Bài giảng Môi trường và con người - Chương 4: Chính sách, công cụ & hệ thống quản lý môi trường và tài nguyên

CHƯƠNG 4:

CHÍNH SAÙCH, COÂNG CUÏ &

HEÄ THOÁNG QUAÛN LYÙ

MOÂI TRÖÔØNG VAØ TAØI NGUYEÂN

1

NỘI DUNG

4.1. Chính sách MT&TN

4.1.1. Khái niệm

4.1.2. Chu trình chính sách

4.1.3. Chính sách môi trường

4.1.3. Chính sách môi trường tại Việt Nam

4.2. Các công cụ quản lý MT&TN

4.2.1. Công cụ ra lệnh & kiểm soát

4.2.2. Công cụ kinh tế

4.2.3. Công cụ truyền thông

4.2.4. Công cụ khoa học-công nghệ

4.3. Hệ thống QLNN về MT&TN Việt Nam

2

4.1. CHÍNH SÁCH MT&TN

4.1.1. Khái niệm

• Chính sách là những sách lược và kế hoạch cụ thể

nhằm đạt một mục đích nhất định, dựa vào đường

lối chính trị chung và tình hình thực tế mà đặt ra

(Từ điển Tiếng Việt phổ thông, 2002)

• Chính sách là tập hợp các chủ trương và hành động

về phương diện nào đó của chính phủ, bao gồm các

mục tiêu mà chính phủ muốn đạt được và cách làm

để thực hiện các mục tiêu đó.(Wikipedia)

3

TRÌNH TÖÏ THÖÏC HIEÄN

CHIEÁN LÖÔÏC MOÂI TRÖÔØNG

CHÍNH SAÙCH

CHIEÁN LÖÔÏC

QUY HOAÏCH

KEÁ HOAÏCH

CHÖÔNG TRÌNH

DÖÏ AÙN

4

4.1.2. CHU TRÌNH CHÍNH SAÙCH

HÌNH THAØNH

CHÍNH SAÙCH

Caùc vaán ñeà môùi

naûy sinh

Chaån ñoaùn vaán ñeà

Naâng cao nhaän thöùc

Phaân tích, toång hôïp, döï baùo

XAÙC ÑÒNH

VAÁN ÑEÀ

THÖÏC THI

CHÍNH SAÙCH

So saùnh muïc tieâu

Ñieàu chænh chính saùch

ÑAÙNH GIAÙ

CHÍNH SAÙCH

5

Hình. CHU TRÌNH CHÍNH SAÙCH MOÂI TRÖÔØNG

4.1.3. CHÍNH SAÙCH MOÂI TRÖÔØNG

Ñoái töôïng cuûa CSMT laø duy trì tình traïng moâi tröôøng theo nhöõng caùch

sau:



Nhöõng thieät haïi moâi tröôøng hieän höõu ñöôïc giaûm vaø loaïi tröø,

Nhöõng taùc ñoäng coù haïi cho con ngöôøi vaø moâi tröôøng phaûi ñöôïc

ngaên chaän,



Nhöõng hieåm hoïa cho con ngöôøi, ñoäng thöïc vaät, thieân nhieân, moâi

tröôøng: khoâng khí, nöôùc, ñaát, phaûi ñöôïc giaûm thieåu, vaø



Nhöõng vuøng/khoâng gian döï tröõ ñöôïc ñaûm baûo cho söï phaùt trieån

cuûa theá heä töông lai, cho tính ña daïng cuûa caùc loaøi vaø vuøng noâng thoân.

--> vieäc baûo veä moâi tröôøng phaûi ñöôïc hieåu nhö moät nhieäm vuï lieân

ngaønh (cross-sectional task).

6

CHÍNH SAÙCH MOÂI TRÖÔØNG

Nhöõng nguyeân taéc cô baûn:

 Nguyeân taéc phoøng ngöøa (precautionary principle)

 Nguyeân taéc ngöôøi gaây oâ nhieãm phaûi traû tieàn (polluter-pay

principle), ngöôøi söû duïng taøi nguyeân phaûi traû tieàn

 Nguyeân taéc hôïp taùc (principle of cooperation)

--> tính töï nguyeän trong neàn kinh teá thò tröôøng xaõ hoäi ñònh

höôùng sinh thaùi, vaø söû duïng nhöõng khuyeán khích kinh teá ñeå

mang ñeán nhöõng ñoåi môùi.

7

4.1.4. Chính saùch BVMT Việt Nam

1. Khuyeán khích, taïo ñieàu kieän thuaän lôïi ñeå moïi toå chöùc, coäng

ñoàng daân cö, hoä gia ñình, caù nhaân tham gia hoaït ñoäng baûo veä

moâi tröôøng.

2. Ñaåy maïnh tuyeân truyeàn, giaùo duïc, vaän ñoäng, keát hôïp aùp duïng

vôùi caùc bieän phaùp haønh chính, kinh teá vaø caùc bieän phaùp khaùc ñeå

xaây döïng yù thöùc töï giaùc, kyû cöông trong hoaït ñoäng baûo veä moâi

tröôøng.

3. Söû duïng hôïp lyù, tieát kieäm taøi nguyeân thieân nhieân, phaùt trieån

naêng löôïng saïch, naêng löôïng taùi taïo, ñaåy maïnh taùi cheá, taùi söû

duïng vaø giaûm thieåu chaát thaûi.

4. Öu tieân giaûi quyeát caùc vaán ñeà moâi tröôøng böùc xuùc, taäp trung xöû

lyù caùc cô sôû gaây oâ nhieãm moâi tröôøng nghieâm troïng, phuïc hoài

moâi tröôøng ôû caùc khu vöïc bò oâ nhieãm, suy thoaùi, chuù troïng baûo

veä moâi tröôøng ñoâ thò, khu daân cö.

6. Öu ñaõi veà ñaát ñai, thueá, hoã trôï taøi chính cho caùc hoaït ñoäng baûo

veä moâi tröôøng vaø caùc saûn phaåm thaân thieän vôùi moâi tröôøng, keát

hôïp haøi hoøa giöõa baûo veä vaø söû duïng coù hieäu quaû caùc thaønh

phaàn moâi tröôøng cho phaùt trieån.

7. Taêng cöôøng ñaøo taïo nguoàn nhaân löïc, khuyeán khích nghieân cöùu,

aùp duïng vaø chuyeån giao caùc thaønh töïu khoa hoïc vaø coâng ngheä

veà baûo veä moâi tröôøng, hình thaønh vaø phaùt trieån ngaønh coâng

nghieäp moâi tröôøng.

8. Môû roäng vaø naâng cao hieäu quaû hôïp taùc quoác teá, thöïc hieän ñaày

ñuû caùc cam keát quoác teá veà baûo veä moâi tröôøng, khuyeán khích toå

chöùc, caù nhaân tham gia thöïc hieän hôïp taùc quoác teá veà baûo veä

moâi tröôøng.

9. Phaùt trieån keát caáu haï taàng baûo veä moâi tröôøng, taêng cöôøng, naâng

cao naêng löïc quoác gia veà baûo veä moâi tröôøng theo höôùng chính

quy, hieän ñaïi.

4.2. CAÙC COÂNG CUÏ QL MT&TN

4.2.1. MEÄNH LEÄNH VAØ KIEÅM TRA (Command and Control)

CAC = ñoäng löïc phaùp lyù, bieän phaùp ñònh cheá nhaèm thuùc ñaåy

söï tuaân thuû tröïc tieáp veà BVMT cuûa ñoái töôïng gaây oâ nhieãm,

thoâng qua:

- ñieàu tieát caùc quùa trình hay saûn phaåm ñöôïc söû duïng,

- caám hoaëc haïn cheá vieäc thaûi ra moät soá chaát oâ nhieãm

- giôùi haïn hoaït ñoäng trong nhöõng thôøi gian/ khoâng gian nhaát

ñònh

10

MEÄNH LEÄNH VAØ KIEÅM TRA (CAC)

Hình thức:

•Giaáy pheùp hay söï chaáp thuaän veà maët moâi tröôøng

•Caùc quy ñònh, nghò ñònh

•Caùc tieâu chuaån/quy chuẩn

- Quy chuaån veà chaát löôïng moâi tröôøng

- Quy chuaån thaûi

11

MEÄNH LEÄNH VAØ KIEÅM TRA (CAC)

Thuaän lôïi:

 Đảm bảo möùc ñoä nhaát ñònh veà maët hieäu quûa BVMT;

 Phöông phaùp truyeàn thoáng;

 Hoaëc tuaân theo hoaëc khoâng, neáu khoâng thì coù caùc bieän

phaùp xöû lyù;

 Xöû lyù bình ñaêûng

Khoù khaên:

 Khoâng linh ñoäng;

 Cần xác định được đối tượng; Chi phí haønh chính cao;

Noã löïc lôùn töø caùc cô quan QLMT;

12

 Không kích thích DN thay đổi công nghệ mới

4.2.2. COÂNG CUÏ KINH TEÁ (economic instruments)

Hoaït ñoäng thoâng qua khuyeán khích hôn laø cöôõng cheá ->

linh hoạt, chi phí thaáp hôn

a) Phaân ñònh laïi caùc quyeàn sôû höõu taøi saûn

TL: Vieäc phaân ñònh taøi saûn do thò tröôøng quyeát ñònh

KK: Vaán ñeà chính trò; khaû naêng phaân phoái khoâng coâng baèng

b) Coâng cuï thueá

* Thueá/phí moâi tröôøng

•Phí phaùt thaûi: phí phaûi traû cho vieäc xaû thaûi vaøo moâi tröôøng &

döïa treân khoái löôïng vaø/hoaëc chaát löôïng cuûa chaát thaûi.

Ví duï: Phí nöôùc thaûi saûn xuaát/sinh hoaït

13

COÂNG CUÏ KINH TEÁ (economic instruments)

Phí saûn phaåm: phí ñaùnh treân giaù saûn phaåm ñang gaây oâ nhieãm

trong giai ñoaïn saûn xuaát hoaëc tieâu thuï hoaëc treân heä thoáng toå

chöùc ñeå baùn chuùng. Döïa treân moät soá tính chaát naøo ñoù cuûa saûn

phaåm hoaëc chính baûn thaân saûn phaåm.

TL: - Taïo nguoàn thu toát

- Thöïc thi deã

- Thay ñoåi nhanh choùng haønh vi

KK: - Coù theå gaây baát lôïi chính trò, gaùnh naëng taøi chính cho

ngöôøi chòu thueá, ñaëc bieät cho nhoùm thu nhaäp thaáp

- Thu nhaäp töø thueá coù theå söû duïng vaøo muïc ñích khaùc

- Khoù xaùc ñònh möùc thueá ñuùng

14

COÂNG CUÏ KINH TEÁ (economic instruments)

c) Trôï caáp

- Trôï caáp

- Khoaûn vay meàm

- Thueá khuyeán khích

- Giaûm bieåu thueá haûi quan

TL: - Ñaùp öùng töùc thôøi cuûa ñoái töôïng, ít gaëp phaûn khaùng

KK:

- Bò laïm duïng

- Khoù huûy boû

- Vi phaïm nguyeân taéc PPP

15

COÂNG CUÏ KINH TEÁ (economic instruments)

d) Ñaët coïc vaø cô caáu ñaët coïc-hoaøn traû

Coâng cuï kinh teá nhaèm chuyeån traùch nhieäm kieåm soaùt oâ nhieãm,

ñieàu khieån vaø thöïc thi quy ñònh qua tay ngöôøi saûn xuaát vaø tieâu

thuï phaûi ñoùng tieàn tröôùc, ñaûm baûo khaéc phuïc thieät haïi coù theå xaûy

ra.

Ñaët coïc:

-> khai thaùc röøng, quaëng moû,…

TL: - Giaûm chi cho vieäc thu doïn & phuïc hoài

- Ñaûm baûo nguoàn taøi chính phuïc hoài toån thaát moâi tröôøng

KK: - Caàn thoâng tin & khaû naêng ñieàu haønh

- Aùp duïng cho moät soá khu vöïc haïn cheá

16

COÂNG CUÏ KINH TEÁ (economic instruments)

Cô caáu ñaët coïc-hoaøn traû:

-> Khuyeán khích traû laïi caùc saûn phaåm phuï trong saûn xuaát

hoaëc tieâu thuï ñeå ñöôïc xöû lyù hoaëc taùi sinh vaø söû duïng an toaøn

hoaëc chi phí cho vieäc thu hoài göûi traû laïi do ngöôøi khaùc thöïc

hieän

TL: - Söû duïng moät löïc löôïng lao ñoäng taäp trung, giaù reû

- Aùp duïng roäng raõi (bao bì nöôùc uoáng, acquy xe, ñoà

nhöïa,…) coù khaû naêng taùi cheá hoaëc ñoäc haïi phaûi qua xöû lyù

KK: - Caàn söï ñoàng thuaän cuûa moät heä thoáng lieân quan (chính

quyeàn-doanh nghieäp-ngöôøi tieâu duøng)

- Phuï thuoäc khaû naêng coâng ngheä

17

COÂNG CUÏ KINH TEÁ (economic instruments)

e) Trao ñoåi buoân baùn giaáy pheùp, quyeàn gaây oâ nhieãm

Moät toång möùc phaùt thaûi ñöôïc quy ñònh cho moät löu vöïc/khu vöïc

khoâng gian/quoác gia vaø ñöôïc phaân boå cho caùc DN oâ nhieãm, theo

möùc coâng suaát hoaëc möùc phaùt thaûi hieän taïi. -> DN giöõ ñöôïc möùc

phaùt thaûi döôùi möùc cho pheùp ñöôïc quyeàn baùn thaëng dö phaân boå

naøy -> taïo neân thò tröôøng quota.

TL: - Ñaït ñöôïc vieäc giaûm phaùt thaûi mong muoán

- Khích leä naâng cao hieäu suaát vaø phaùt trieån coâng ngheä saïch

- Chính phuû & NGOs coù theå taùc ñoäng ñeán thò tröôøng ñeå caûi thieän

chaát löôïng moâi tröôøng

KK: - Trình ñoä & chi phí quaûn lyù cao; toán keùm khi thieát laäp

18

- Thöôøng chæ kieåm soaùt ñöôïc khoâng hôn moät chaát oâ nhieãm

COÂNG CUÏ KINH TEÁ (economic instruments)

f) Giao traùch nhieäm

Taïo haønh vi traùch nhieäm baèng caùch thieát laäp traùch nhieäm phaùp lyù

(Hôïp ñoàng, chöùng thö cam keát) veà:

- Gaây haïi cho nguoàn taøi nguyeân;

- Gaây haïi moâi tröôøng;

- Khoâng tuaân thuû luaät vaø quy ñònh; …

Ñe doïa duøng khôûi toá ñeå buø ñaép caùc thieät haïi xaûy ra -> khuyeán

khích ngaên ngöøa khi soá thanh toaùn thieät haïi vöôït quaù khoaûn lôïi

khi khoâng tuaân thuû quy cheá

19

4.2.3 COÂNG CUÏ TRUYEÀN THOÂNG/THUYEÁT PHUÏC

(communication instruments)

Ñöa nhaän thöùc caûnh baùo moâi tröôøng vaø traùch nhieäm

moâi tröôøng vaøo töøng quyeát ñònh baèng caùch gaây aùp löïc

vaø (hoaëc) thuyeát phuïc tröïc tieáp hoaëc giaùn tieáp -->

hôïp taùc vaø thoûa thuaän vôùi caùc ñoái töôïng gaây oâ nhieãm.

Coâng cuï truyeàn thoâng:

- Vaán ñeà thoâng tin & caûnh baùo (khía caïnh truyeàn

thoâng)

- Vaán ñeà toå chöùc & quaûn lyù (khía caïnh caáu truùc)

20