo chất lượng hạt giống và việc phơi tách hạt nhanh chóng, hiệu quả cao,

cần chú ý một số điểm sau:

- Hàng ngày đảo trộn nhiều lần cho các lớp quả khô đều và không khí dễ lưu

thông.

- Đối với loại hạt có dầu, tránh phơi khi nắng gắt và tránh trải quả trực tiếp trên

sàn xi măng hấp thụ nhiệt quá cao.

- Khi lượng nước trong quả còn cao thì nên hong quả dưới sàn che hoặc nắng nhẹ.

- Hạt đã tách khỏi quả nên thu ngay để tránh ảnh hưởng của nhiệt độ cao. Những

hạt tách ra trong một, hai nắng đầu hầu hết là hạt tốt, còn lại tách ra trong những nắng

sau, phẩm chất kém hơn thường có nhiều hạt lép.

- Cần bố trí đủ nhân lực và dụng cụ để khi cần thiết có thể che đậy được hoặc đưa hạt vào

kho kịp thời, tránh mưa gió bất thường.

+) Dùng lò sấy: dùng lò sấy có ưu điểm là có thể điều chỉnh được nhiệt độ, trên cơ

sở đó rút ngắn được thời gian, bảo đảm an toàn cho việc chế biến, không phụ thuộc vào

thiên nhiên, song tốn kém và khó sử dụng.

Nguyên tắc chung của lò sấy là dẫn luồng không khí đã được sấy khô đến một

nhiệt độ thích hợp, chi tiếp xúc với quả trong một thời gian cần thiết. Khi quả khô, nẻ,

hạt tách ra thì đưa ra ngoài để tránh tiếp xúc quá lâu với luồng không khí nóng.

- Tách lấy hạt bằng tay: Có một số quả, vì hạt không chịu đựng được nhiệt độ cao

hoặc phơi nắng không tách thì sau khi hong hạt dưới bóng râm, dùng dao hoặc tay tách

quả để lấy hạt. Phương pháp này thường sử dụng với quả bồ đề hoặc có thể áp dụng để

tách lấy hạt Xà cừ, Giáng hương...

15

Bằng các biện pháp tác động trên, sau khi quả tách, một số hạt rơi ra, còn một số

khác vẫn nằm lại trong vỏ quả. Vì vậy phải vò, chà xát hoặc đập nhẹ vào vỏ quả cho hạt

rơi ra hết.

* Đối với quả thịt (quả mọng và quả hạch)

Cần nhanh chóng chế biến ngay sau khi quả chín để chống hiện tượng lên men,

thối rữa làm hỏng hạt.

- Dùng nước sạch ngâm cho lớp thịt quả mềm rữa ra, chà xát, rửa sạch, đãi lấy hạt.

Sau đó hong hạt nơi râm mát, thoáng gió, đảo hạt thường xuyên rồi đem đi bảo quản

hoặc gieo ươm. Tuỳ theo độ dai, cứng của lớp vỏ quả và thịt mà thời gian ngâm khác

nhau.

- Đối với loại quả kép (như hạt Mỡ), cần tách riêng quả đơn rồi mới ngâm, chà sát

sạch lớp thịt khỏi hạt.

1.2.2.3. Làm sạch hạt

Sau khi hạt giống được tách khỏi quả, việc phân lập khỏi các tạp chất và các thành

phần khác lẫn vào là việc phải làm trước tiên. Tạp chất bao gồm: hạt lép, cánh hạt (có

một số loại hạt có cánh), mày hạt, cuống quả, mảnh lá, mảnh vỏ quả, mảnh hạt vỡ, hạt

của các loài cây khác, sỏi, cát, xác sâu bọ vv...Mục đích của việc làm sạch hạt là để nâng

cao độ tinh khiết (độ sạch) của hạt loại trừ mầm mống sâu, bệnh, nấm mốc thường ký

sinh trên tạp vật.

Tuỳ theo đặc tính của từng loại hạt, cũng như của các loại tạp chất lẫn trong đó,

kích thước, hình dạng, trọng lượng riêng...mà áp dụng một số phương pháp sau để làm

sạch hạt.

- Vò xát cho cánh hạt và các tạp vật vỡ ra, có thể cho hạt vào túi vải hoặc bao gai

rồi chà xát hoặc đập nhẹ.

- Dùng rổ, giần, sàng để lọc.

- Sẩy hạt bằng tay, dùng quạt hoặc gió tự nhiên.

- Ngâm hạt trong chất lỏng (thường là nước sạch), hạt tốt thường chìm xuống

dưới, hạt lép và tạp vật nhẹ thường nổi lên trên. Sau khi vớt hạt ra cần phải hong khô

ngay. Phương pháp này thường áp dụng cho các loại quả thịt.

1.2.2.4. Hàm lượng nước của hạt

- Hàm lượng nước của hạt (độ ẩm của hạt ) là tỷ số phần trăm giữa trọng lượng

nước chứa trong hạt và trọng lượng của hạt (khi chưa sấy).

- Mỗi một loại hạt giống có một trị số hàm lượng nước thích hợp mà với trị số đó

có thể duy trì được sức sống của hạt trong một thời gian dài nhất dưới dạng tiềm sinh

(trong điều kiện nhiệt độ bảo quản thích hợp).

- Đối với đa số các loại hạt, trị số đó trong khoảng 4-8%. Đối với các loại hạt ưa

ẩm cần một độ ẩm cao hơn, trị số đó từ 20-50%.

- Sau khi làm sạch, hạt được kiểm nghiệm hàm lượng nước. Nếu trị số đó cao hơn

hoặc thấp hơn mức cần thiết thì phải điều chỉnh cho phù hợp. Nếu cao thì phải làm khô,

16

thông thường hạt được phơi dưới nắng, với nhiệt độ khoảng 35-40⁰c hoặc hong hạt nơi

thoáng gió, hoặc dùng chất hút ẩm, sẽ làm cho hàm lượng nước giảm đi. Ngược lại, nếu

hạt quá khô, hàm lượng nước thấp hơn mức cần thiết thì phải làm ẩm hạt bằng cách phun

sương, đảo hạt rồi hong nơi thoáng mát cho hạt hút ẩm đến giới hạn cần thiết.

1.3. Kiểm tra phẩm chất hạt giống

- Hạt giống có phẩm chất tốt là hạt có phẩm chất di truyền và phẩm chất gieo ươm

tốt.

- Phẩm chất di truyền là cơ bản, quyết định chiều hướng phát triển của cá thể thực

vật sau này, nhưng lúc đầu phải thông qua phẩm chất gieo ươm thì mới thể hiện được.

- Phẩm chất gieo ươm tốt mới cho sản lượng và chất lượng cây con cao. Chỉ tiêu

quan trọng bậc nhất của phẩm chất gieo ươm là năng lực nảy mầm của hạt. Xác định

được tỉ lệ nảy mầm chính xác chúng ta có thể định được mật độ gieo hợp lý và tạo điều

kiện để nâng cao sản lượng và chất lượng cây con. Từ kết quả phân tích độ ẩm trong hạt,

độ thuần của hạt, giúp ta xác định những biện pháp đúng đắn trong chuyên chở, cất trữ

hoặc gieo ươm.

Tóm lại, qua kiểm tra phẩm chất hạt giống giúp ta sử dụng hạt được hợp lý, chăm

sóc ở vườn ươm được tốt hơn, cải tiến thu nhặt, cất trữ, xử lý và vận chuyển…vv. Góp ý

kiến thiết thực cho đơn vị kinh doanh, sử dụng, tạo cơ sở vật chất tốt cho việc tăng sản

lượng hạt giống cây rừng.

1.3.1. Mục đích: Nhằm đánh giá chất lượng lô hạt, để có phương pháp bảo quản

và sử dụng hợp lý.

1.3.2. Phương pháp kiểm tra phẩm chất hạt giống

1.3.2.1. Phương pháp cảm quan

Quan sát bằng cảm giác để đánh giá chất lượng hạt. Cơ sở của nó là mối tương

quan giữa nội bộ hạt và những biểu hiện bên ngoài như màu sắc, mùi vị, độ mềm, cứng...

- Màu sắc: Khi nội bộ bên trong của hạt thay đổi thì màu sắc bên ngoài cũng thay

đổi theo, hạt tốt thì màu tương đối sáng, bóng, nhưng khi chất lượng hạt kém thì màu

sẫm, xỉn.

- Mùi vị: Mỗi loại hạt có mùi vị đặc trưng, khi chất lượng hạt thay đổi thì mùi đặc

trưng cũng thay đổi.

Ví dụ: Hạt thông tốt thì có mùi thơm như mùi nhựa thông, nếu hạt xấu thì có mùi

ẩm mốc. Hạt mỡ, bồ đề khi đã hỏng thì có mùi hắc, thối.

- Độ cứng, mềm: Đa số các loại hạt khi còn tốt thì có vỏ cứng nhưng khi mất

phẩm chất thì vỏ mềm nhũn.

1.3.2.2. Phương pháp kiểm tra độ thuần của hạt (độ tinh sạch)

- Độ thuần của hạt là tỷ lệ phần trăm giữa trọng lượng hạt thuần khiết so với trọng

lượng mẫu kiểm tra.

17

Trọng lượng hạt thuần khiết (g)

Độ thuần (%) =

x 100

Trọng lượng mẫu kiểm nghiệm (g)

* Các bước tiến hành như sau:

- Cân trọng lượng của mẫu kiểm nghiệm chính xác tới phần trăm gam.

- Trải hạt lên kính, dùng panh phân chia mẫu kiểm nghiệm ra các phần sau:

+ Hạt tốt: Hạt phát dục bình thường, hoàn chỉnh, không bị tổn thương.

+ Hạt bỏ đi: Hạt vỡ nát, hạt bị sâu bệnh, hạt quá nhỏ, hạt lép.

+ Tạp vật: Sỏi, cát, mảnh vụn, hạt cây khác...

- Các phần trên được cân riêng từng loại rồi tính độ thuần theo công thức trên.

Độ thuần là chỉ tiêu được phân tích trước tiên, và các chỉ tiêu được kiểm nghiệm

sau đó đều sử dụng những hạt thuần khiết.

1.3.2.3. Kiểm tra tỷ lệ nảy mầm của hạt

Tỷ lệ nảy mầm là tỷ lệ phần trăm giữa số hạt nảy mầm so với số hạt kiểm nghiệm.

- Lấy mẫu kiểm nghiệm: Lấy 400 hạt thuần chia ra làm 4 tổ, mỗi tổ 100 hạt. Sau

khi xử lý, hạt của từng tổ được gieo riêng trên các loại giá thể có độ ẩm thích hợp như

bông, cát, giấy thấm...đặt trong điều kiện thuận lợi nhất cho hạt nảy mầm.

+ Ẩm độ của môi trường nảy mầm: 5-60%.

+ Nhiệt độ trong phòng: 25-30⁰C.

+ Thông thoáng.

+ Vô trùng.

Hàng ngày kiểm tra, đếm số hạt đã nảy mầm ghi vào sổ.

- Tiêu chuẩn hạt nảy mầm: Hạt được coi là nảy mầm khi rễ mầm dài bằng 2 lần

chiều dài hạt trở lên.

- Kỳ hạn nảy mầm: Là số ngày kể từ khi gieo hạt đến khi kết thúc nảy mầm. Ngày

kết thúc nảy mầm là ngày mà sau đó 5 ngày số hạt nảy mầm thêm không quá 5%.

- Thống kê, tính toán tỷ lệ nảy mầm, hạt lép, hạt thối, hạt chắc nhưng không nảy

mầm (bằng cách bổ hạt xem phôi).

- Tính tỷ lệ nảy mầm:

Số hạt nảy mầm

Tỷ lệ nảy mầm (%) =

x 100

Tổng số hạt kiểm nghiệm

Tính riêng cho từng tổ rồi lấy trị số trung bình cộng của 4 tổ.

1.4. Bảo quản hạt giống

18

1.4.1. Mục đích

Bảo quản hạt giống nhằm duy trì sức sống của hạt, xử lý mầm mống sâu bệnh có

trong hạt đảm bảo phẩm chất và số lượng hạt giống, chủ động cung cấp giống phục vụ kế

hoạch trồng rừng.

* Các nhân tố ảnh hưởng đến sức sống của hạt giống trong quá trình bảo quản.

Bảo quản hạt giống là việc duy trì sức sống của hạt từ khi thu hoạch đến lúc gieo ươm.

Hạt giống là một loại cơ thể sống. Giữa hạt và môi trường bên ngoài luôn luôn có

hiện tượng trao đổi chất, thể hiện qua các hoạt động sinh lý. Hoạt động sinh lý của hạt

phụ thuộc vào bản chất cấu tạo của từng loại hạt và chịu ảnh hưởng của môi trường bảo

quản. Sự sống của phôi trong hạt biểu hiện rõ nhất vào quá trình hô hấp, tiêu hao chất dự

trữ bên trong. Vì vậy, sau một thời gian bảo quản, trong lượng khô của hạt giảm dần, sức

sống của hạt cũng giảm dần theo thời gian.

Các loại hạt khác nhau có thành phần các chất dự trữ khác nhau, nên thời gian duy

trì được khả năng sống cũng không giống nhau. Muốn duy trì sức sống hạt giống được

lâu dài thì điều cơ bản phải khống chế được các yếu tố ngoại cảnh ảnh hưởng đến quá

trình hô hấp, sao cho hạt tiêu hao chất dự trữ ít nhất trong thời gian dài nhất, nghĩa là tạo

ra một môi trường buộc hạt phải kéo dài thời gian ngủ cưỡng bức với cường độ hô hấp

giảm tới mức tối thiểu.

Ba nhân tố sinh tồn: Nhiệt độ, ẩm độ và điều kiện thoáng khí là những yếu tố có

ảnh hưởng nhiều nhất đến sức sống của hạt giống trong quá trình bảo quản.

1.4.1.1. Nhiệt độ

Hoạt động hô hấp của hạt được thể hiện bằng phản ứng hóa học với sản phẩm tạo

thành là khí Cacbonic (C0₂) và hơi nước. Khi nhiệt độ tăng thì cường độ hô hấp của hạt

cũng tăng lên. Nhiệt độ làm tăng cường sự hoạt động của các men, đẩy mạnh quá trình

chuyển hóa các chất dự trữ ở trong phôi. Do đó, nhiệt độ càng cao, hạt hô hấp càng

mạnh, cho đến một giới hạn nhất định thì tế bào bị phân giải và hạt chết. Ngược lại, nếu

nhiệt độ quá thấp thì các mô và tế bào trong hạt bị đông cứng lại, hạt cũng không hô hấp

được nữa. Vì vậy, phải tìm ra giới hạn nhiệt độ nhất định, có lợi nhất đối với sức sống

của hạt, sao cho trong phạm vi đó hạt vẫn hô hấp được với cường độ tối thiểu để duy trì

sự sống lâu dài. Đối với đa số các loại hạt giống ( thông, bạch đàn, xà cừ, lát hoa, các loài

keo vv...), giới hạn nhiệt độ thích hợp để bảo quản lâu dài là 0 - 5⁰c.

1.4.1.2. Ẩm độ

- Ẩm độ của môi trường bảo quản có ảnh hưởng đến hàm lượng nước của hạt. Hạt

giống có khả năng hấp thụ nước, khả năng này một mặt phụ thuộc vào bề mặt và sự cấu

tạo bên trong của hạt, mặt khác phụ thuộc vào ẩm độ của môi trường xung quanh. Như

vậy, ẩm độ của môi trường bảo quản tăng hạy giảm thì sẽ có một áp lực hơi nước cao hay

thấp khiến cho nước có thể xâm nhập vào hạt hay từ hạt thoát ra ngoài, do đó làm cho

hàm lượng nước của hạt tăng lên hay giảm đi. Nước làm cho các tế bào, các loại men

hoạt động mạnh, tăng cường các quá trình phân giải các hợp chất hữu cơ thành các chất

đơn giản, vì vậy làm giảm sức sống của hạt.

19

- Do đó, sau khi chế biến, điều chỉnh hàm lượng nước của hạt tới một giới hạn

thích hợp, trong quá trình bảo quản cần giữ hạt không tiếp xúc với không khí xung

quanh. Đựng hạt trong chum, vại, bình gắn kín, tránh mở nắp khi chưa thật cần thiết.

1.4.1.3. Điều kiện thoáng khí

- Điều kiện thoáng khí ảnh hưởng đến phương thức hô hấp của hạt giống. Sản

phẩm của quá trình hô hấp là C0₂và hơi nước (hảo khí), còn khi hạt hô hấp yếm khí sẽ

tạo ra rượu và axít.

- Nếu nhiệt độ, ẩm độ của môi trường bảo quản cao, đặt hạt trong tình trạng yếm

khí sẽ nhanh chóng làm giảm sức nảy mầm. Ngược lại, khi nhiệt độ, ẩm độ của môi

trường bảo quản hạ thấp đến một giới hạn nhất định, đặt hạt trong tình trạng yếm khí sẽ

có lợi cho sức sống của hạt.

- Đối với các loại hạt bảo quản khô, sau khi điều chỉnh hàm lượng nước đến mức

thích hợp, hạt được đựng trong chum, vại gắn kín (bên trong chứa một tỷ lệ C0₂, Nitơ

thích hợp, hạn chế đến mức tối thiểu tỷ lệ Oxy, phía trên phủ một lớp Silicagel, tro bếp

hoặc vôi bột hút ẩm) để trong kho có nhiệt độ 0 - 5⁰c.

- Ngoài ra, để hạn chế tỷ lệ Oxy trong bảo quản kín, người ta thường đổ đầy hạt

giống vào chum, vại rồi gắn kín miệng lại.

- Đối với loại hạt giống bảo quản ẩm, việc khống chế nhiệt độ và ẩm độ của môi

trường xung quanh khó thực hiện được một cách tốt nhất thì nên giữ hạt ở môi trường

ẩm, mát thông thoáng.

* Một số phương pháp bảo quản

Có 2 phương pháp bảo quản chính, đó là bảo quản khô và bảo quản ẩm. Tùy theo

mục đích, thời gian bảo quản, đặc tính từng loại hạt và điều kiện cụ thể từng nơi mà áp

dụng phương pháp bảo quản khác nhau.

- Bảo quản khô, mát.

- Bảo quản khô lạnh.

- Bảo quản ẩm mát.

- Bảo quản ẩm lạnh.

Trong mỗi phương pháp, có loại để hạt hở, tiếp xúc với môi trường bảo quản, có

loại được bịt kín, cách ly với không khí của môi trường bảo quản.

1.4.2. Các phương pháp bảo quản

1.4.2.1. Bảo quản khô

- Hạt giống được phơi khô, tinh sạch, có hàm lượng nước từ 4 - 8%, cho vào túi

Polyethylene, đựng trong chum, vại, bình, lọ, bên trên trải một lớp tro bếp, vôi bột để hút

ẩm, gắn kín, đặt trong kho.

Có 2 loại kho, tương ứng với 2 phương pháp bảo quản.

+ Kho thông thường (bảo quản khô mát): Xây dựng ở nơi cao ráo, mát, thông

thoáng. Các dụng cụ chứa hạt được xếp trên giá hoặc kê cao theo từng dãy. Trong kho có

nhiều quạt, có nhiều cửa sổ để thông gió khi cần thiết.

20