Tóm tắt Luận văn Tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper trong một số tác phẩm
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
-----------------
NGUYỄN THỊ THUÝ DI
TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ KHOA HỌC
CỦA KARL POPPER TRONG MỘT SỐ
TÁC PHẨM
TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC
Mã số: 60.22.03.01
Đà Nẵng – Năm 2017
Công trình được hoàn thành tại
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ, ĐHĐN
Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Tấn Hùng
Phản biện 1: TS. Trần Ngọc Ánh
Phản biện 2: PGS.TS Hồ Tấn Sáng
Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm
Luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ Triết học họp tại Đại
học Kinh tế Đà Nẵng vào ngày 25 tháng 3 năm 2017
Có thể tìm hiểu Luận văn tại:
- Trung tâm Thông tin – Học liệu: Đại học Đà Nẵng
- Thư viện Trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Khoa học là một lĩnh vực quan trọng của ý thức xã hội.
Những thành tựu của khoa học có vai trò vô cùng to lớn đối với sự
phát triển sản xuất và các hoạt động của con người nhằm cải tạo tự
nhiên và phát triển xã hội. Có một ngành của triết học đi sâu nghiên
cứu để trả lời cho một loạt câu hỏi, như về bản chất của khoa học,
về con đường phát triển của nhận thức khoa học; về vấn đề chân lý
trong các khoa học, v.v.. Chuyên ngành mới này của triết học
chuyên nghiên cứu những vấn đề chung nhất đó của khoa học và
được gọi là Triết học về khoa học (Philosophy of science).
Những nhà triết học theo lập trường chủ nghĩa Thực chứng là
những người đầu tiên đã tiếp cận các vấn đề của triết học về khoa
học. Sự phát triển tiếp theo của chủ nghĩa thực chứng mới được gọi
là chủ nghĩa hậu thực chứng. Người đầu tiên khởi xướng cho xu
hướng này là nhà triết học người Áo Karl Raimund Popper (1902 –
1994) với chủ nghĩa duy lý phê phán và nguyên tắc khả phủ chứng
rất nổi tiếng. Karl Popper đã thách thức với cách tiếp cận và nhiều
vấn đề thuộc nội dung và phương pháp nghiên cứu của chủ nghĩa
thực chứng lôgic. Ông đã đưa ra cách tiếp cận mới và nhiều nội
dung nghiên cứu mới cho triết học về khoa học. Tuy nhiên, triết học
về khoa học của Karl Popper cũng không tránh khỏi những thiếu sót
nhất định. Do vậy, việc nghiên cứu những nội dung cụ thể và chỉ ra
những đóng góp cùng hạn chế trong tư tưởng triết học về khoa học
của Karl Popper có vai trò rất lớn đối với sự phát triển của chuyên
ngành mới này của triết học.
Với những lý do trên và lòng mong muốn tìm hiểu tư tưởng
triết học của Karl Popper, tôi chọn đề tài: “Tư tưởng triết học về
khoa học của Karl Popper trong một số tác phẩm” làm đề tài luận
văn của mình.
2
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn
2.1. Mục đích nghiên cứu
Luận văn có mục đích là nghiên cứu tư tưởng triết học về
khoa học của Karl Popper trong một số tác phẩm triết học của ông,
từ đó chỉ ra những giá trị cùng những hạn chế của nó.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để thực hiện được mục đích trên, luận văn đề ra những
nhiệm vụ sau đây:
- Phân tích bối cảnh lịch sử và những tiền đề lý luận của
sự ra đời tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper.
- Làm rõ nội dung cơ bản của tư tưởng triết học về khoa
học của Karl Popper qua một số tác phẩm của ông.
- Phân tích những giá trị và hạn chế của tư tưởng triết học
về khoa học của Karl Popper.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những nội dung tư
tưởng triết học về khoa học của Karl Popper trong một số tác phẩm
triết học của ông đã được xuất bản, qua đó chỉ ra những đóng góp
và hạn chế của K. Popper trong cách tiếp cận của ông về bản chất
và con đường của nhận thức khoa học, về vấn đề chân lý trong tri
thức khoa học.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu của mình trong
một số tác phẩm triết học về khoa học của Karl Popper, như “Lôgic
của phát minh khoa học”, “Phỏng định và bác bỏ” và “Tri thức
khách quan”. Đồng thời Luận văn cũng tham khảo lý luận nhận
thức của triết học Mác-Lênin, tư tưởng của một số tác giả khác có
liên quan, như của các nhà triết học thực chứng lôgic nhóm Viên và
sự phát triển của triết học về khoa học của một số nhà nghiên cứu
3
sau này để thấy được những mặt hợp lý và hạn chế của Karl Popper.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn
4.1. Cơ sở lý luận
Luận văn dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của
chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, lý luận
nhận thức duy vật biện chứng của triết học Mác-Lênin.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu
khác nhau. Nhưng chủ yếu sử dụng các phương pháp chủ yếu sau:
phương pháp thống nhất giữa phân tích và tổng hợp, quy nạp và
diễn dịch, lôgic và lịch sử, đối chiếu, so sánh, trừu tượng hóa, khái
quát hóa ...
5. Bố cục của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Luận
văn có nội dung chính gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở hình thành tư tưởng triết học về khoa
học của Karl Popper.
Chương 2: Một số nội dung cơ bản trong tư tưởng triết
học về khoa học của Karl Popper.
Chương 3: Những đóng góp và hạn chế trong tư tưởng
triết học về khoa học của Karl Popper.
6. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
Các công trình nghiên cứu về Karl Popper ở nước ngoài
khá phong phú. Trước hết phải kể đến các bài viết trong các từ điển
và bách khoa thư được công bố trên mạng internet, các sách của Karl
Popper có liên quan đến tư tưởng triết học về khoa học của ông được
xuất bản bằng tiếng Anh đều được công bố trên mạng internet, nên
rất thuận lợi cho việc tra cứu.
Hiện nay ở nước ta, các công trình nghiên cứu về Karl
Popper tuy không nhiều, nhưng có thể chia thành các loại:
4
+ Một số sách dịch và giới thiệu tác phẩm của Karl Popper
bằng tiếng Việt. Hiện nay ở nước ta mới chỉ có ba tác phẩm của Karl
Popper được dịch ra tiếng Viêt: 1) Sự nghèo nàn của chủ nghĩa lịch
sử, 2) Xã hội mở và những kẻ thù của nó, 3) Tri thức khách quan:
Một cách tiếp cận dưới góc độ tiến hóa.
+ Một số công trình nghiên cứu chuyên khảo về Karl
Popper được dịch ra tiếng Việt.
+ Một số công trình nghiên cứu về lịch sử triết học phương
Tây đương đại, trong đó có triết học Karl Popper.
Ở nước ta trên mạng internet cũng đã xuất hiện một số bài
(tiếng Việt) về K. Popper, hoặc ít nhiều có liên quan. Trong thời gian
gần đây, có một vài luận văn cao học đề cập một số khía cạnh trong
tư tưởng triết học của Karl Popper.
CHƯƠNG I
CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC
VỀ KHOA HỌC CỦA KARL POPPER
1.1. ĐIỀU KIỆN KINH TẾ, CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA
SỰ RA ĐỜI TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC KHOA HỌC CỦA
KARL POPPER
1.1.1. Các điều kiện kinh tế
Vào cuối năm 20 đầu những năm 30, cuộc khủng hoảng
kinh tế diễn ra trong thế giới tư bản có ảnh hưởng không nhỏ đến
đời sống của nhiều nước châu Âu. Kinh tế của các nước trong đế
quốc Áo - Hung lạc hậu, kém phát triển nên rơi vào khủng hoảng
nghiêm trọng trong điều kiện chiến tranh, ngoài mặt trận thì quân
đội liên tiếp thất bại, các dân tộc nổi lên đòi độc lập khiến Đế quốc
Áo – Hung nằm trên bờ vực sụp đổ. Hoàn cảnh lịch sử đó đã tạo
nên sự phát triển không đồng đều và sự khác nhau về hình thức
thống trị của các nước tư bản.
5
1.1.2. Tình hình chính trị - xã hội
Vào nửa đầu thế kỷ XX, tình hình chính trị - xã hội tại
Viên diễn biến phức tạp. Đế quốc Áo – Hung có tham vọng lớn là
làm chủ khu vực Balkan mặc dù kinh tế hết sức lạc hậu, mâu thuẫn
dân tộc vô cùng phức tạp. Năm 1909, Đế quốc Áo – Hung thôn tính
Bosnia và Herzegovina, làm cho sự đối địch giữa Áo – Hung và
Serbia ngày càng gay gắt. Dưới ảnh hưởng của Cách mạng tháng
Mười Nga, Đế quốc Áo – Hung cũng bùng lên làn sóng cách mạng
của nhân dân. Lúc này tại Viên rất hỗn loạn, không chỉ có sự xáo
trộn về chính trị mà nạn thất nghiệp, lạm phát, đói kém và các tệ
nạn xã hội tràn lan.
Tình hình chính trị Áo trở nên căng thẳng, khi nước Áo và
Đức sát nhập vào nhau, Karl Popper buộc phải rời khỏi Áo cùng
với vợ.
1.2. TIỀN ĐỀ KHOA HỌC VÀ LÝ LUẬN CHO RA ĐỜI
TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC KHOA HỌC CỦA KARL POPPER
1.2.1. Các thành tựu khoa học tự nhiên và khoa học xã
hội
Sinh ra và lớn lên trong gia đình có truyền thống đọc sách,
K. Popper đã sớm tiếp cận với những thành tựu triết học và khoa
học của thế giới. Các nhà triết học như Spinoza, Descartes, Kant
với những quan điểm của mình đã làm K. Popper phải suy tư trong
nhiều năm. Đặc biệt ông đã chú tâm đọc “Luân lý học” và “Nguyên
lý triết học Descartes”.
K. Popper đã bị khuất phục về độ chính xác sau khi lý
thuyết của Einstein được thực nghiệm. Karl Popper so sánh ba trào
lưu lý luận đang thịnh hành: chủ nghĩa Mác, chủ nghĩa Freud và
thuyết tương đối của Einstein và ông rút ra kết luận chỉ có học
thuyết của Einstein mới thực sự là khoa học.
Ngoài ra, K. Popper còn chịu ảnh hưởng của Alfred Adler
6
(1870 – 1937) chuyên gia tâm thần học. Về mặt vật lý học, K.
Popper chịu ảnh hưởng thuyết bất định trong vật lý học lượng tử.
Về mặt kinh tế, K. Popper chịu ảnh hưởng tư tưởng chủ nghĩa tự do
của Friedrich Hayek (1899–1992).
1.2.2. Các trào lưu triết học duy khoa học
Karl Popper ngay từ thời niên thiếu đã tiếp xúc với trào
lưu triết học duy khoa học. Với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học
và sự ứng dụng ngày một rộng rãi của toán học và lôgic toán trong
khoa học, điều này đã dẫn đến khuynh hướng tuyệt đối hoá toán
học lôgic và khoa học thực nghiệm.
Người khởi xướng cho sự ra đời của triết học về khoa học
và chủ nghĩa thực chứng là nhà triết học Pháp Auguste Comte (1798-
1857). Ngoài ra, còn có các đại biểu nổi tiếng khác như Ernst Mach
(1838-1916), Ludwing Wittgenstein (1889-1951), Rudolf Carnap
(1891 – 1870).
1.3. VÀI NÉT VỀ TÁC GIẢ, TÁC PHẨM
1.3.1. Cuộc đời và sự nghiệp của Karl Popper
Karl Popper sinh ngày 28 tháng 6 năm 1902 tại Viên,
nước Áo, là một người mang dòng dõi Do Thái, nhưng gia đình lại
theo Kitô giáo.
Karl Popper lớn lên trong một gia đình mà sách và âm
nhạc luôn đóng một vai trò quan trọng trong cuộc sống. Cha của
Karl Popper là Simon Carl Siegmund (1856-1932), là một tiến sĩ
luật của Đại học Viên. Mẹ của K. Popper là Jenny Schiff (1864 –
1938), bà xuất thân từ một gia đình âm nhạc. Trong thời thơ ấu của
K. Popper, gia đình ông có cuộc sống khá thịnh vượng.
Ngay từ khi còn trẻ ông đã chú ý đến các câu hỏi về triết
học. Năm 1918, K. Popper tròn 16 tuổi, ông đã bỏ học. Sau khi bỏ
học, K. Popper bắt đầu tự học và vào học dự thính tại Trường đại
học Viên. Bốn năm sau, ông vượt qua kỳ thi để trở thành sinh viên
7
chính thức của Trường đại học Viên.
Năm 1928, K. Popper đã hoàn thành luận án tiến sĩ triết
học với đề tài: “Vấn đề phương pháp trong tâm lý học tư duy”. Năm
1929, K. Popper nhận làm giáo viên dạy bộ môn số học và khoa học
tự nhiên cấp trung học cơ sở. Trong thời gian là giáo viên, ông đã
gặp và kết hôn với Josephine Henninger (Hennie), sau này bà cũng
trở thành một người giáo viên.
Năm 1937, Karl Popper đến New Zealand và giảng dạy
triết học như một giảng viên cao cấp tại Đại học Canterbury. Trong
thời gian chiến tranh ông đã hoàn thành hai tác phẩm về triết học
chính trị là: “The Poverty of Historicissm” (Sự nghèo nàn của chủ
nghĩa lịch sử) và “The Open Society and Its Enemies” (Xã hội mở
và kẻ thù của nó). Năm 1949 đã trở thành một giáo sư lôgic và khoa
học về phương pháp tại Trường Kinh tế London. Trong thời gian
giảng dạy lôgic và khoa học về phương pháp tại Trường Kinh tế
London, ông đã viết hai tác phẩm mang tư tưởng triết học khoa học
nổi tiếng là “Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific
Knowledge” (Phỏng định và Bác bỏ: Sự tăng trưởng của tri thức
khoa học) và “Objective Knowledge: An Evolutionarry Approach”
(Tri thức khách quan: Một cách tiếp cận dưới góc độ tiến hóa).
Năm 1958, Karl Popper đã trở thành một thành viên của
Học viện Anh và trong 1958 – 1959 ông là Chủ tịch Hội Aristotle.
Karl Popper đã được Nữ hoàng Elizabeth II phong tước hiệp sĩ
(Knight) vào năm 1965 và trở thành thành viên Hội Hoàng gia vào
năm 1976.
Năm 1979, ông ngừng giảng dạy nhưng vẫn tiếp tục viết
sách. Năm 1992, ông được Viện Goethe của Đức trao tặng Huy
chương Goethe. Ông là thành viên của Mont Pelerin Society do
Hayek thành lập, đồng thời cũng là thành viên của Royal Society và
của International Academy of Science. Ông mất vào ngày 17 tháng
8
9 năm 1994 tại London.
1.3.2. Một số tác phẩm tiêu biểu của Karl Popper về triết
học khoa học
Hai tác phẩm tiêu biểu cho quan điểm chính trị - xã hội của
K. Popper là: “Sự nghèo nàn của chủ nghĩa lịch sử” và “Xã hội mở
và những kẻ thù của nó”. Trong hai tác phẩm này cũng chứa đựng
một số tư tưởng triết học về khoa học của ông.
Các tác phẩm chủ yếu thể hiện quan điểm triết học về khoa
học của Karl Popper gồm có:
1) “Lôgic của phát minh khoa học” [46]. Cuốn sách được
ông viết bằng tiếng Đức có tựa đề Logik der Forschung – xuất bản
lần đầu tại Nhà xuất bản Julius Springer Verlag, Vienna, 1934 – sau
đó được chính tác giả dịch sang tiếng Anh dưới tựa đề The Lôgic of
Scientific Discovery – Nxb Hutchinson, London, 1959.
2) “Phỏng định và Bác bỏ: Sự tăng trưởng của tri thức
khoa học” (Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific
Knowledge) [49], được xuất bản lần đầu năm 1963, do Nxb
Routledge & Kegan Paul. Đây là tác phẩm được viết bằng tiếng Anh,
thể hiện quan điểm của Karl Popper về hai quá trình chủ yếu của
hoạt động nghiên cứu khoa học.
3) “Tri thức khách quan: Một cách tiếp cận dưới góc độ
tiến hóa” (Objective Knowledge: An evolutionary Approach) [50].
Cuốn sách là tập hợp 9 bài viết và tham luận quan trọng của ông do
chính ông chủ biên và xuất bản lần đầu do Nxb Oxford University
Press, 1972, dưới nhan đề “Objective Knowledge: An Evolutionary
Approach”. Sách này được Chu Lan Đình dịch do Nxb Tri thức, Hà
Nội, xuất bản năm 2012 [34].
Ngoài ra, còn một tác phẩm khác cũng quan trọng cho việc
nghiên cứu về Karl Popper. Đó là tác phẩm “Unended Quest: An
9
Intellectual Autobiography (Sự sưu tầm chưa kết thúc: Một tự tiểu sử
của người tri thức) [45].
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
Tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper được hình
thành vào cuối những năm 20 đầu những năm 30 với sự ra đời của
tác phẩm “Lôgic của phát minh khoa học”.
Tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper ra đời khi
nước Áo lâm vào khó khăn và tình trạng kinh tế khó khăn, ông phải
di tản sang nước ngoài. Đồng thời, trong thời đại của ông xuất hiện
nhiều thành tựu khoa học mới.
Ngoài những tác phẩm thể hiện quan điểm chính trị - xã hội
của mình, quan điểm triết học về khoa học của Karl Popper được
trình bày trong một loạt các tác phẩm tiêu biểu như: “Lôgic của phát
minh khoa học”, “Phỏng định và Bác bỏ: Sự tăng trưởng của tri thức
khoa học”, “Tri thức khách quan: Một cách tiếp cận dưới góc độ tiến
hóa”. Tất cả những tác phẩm này đã được công bố trên mạng internet
và một số tác phẩm đã được dịch ra tiếng Việt là cơ sở để chúng tôi
đi sâu nghiên cứu về tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper.
CHƯƠNG II
MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG
TRIẾT HỌC VỀ KHOA HỌC CỦA KARL POPPER
2.1. VỀ VẤN ĐỀ PHÂN RANH GIỮA KHOA HỌC VÀ
PHI KHOA HỌC
Đối với các nhà triết học về khoa học, vì tuyệt đối hóa vai trò
của khoa học nên họ đặt ra vấn đề phân định ranh giới (gọi tắt là
phân ranh, tiếng Anh: demarcation) giữa khoa học và những hình
thái khác mà họ gọi là siêu hình học (metaphysics), phi khoa học
(non-science), khoa học giả hiệu (pseudo-science). Theo Karl
Popper, đây là vấn đề trung tâm của triết học về khoa học.
10
Theo ông, để phân biệt một phát biểu (một mệnh đề) hay một
lý thuyết là khoa học hay không khoa học không phải ở chỗ “khả
năng chứng thực” (khả năng chứng minh sự chân thực, hay tính khả
thực chứng – verifiability), mà ở “khả năng chứng sai” (khả năng
chứng tỏ sự giả dối, khả năng bị bác bỏ, hay tính khả phủ chứng –
falsifiability hay refutability).
Trong tác phẩm “Phỏng định và bác bỏ”, K. Popper viết: “Tiêu
chuẩn tính khả phủ chứng (falsifiability) là giải pháp cho vấn đề
phân ranh, vì nó nói rằng những phát biểu (statements) hay những hệ
thống các phát biểu, để được xếp vào hàng ngũ khoa học, phải có
khả năng xung đột với những quan sát có thể có hay có thể tiến hành
được” [49, tr.51].
Đối với Popper, khả năng kiểm nghiệm là khả năng phủ
chứng, khả năng bị bác bỏ bằng quan sát.
2.2. VỀ MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ VÀ BẢN CHẤT CỦA
NHẬN THỨC KHOA HỌC
2.2.1.Về mục đích và nhiệm vụ của nhận thức khoa học
Popper cho rằng: “Trong khoa học điều mà chúng ta muốn
đạt tới là miêu tả và cắt nghĩa thực tại” [34, tr.72]. Thay cho việc
nghiên cứu quy luật, Karl Popper coi mục đích của khoa học chỉ là
đưa ra những kiến giải (giải thích) thoả đáng. Theo Karl Popper,
mục đích của nghiên cứu khoa học không chỉ đưa ra những kiến giải,
mà quan trọng hơn là sáng tạo ra những lý thuyết khoa học.
K. Popper cũng cho rằng mục đích chính của khoa học là
truy tìm chân lý. Ông nói: “Trong khoa học cũng như trong triết học,
mục đích chính của chúng ta là truy tìm chân lý bằng cách đưa ra
những phỏng định táo bạo, và bằng việc nghiên cứu phê phán nhằm
tìm ra cái sai trong những lý thuyết cạnh tranh đa dạng” [34, tr.419].
Khi nói đến nhiệm vụ của khoa học, Ông nói: “Nhiệm vụ
của khoa học không chỉ giới hạn ở việc tìm kiếm những kiến giải
11
thuần tuý lý thuyết; nó còn có cả những mặt thực tiễn nữa”.“Chẳng
hạn nhiệm vụ ở đây là xây một chiếc cầu, cần tuân thủ một số đòi hỏi
kỹ thuật nhất định được ghi trong một danh mục chi tiết”. [34,
tr.462].
2.2.2.Về bản chất của sự nhận thức khoa học
Karl Popper lại không dùng những thuật ngữ như “phản ánh”,
“quy luật khách quan” mà ông thay vào đó bằng các thuật ngữ
“phỏng định và bác bỏ” (conjecture and refutation) và “tri thức khách
quan” (objective knowledge). Đây cũng là những tiêu đề của hai
công trình nghiên cứu quan trọng của ông. Trong “Phỏng định và bác
bỏ” (Conjectures and Refutations), K. Popper viết: “Cách thức phát
triển của tri thức, và nhất là tri thức khoa học của chúng ta, là bằng
những dự kiến (anticipations), tiên đoán (guesses), bằng những giải
pháp thăm dò (tantative solutions), bằng những phỏng định
(conjectures). Những phỏng định này được kiểm soát bằng sự phê
phán; nghĩa là bằng những bác bỏ có chủ định (attempted
refutations)” [49, tr.11].
Karl Popper coi những cố gắng của triết học và khoa học xã
hội đi tìm những quy luật cho sự phát triển lịch sử chỉ là “ảo tưởng”.
Ông nói: “Niềm hy vọng đặc biệt hơn cả là một ngày nào đó chúng ta
sẽ tìm ra những “quy luật vận động của xã hội”, giống hệt như
Newton đã tìm ra những quy luật vận động của các vật thể vật lý
(laws of motion of physical bodies), hoàn toàn chỉ là kết quả của
những sự nhầm lẫn nói trên. Bởi vì không có sự vận động xã hội nào
giống hoặc tương tự với vận động của các vật thể vật lý, cho nên
chẳng thể có những quy luật như vậy” [48, tr.115].
Như vậy, theo Karl Popper, bản chất nhận thức khoa học
không phải là phản ánh thế giới khách quan, không phải là tìm ra quy
luật, mà quá trình chủ thể đưa ra những phỏng đoán, dự báo, sau đó
12
tìm cách bác bỏ chúng. Tri thức khoa học chính là những phỏng
định, dự báo đó.
2.3. VỀ TRI THỨC KHÁCH QUAN VÀ BA THẾ GIỚI
2.3.1. Về tri thức khách quan
“Tri thức khách quan” của Karl Popper không phải là tri thức
phản ánh đúng đắn hiện thực khách quan. Ông nói: “Tri thức khách
quan, chẳng hạn như tri thức khoa học, bao gồm những lý thuyết
phỏng định, những bài toán để ngỏ, những tình huống có vấn đề và
những luận cứ.” [34, tr.174].
Theo Karl Popper, tri thức khách quan là kết quả của nhận
thức khoa học, nhưng không phụ thuộc vào chủ thể nhận thức. Ông
cho rằng. Popper phân biệt hai loại tri thức: 1) Tri thức chủ quan,
theo ông là “tri thức gắn liền với cơ thể”, nghĩa là những tri thức
bẩm sinh có tính bản năng, “bao gồm một số khuynh hướng bẩm
sinh nhất định trong hành động và những biến thể của chúng” [34,
tr.174]. 2) Tri thức khách quan, là tri thức khoa học, “bao gồm nội
dung lôgic của những lý thuyết…”, là “những lý thuyết phỏng định,
những bài toán để ngỏ, những tình huống có vấn đề và những luận
cứ”, “những lý thuyết được đăng trên tạp chí, được in thành sách, và
được lưu giữ trong các thư viện”, “những nội dung lôgic của sách vở,
thư viện, bộ nhớ máy tính và những thứ đại loại như thế” [34,
tr.113,174].
2.3.2. Về vấn đề “ba thế giới”
Trên cơ sở phân biệt giữa tri thức chủ quan và tri thức khách
quan, Karl Popper chia tồn tại thành ba thế giới: 1) thế giới vật lý
(vật chất), 2) thế giới ý thức thông thường (tâm lý, kinh nghiệm), và
3) thế giới khoa học, nghệ thuật.
13
Ba thế giới này có tác động liên tục đến nhau theo tuần tự thế
giới 1 đến thế giới 2, thế giới 2 đến thế giới 3, và thế giới 3 và thế
giới 1 có tác động thông qua trung gian là thế giới 2.
Tri thức khách quan của Karl Popper thuộc về “thế giới thứ
ba”. Theo Popper: “Mặc dù thoạt tiên là sản phẩm của chúng ta, thế
giới thứ ba đó lại hoạt động độc lập xét ở góc độ bản thể luận”. Mọi
người đều có thể góp phần làm cho nó phát triển, nhưng không ai có
thể “nắm bắt”, “làm chủ” nó [34, tr.222-225].
2.4. VỀ NGUỒN GỐC VÀ TIẾN TRÌNH CỦA NHẬN
THỨC KHOA HỌC
2.4.1. Về nguồn gốc của tri thức khoa học
- Bác bỏ vai trò của quan sát như là nguồn gốc của tri thức
khoa học và quy nạp từ quan sát như là phương pháp để rút ra tri
thức. Karl Popper phê phán lý luận kinh nghiệm chủ nghĩa coi nhận
thức cảm tính là nguồn gốc của lý tính, nhất là dưới dạng lời khẳng
định sau: “Không có gì ở tâm trí mà trước đó không từng đến thông
qua các giác quan” [34, tr.23].
- Khẳng định điểm xuất phát của nhận thức khoa học là các
“vấn đề” nảy sinh trong thực tiễn hoặc trong một lý thuyết có trước.
Karl Popper lập luận rằng quan sát không phải là cái đầu tiên
của quá trình nghiên cứu, vì trước khi tiến hành quan sát, người
nghiên cứu đã có những cái gì đó xác định mục đích, quan điểm,
phương pháp định hướng cho quan sát đó. Do đó, ta có thể nói rằng
“con đường tăng trưởng tri thức là con đường đi từ những vấn đề củ
đến những vấn đề mới, thông qua những phỏng định và những sự bác
bỏ” [34, tr.345].
- Về vai trò của ý thức thông thường đối với nhận thức khoa
học. Karl Popper khẳng định lý luận khoa học, tư duy lý tính đều
xuất phát từ “ý thức thông thường” (common sense), rằng “Mọi khoa
học và triết học đều là ý thức thông thường được khai tỏ
14
(enlightened).
- Về vai trò của tri thức bẩm sinh. K. Popper tìm cách chứng
minh vai trò của tri thức bẩm sinh như là một trong những nguồn gốc
quan trọng nhất của nhận thức. Theo K. Popper, mỗi loại động vật,
kể cả thực vật đều có tri thức bẩm sinh xuất phát từ cấu tạo cơ thể,
giác quan của chúng biểu hiện thành những thiên hướng (bản năng),
những mong muốn, niềm tin, chương trình của cơ thể… Tri thức còn
bắt nguồn từ truyền thống và các hoạt động thực tiễn của chúng ta,
“Do chúng ta học hỏi từ tấm gương, từ những điều được người ta
nói, từ việc đọc sách, từ việc học cách phê phán, cách tiến hành và
chấp nhận phê phán, cách tôn trọng sự thật”[49, tr.36].
2.4.2. Về tiến trình của nhận thức khoa học
Karl Popper khái quát sự tăng trưởng của tri thức khoa học
(rộng hơn là sự tăng trưởng của tri thức) làm bốn bước:
Một là, Khoa học bắt đầu từ các “vấn đề” (problem). Nhà khoa
học phải suy nghĩ, tìm hiểu vấn đề đó. Đây là bước đầu tiên: đặt vấn
đề; Hai là, Nhà khoa học đưa ra những phỏng định (giả định, giả
thuyết) có thể giải quyết được vấn đề đó. Đây là bước thứ hai, đưa ra
một giả thyết thăm dò; Ba là, Các giả thuyết, giả định khác nhau
được đưa ra; tiếp thu và cạnh tranh với nhau, trải qua sự kiểm
nghiệm nghiêm ngặt của quan sát và thực nghiệm, dần dần loại bỏ
các sai lầm. Đây là bước thứ ba: loại bỏ sai lầm trong các giả thuyết
đưa ra; Bốn là, Một vấn đề mới được đưa ra (quay lại bước 1).
Bốn bước trên sẽ được lặp đi lặp lại đến vô cùng, mà nhờ đó
khoa học phát triển không ngừng. Karl Popper diễn đạt tiến trình của
khoa học bằng một công thức được ông nhắc lại nhiều lần như sau:
P1 → TT → EE→ P2 [34, tr. 171, 173, 203, 229, 379].
Quá trình nghiên cứu quay lại bước đầu với một chu kỳ mới
cao hơn đến vô tận, trong đó quá trình nhận thức khoa học là quá
15
trình đặt ra vấn đề, đưa ra giả thuyết và bác bỏ sai lầm, nhưng không
bao giờ có thể đạt được chân lý hoàn toàn.
Ông khẳng định: “Vấn đề trung tâm của nhận thức luận luôn
luôn đã và sẽ còn là vấn đề về sự tăng tiến của tri thức.”[46, tr.21].
Karl Popper cho rằng sự tăng trưởng của tri thức nhờ vào phê phán
và hoạt động phát minh. Ông cho rằng: “Con đường tăng trưởng tri
thức là con đường đi từ những vấn đề cũ đến những vấn đề mới,
thông qua những phỏng định và những sự bác bỏ”[34, tr.345]
Theo K. Popper, sự tăng tiến của tri thức chủ yếu là do sự sửa
đổi những tri thức đã có trước đây. “Nhận thức không thể bắt đầu từ
con số không – từ một tấm bảng trắng (tabula rasa), cũng không phải
từ quan sát. Sự tăng tiến của tri thức chủ yếu là do sự sửa đổi những
tri thức đã có trước đây” [49, tr.36-37].
2.5. VỀ PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH VÀ KIỂM
NGHIỆM LÝ THUYẾT KHOA HỌC
2.5.1. Bác bỏ phương pháp quy nạp và nhấn mạnh phương
pháp suy diễn (diễn dịch)
Karl Popper bác bỏ quan niệm và niềm tin thông thường cho
rằng quy nạp từ quan sát để rút ra tri thức là phương pháp phổ biến
trong việc hình thành và kiểm nghiệm một lý thuyết khoa học. Ông
nói: “Không có một lý thuyết khoa học nào đã được suy diễn từ
những phát biểu do quan sát” [34, tr.53].
Ông lấy ví dụ về ba định luật đã được xác lập dựa trên
phương pháp quy nạp nhưng đến nay đã bị chứng tỏ là sai lầm:
a) Trong 24 giờ mặt trời mọc một lần và lặn một lần” bị bác bỏ
khi Pytheas ở xứ Marseille phát hiện ra “biển băng và mặt trời
lúc nửa đêm”. b) Aristotle cho rằng mọi sinh vật đều sinh ra và
sau một thời gian tuy dài ngắn khác nhau, nhưng đều phải
chết. Kết luận này bị bác bỏ khi người ta phát hiện ra rằng vi
khuẩn không chết vì nó nó nhân giống bằng cách phân đôi.
16
c) “Bánh mì là thức ăn bổ dưỡng” bị bác bỏ khi có một số
nông dân chết vì nhiễm độc nấm ergo trong bánh mì” [34,
tr.32-33].
Bác bỏ phương pháp quy nạp, Karl Popper cho rằng phương
pháp chủ yếu của nhận thức khoa học là phương pháp suy diễn (diễn
dịch). Theo Karl Popper, nhiều khi chỉ quan sát một lần mà nhà khoa
học có thể rút ra một định luật, chính là do yếu tố “trực giác” (Ví dụ,
trường hợp Archimedes, Newton). K. Popper cũng nói nhiều về vai
trò của trực giác khoa học.
2.5.2. Về phương pháp kiểm nghiệm một lý thuyết khoa
học – nguyên tắc kiểm sai hay phủ chứng, bác bỏ
Theo quan điểm Karl Popper, bằng lôgic diễn dịch hoặc nhiều
khi bằng trực giác khoa học mà hình thành nên những dự kiến, tiên
đoán, phỏng định….. sau đó bằng nhiều con đường để kiểm nghiệm
những giả thuyết đó.
Theo Popper có 4 cách kiểm nghiệm: “Thứ nhất, đó là cách so
sánh về mặt lôgic giữa những kết luận với nhau, nhờ đó mà tính nhất
quán của hệ thống được kiểm tra. Thứ hai, đó là sự nghiên cứu hình
thức lôgic của lý thuyết, với mục đích xác định xem nó có tính chất
của một lý thuyết kinh nghiệm hay một lý thuyết khoa học hoặc
chẳng hạn, một lý thuyết thừa lặp vô dụng. Ba là, đó là sự so sánh
với các lý thuyết khác, chủ yếu với mục đích xác định xem lý thuyết
này có bao hàm sự phát triển đi lên về mặt khoa học có thể đứng
vững trước nhiều sự kiểm nghiệm khác nhau của chúng ta. Và cuối
cùng, đó là sự kiểm nghiệm lý thuyết bằng con đường áp dụng trong
kinh nghiệm thực tế những kết luận có thể có xuất phát từ lý thuyết
đó”[46, tr.9].
Kết quả của kiểm nghiệm là sự bác bỏ một lý thuyết. Còn
nếu lý thuyết đó qua được sự kiểm tra thì có thể tạm thời được chấp
17
nhận, nhưng không phải là đã được chứng thực, vì nó có thể bị bác
bỏ bất cứ lúc nào trong những kiểm nghiệm về sau.
Ông giải quyết bài toán quy nạp bằng cách biện minh cho quy
nạp là một “tập quán tâm lý” chứ không phải vấn đề lôgic hay nhận
thức. Từ gợi ý của Hume, Popper tiến tới một phủ định triệt để bài
toán quy nạp truyền thống và tiến đến việc xây dựng khái
niệm “kiểm sai”. Quan điểm của ông như sau:
(P1) Giả thuyết tồn tại trước quan sát. Khi đã phỏng đoán ra
giả thuyết, các nhà khoa học tiến hành quan sát để trắc nghiệm lại giả
thuyết đó.
(P2) Một giả thuyết chỉ đứng vững khi người ta chưa tìm được
các quan sát đi ngược lại nó.
(P3) Khi tìm được các quan sát chứng tỏ giả thuyết là sai, thì
giả thuyết đó bị bác bỏ, từ đó một giả thuyết mới được sinh ra.
Tóm lại, ông cho rằng khoa học chỉ có thể tiến bộ bằng con
đường kiểm sai các lý thuyết: “Khoa học chỉ có thể tiến bộ bằng con
đường kiểm sai các lý thuyết”[34, tr.474].
2.6. VẤN ĐỀ CHÂN LÝ TRONG KHOA HỌC
Karl Popper tuy thừa nhận chân lý khách quan, nhưng ông
không thừa nhận tính tuyệt đối của chân lý. Karl Popper mặc dù thừa
nhận mục đích của nhận thức khoa học là đi tìm chân lý, nhưng ông
cũng cho rằng chúng ta không bao giờ có thể đạt được chân lý hoàn
toàn. Như vậy, chân lý chỉ là một khái niệm có tính chất định hướng
mà thôi; chúng ta đi tìm nó, nhưng không thể sở hữu được nó.
Khi nói về chân lý ông đưa ra định nghĩa: “Một phát biểu được
coi là đúng khi và chỉ khi nó tương ứng với các thực kiện” [34,
tr.79]. Ông cho rằng chúng ta không thể sở hữu chân lý mà phải tìm
kiếm nó, “Ý niệm về chân lý là một ý niệm duy tuyệt đối, nhưng
không thể có một yêu sách nào về tính chắc chắn tuyệt đối: chúng ta
tìm kiếm chân lý chứ không sở hữu nó” [34, tr.80].
18
Từ cách tiếp cận thiên lôgic học, Popper đặt ra vấn đề rằng
nhiệm vụ của khoa học không phải là đạt được chân lý, mà là hướng
tới các phỏng định cận chân (gần với chân lý).
Đối với ông, chân lý chỉ là khái niệm chỉ mục đích nhận thức
của chúng ta là tìm ra cái đúng, nhưng không bao giờ có thể đạt được
một cách hoàn toàn vì: “Mọi lý thuyết đều là những giả thuyết; tất cả
đều có khả năng bị lật đổ… Chúng ta không đủ khả năng đưa ra lời
biện minh – hoặc tìm ra những lý do đầy đủ - cho những phỏng đoán
của chúng ta – điều đó không có nghĩa là chúng ta chưa bao giờ
phỏng đoán đúng; hoàn toàn có thể một số giả thuyết của chúng ta
đưa ra là rất đúng” [34, tr.58].
Như vậy, theo Karl Popper, khoa học trên con đường đi tìm
chân lý, nhưng chưa bao giờ đạt được chân lý.
TIỂU KẾT CHƯƠNG II
Qua các tác phẩm của mình, đặc biệt là ba tác phẩm “Lôgic
của phát minh khoa học”, “Phỏng định và bác bỏ” và “Tri thức khách
quan”, K. Popper đã phát triển một cách sâu sắc tư tưởng triết học
khoa học của mình. Tư tưởng triết học khoa học của ông được thể
hiện ở các nội dung cơ bản là: vấn đề phân ranh giữa khoa học và
phi khoa học; mục đích, nhiệm vụ và bản chất của nhận thức khoa
học; tri thức khách quan và ba thế giới; nguồn gốc và tiến trình của
nhận thức khoa học; phương pháp tiến hành và kiểm nghiệm lý
thuyết khoa học; vấn đề chân lý khoa học.
Tải về để xem bản đầy đủ
27 trang
17100
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Tóm tắt Luận văn Tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper trong một số tác phẩm", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tom_tat_luan_van_tu_tuong_triet_hoc_ve_khoa_hoc_cua_karl_pop.pdf
