Tóm tắt Luận văn Nghiên cứu cơ sở khoa học để đề xuất mô hình nông nghiệp sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu tại vùng đất cát ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
1
2
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TỐNG THỊ THÚY HẢO
NGHIÊN CỨU CƠ SỞ KHOA HỌC ĐỂ ĐỀ XUẤT
MÔ HÌNH NÔNG NGHIỆP SINH THÁI THÍCH ỨNG
VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI VÙNG ĐẤT CÁT
VEN BIỂN HUYỆN THĂNG BÌNH, TỈNH QUẢNG NAM
Chuyên ngành : Sinh thái học
Mã số
: 60.42.60
TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC
Đà Nẵng - Năm 2011
3
4
MỞ ĐẦU
ñịnh kinh tế và phát triển bền vững ñịa phương trước những tác ñộng
bất thường của môi trường sống.
1. Đặt vấn ñề
Biến ñổi khí hậu (BĐKH) ñang tác ñộng nghiêm trọng ñến
nhiều quốc gia trên toàn thế giới, trong ñó Việt Nam là một trong
năm quốc gia chịu ảnh hưởng lớn nhất của hiện tượng khí hậu cực
ñoan trong hai thập kỷ trở lại ñây và ñứng thứ ba nếu chỉ tính riêng
năm 2008 (Germanwatch, 2010).
2. Mục tiêu của ñề tài
Đánh giá ñược thực trạng sản xuất nông nghiệp ở ñịa bàn
bốn xã ven biển Bình Dương, Bình Hải, Bình Nam, Bình Minh của
huyện Thăng Bình cũng như các yếu tố tác ñộng ñến hoạt ñộng sản
xuất nông nghiệp của bốn xã nghiên cứu nhằm xác lập cơ sở khoa
học vững chắc cho việc xây dựng các mô hình nông nghiệp sinh thái
thích ứng với BĐKH.
Trong các lĩnh vực sản xuất kinh tế thì nông nghiệp là lĩnh
vực chịu tác ñộng nặng nề nhất từ những tác ñộng tiêu cực của
BĐKH. Theo dự ñoán của Ủy ban liên chính phủ về BĐKH (IPCC),
mực nước biển dâng thêm 100cm vào năm 2010 thì 40.000km2
(tương ứng với 12,1% diện tích ñất tự nhiên) sẽ bị ngập, sản lượng
lương thực sẽ giảm ñi một nửa. Bên cạnh ñó, các biểu hiện thời tiết
cực ñoan như nhiệt ñộ tăng, hạn hán, lũ lụt, mưa bão và hiện tượng
xâm mặn khi nước biển dâng tác ñộng sâu sắc ñến nông nghiệp và
sinh kế cộng ñồng.
3. Nội dung nghiên cứu
- Khảo sát thực trạng và các yếu tố tác ñộng ñến hoạt ñộng
sản xuất nông nghiệp tại bốn xã Bình Dương, Bình Hải, Bình Nam,
Bình Minh.
- Nghiên cứu một số ñịnh hướng ñể xây dựng mô hình nông
nghiệp sinh thái thích ứng ñược với BĐKH tại vùng cát ven biển
huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam.
Huyện Thăng Bình tỉnh Quảng Nam là một huyện có diện
tích ñất cát ven biển tương ñối lớn so với các huyện có ñịa hình giáp
biển của tỉnh Quảng Nam khoảng 7.905,75 ha. Hoạt ñộng sản xuất
nông nghiệp ở ñây còn gặp nhiều khó khăn do ñiều kiện môi trường
ñất cát nghèo dinh dưỡng và ñộ ẩm thấp, bên cạnh ñó là những tác
ñộng tiêu cực từ những biểu hiện thời tiết cực ñoan do BĐKH ñã làm
gia tăng khó khăn cho quá trình canh tác nông nghiệp.
- Mô phỏng một số mô hình nông nghiệp sinh thái có khả
năng thích ứng với BĐKH ở vùng ñất cát ven biển huyện Thăng
Bình, tỉnh Quảng Nam.
4. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của ñề tài
4.1. Ý nghĩa khoa học
Đề tài sẽ góp phần cung cấp các tiêu chí cần thiết làm cơ sở
khoa học ñể xây dựng mô hình nông nghiệp sinh thái phù hợp với
ñiều kiện của vùng ñất cát ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng
Nam.
Xuất phát từ thực trạng trên, việc tiến hành ñề tài: “Nghiên
cứu cơ sở khoa học ñể ñề xuất mô hình nông nghiệp sinh thái
thích ứng với biến ñổi khí hậu tại vùng ñất cát ven biển huyện
Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam” là rất cần thiết, nhằm góp phần ổn
4.2. Ý nghĩa thực tiễn
Thành công của ñề tài sẽ góp phần ñề ra một giải pháp canh
tác nông nghiệp mới theo hướng sinh thái cho phép khai thác ñất
5
6
nông nghiệp một cách bền vững, nâng cao ñược hiệu quả sản xuất và
có khả năng thích ứng với BĐKH tại vùng ñất cát ven biển huyện
Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam.
CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU
5. Cấu trúc của luận văn
1.1. Một số quan ñiểm về nông nghiệp sinh thái
Luận văn ngoài phần mở ñầu và kết luận có 3 chương
Chương 1. Tổng quan tài liệu
Nông nghiệp sinh thái là mô hình nông nghiệp bền vững theo
hướng tiếp cận sinh thái học, cách tiếp cận này nhằm duy trì nguồn
tài nguyên thiên nhiên bằng áp dụng các quy luật sinh thái mà không
dựa vào một khả năng thay thế hoàn hảo nguồn tài nguyên thiên
nhiên và nguồn nhân tạo nào. Xây dựng một nền nông nghiệp mới
với mục ñích duy trì một môi trường trong sạch và sản xuất ra sản
phẩm an toàn hơn bằng việc ít hoặc hoàn toàn không sử dụng các
nguồn năng lượng hóa học bổ sung. Khối lượng cũng như chủng loại
phân bón và thuốc trừ sâu có thể ñược sử dụng nhưng phải ñược quy
ñịnh và kiểm soát một cách nghiêm ngặt. Đặc biệt chú trọng vào việc
tái sử dụng các nguồn dinh dưỡng trong phạm vi trang trại [24].
Nền nông nghiệp sinh thái ñược xây dựng dựa trên các
nguyên tắc chung là: không phá hoại môi trường, ñảm bảo năng suất
ổn ñịnh, ñảm bảo khả năng thực thi không phụ thuộc vào bên ngoài
và ít lệ thuộc vào vật tư, kỹ thuật nhập ngoại. Cần áp dụng có chọn
lọc, cân nhắc các tiến bộ của khoa học kỹ thuật, ñiều cần thiết là phải
mô phỏng theo các kiểu của hệ sinh thái tự nhiên như ñảm bảo tái
sinh vật chất, tạo cấu trúc nhiều tầng. Bên cạnh ñó, thực hiện luân
canh, xen canh, thực hiện ña dạng sinh học và chăn nuôi ñất [30].
1.2. Tình hình nghiên cứu áp dụng nông nghiệp sinh thái trên
thế giới và Việt Nam
Chương 2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu
Chương 3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận
1.2.1. Tình hình nghiên cứu áp dụng nông nghiệp sinh thái trên
thế giới
Việc áp dụng khoa học sinh thái ñể xây dựng mô hình nông
7
8
nghiệp ñang ñem lại hiệu quả cao, góp phần chấm dứt cuộc khủng
hoảng lương thực thế giới.
1.3.2. Tác ñộng của BĐKH ñến hoạt ñộng sản xuất nông nghiệp ở
Việt Nam
1.2.2. Tình hình nghiên cứu áp dụng nông nghiệp sinh thái ở Việt
Nam
Việt Nam là một trong số các quốc gia ñang phải gánh chịu
tác ñộng nặng nề của BĐKH. Theo ước tính của Ủy ban liên chính
phủ về BĐKH (IPCC) khi mực nước biển tăng 1m, ñồng bằng sông
Hồng sẽ bị ngập 5000km2 và ñồng bằng sông Cửu Long bị mất
15.000 - 20.000km2, sản lượng lượng thực Việt Nam giảm 12% (xấp
xỉ 5 triệu tấn lúa). Đồng thời làm mất 12% - 14% diện tích ñất do
ngập nước, khả năng xuất khẩu gạo không còn [1].
Ở Việt Nam ñã thí ñiểm mô hình làng sinh thái tại các vùng
canh tác có các ñặc ñiểm sinh thái khác nhau như: Vùng sinh thái
khô cạn, vùng ñất dốc, vùng sinh thái ngập úng. Một số mô hình
nông nghiệp theo hướng sinh thái quy mô nhỏ hơn cũng ñược áp
dụng như mô hình nông lâm kết hợp theo hướng sinh thái diễn ra ở
nhiều tỉnh thành trong cả nước như Bình Thuận, Cần Thơ, Sóc Trăng
và một số vùng ñồng bằng sông Cửu Long khác. Ngoài ra còn có mô
hình kết hợp giữa lúa - tôm - vịt, mô hình nuôi tôm quảng canh dựa
vào rừng ngập mặn ñể canh tác nuôi tôm, mô hình lúa - hoa.
1.3. Tác ñộng của BĐKH ñến hoạt ñộng sản xuất nông nghiệp
trên thế giới và Việt Nam
1.3.3. Vai trò của nông nghiệp sinh thái ñối với ñiều kiện khí hậu
biến ñổi
Nông nghiệp sinh thái làm tăng ñộ phì của ñất, bảo vệ mùa
màng khỏi các sinh vật gây hại thông qua sử dụng cây trồng sinh lợi,
thực vật, ñộng vật, và côn trùng trong môi trường tự nhiên. Hạn chế
ñược tính ñộc canh của các mô hình nông nghiệp cũ. Đặc ñiểm ña
dạng các thành phần trong mô hình nông nghiệp sinh thái sẽ giúp
giảm thiểu thiệt hại khi có thiên tai, dịch bệnh xảy ra, ñồng thời cho
thu hoạch từ nhiều sản phẩm nông phẩm.
1.3.1. Tác ñộng của BĐKH ñến hoạt ñộng sản xuất nông nghiệp
trên thế giới
Theo dự báo, BĐKH sẽ tác ñộng ñến các hoạt ñộng sản xuất
trên toàn thế giới, năm 2080 sản lượng ngũ cốc có thể giảm 2-4%. Ở
nhiều nước Đông Nam Á như Inñônêsia, Myanma, Thái lan,
Philippin, Malaysia,…năng suất lúa sẽ thay ñổi từ -14 ñến +28%.
Sản xuất gia súc, gia cầm bị ảnh hưởng do chi phí thức ăn tăng, do
thời kỳ và phân bổ dịch bệnh thay ñổi, thay ñổi của bãi chăn thả [11].
Trước tình hình biến ñộng thất thường của thời tiết, an ninh
lương thực thế giới ñứng trước nguy cơ bị ñe dọa, việc xây dựng các
chiến lược nhằm thích ứng với BĐKH trong lĩnh vực nông nghiệp
ñang là vấn ñề ñược nhiều quốc gia quan tâm.
1.4. Điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội của huyện Thăng Bình,
tỉnh Quảng Nam
1.4.1. Điều kiện tự nhiên
Thăng Bình có tổng diện tích ñất tự nhiên là 38560,24 ha,
trong ñó nhóm ñất nông nghiệp là 22419,16 ha, ñất phi nông nghiệp
là 9568,58 ha, nhóm ñất chưa sử dụng là 6572,5 ha. Điều kiện tự
nhiên của huyện Thăng Bình khá khắc nghiệt, gây khó khăn cho sản
xuất nông nghiệp, hạn hán và ngập úng thường xuyên xảy ra. Số
lượng các cơn bão trong năm tương ñối nhiều sẽ gây tàn phá ngành
nông nghiệp. Đất canh tác cho nông nghiệp chủ yếu là ñất ñồi núi và
9
10
vùng cát ven biển là vùng nghèo dinh dưỡng. Công trình thủy lợi
cũng không ñảm bảo cho sản xuất nông nghiệp của vùng. Hoạt ñộng
sản xuất nông nghiệp của Thăng Bình sẽ gặp nhiều khó khăn, nhất là
vùng cát ven biển.
CHƯƠNG 2
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Đối tượng nghiên cứu
Đề tài tiến hành nghiên cứu về tình hình sản xuất nông
nghiệp cũng như các yếu tố tác ñộng bất lợi của BĐKH ñến sản
xuất nông nghiệp ở vùng ñất cát ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh
Quảng Nam.
1.4.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
Trong nhiều năm gần ñây Thăng Bình có chiều hướng tăng
trưởng kinh tế ñi lên, nhưng tốc ñộ tăng trưởng của ngành nông
nghiệp ñang có xu hướng giảm xuống. Tỷ trọng của ngành nông
nghiệp cũng ñang có xu hướng giảm, tuy nhiên nông nghiệp vẫn là
ngành chủ ñạo cho hoạt ñộng sản xuất của huyện Thăng Bình.
Nhìn chung, ñiều kiện - xã hội của huyện Thăng Bình còn
nhiều khó khăn, chưa ñáp ứng ñược cho hoạt ñộng sản xuất của
huyện, ñặc biệt là hoạt ñộng sản xuất nông nghiệp. Thu nhập của ña
số hộ dân còn phụ thuộc vào nông nghiệp, ñời sống khá bấp bênh.
Phạm vi nghiên cứu tập trung tại bốn xã ven biển là Bình
Dương, Bình Hải, Bình Nam, Bình Minh. Thời gian tiến hành nghiên
cứu ñề tài là từ tháng 1 năm 2011 ñến tháng 8 năm 2011.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
2.2.1. Phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp
Thu thập các thông tin từ các báo cáo của phòng NN&PTNT
và Phòng tài nguyên - môi trường huyện Thăng Bình về ñiều kiện tự
nhiên, kinh tế, xã hội của huyện.
2.2.2. Phương pháp quan sát thực ñịa
Đề tài tiến hành khảo sát thực ñịa ñể quan sát trực tiếp hoạt
ñộng sản xuất nông nghiệp cũng như các mô hình canh tác hiện ñang
thực hiện ở ñịa phương.
2.2.3. Phương pháp phỏng vấn
Đề tài tiến hành phỏng vấn trực tiếp người dân ñịa phương,
cán bộ các Phòng NN&PTNT, Phòng tài nguyên - môi trường của
huyện, cán bộ xã về các vấn ñề liên quan ñến mục tiêu nghiên cứu
như tình hình sản xuất, mùa vụ, tình hình dịch bệnh.
2.2.4. Phương pháp sơ ñồ hóa
Đề tài sử dụng phương pháp sơ ñồ hóa ñể mô phỏng một số
mô hình nông nghiệp sinh thái tại vùng ñất cát ven biển huyện Thăng
Bình, tỉnh Quảng Nam dựa theo một số tiêu chí ñề ra.
11
12
CHƯƠNG 3
cứu là không cao, do ñiều kiện tự nhiên khắc nghiệt gây khó khăn
cho quá trình sinh trưởng và phát triển của cây trồng. Riêng xã Bình
Minh người dân chủ yếu làm ngư nghiệp nên không tập trung trồng
cây lương thực.
KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
3.1. Thực trạng sản xuất nông nghiệp trên vùng ñất cát ven biển
huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
3.1.1. Tình hình sử dụng ñất trên vùng ñất cát ven biển huyện
Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
3.1.2. Biến ñộng diện tích một số cây trồng hàng năm và diện tích
nuôi tôm tại các xã ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
Qua kết quả ñiều tra ñược thì diện tích canh tác cây trồng
hàng năm (hai vụ) của bốn xã nghiên cứu từ 2008 ñến 2010 có xu
hướng giảm (Năm 2009 giảm 191,5 ha, năm 2010 giảm 179 ha).
Nguyên nhân là do ñất ñai nghèo dinh dưỡng, nguồn nước khan
hiếm. Mặt khác, thời tiết khắc nghiệt gia tăng ảnh hưởng tới sinh
trưởng và phát triển của cây trồng, vật nuôi. Hiệu quả sản xuất không
cao dẫn ñến thu nhập của người dân không ổn ñịnh, nhiều diện tích
nông nghiệp bị bỏ không sản xuất.
3.1.1.1. Tình hình sử dụng quỹ ñất tự nhiên của các xã ven biển
huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
Tổng diện tích ñất tự nhiên ở bốn xã nghiên cứu có từ
1.181,59 ha ñến 2.617,18 ha. Các xã Bình Dương, Bình Hải, Bình
Nam, Bình Minh là các xã có 80% - 90% số hộ làm nông nghiệp,
nuôi trồng thủy hải sản và làm ngư nghiệp nên diện tích sử dụng
trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản chiếm tỷ lệ lớn
nhất, dao ñộng từ 48,29% ñến 64,36% trong tổng quỹ ñất tự nhiên
của từng xã. Hiệu quả của canh tác nông nghiệp còn thấp nên diện
tích ñất bị bỏ trống ở các xã nghiên cứu chiếm tỷ lệ không nhỏ từ
6,67% ñến 14,17% tổng diện tích tự nhiên của các xã.
Các cây trồng chính ở các xã nghiên cứu chủ yếu là các cây
hoa màu ngắn ngày có khả năng thích nghi với nhiều loại ñất, thích
nghi với ñiều kiện nhiệt ñộ cao như cây lạc, sắn, khoai lang. Cây lúa
ñược người dân chú trọng trồng với diện tích lớn nhất và là cây
lương thực chính cho các xã Bình Dương, Bình Hải, Bình Nam.
Riêng xã Bình Minh ña số các hộ làm ngư nghiệp nên việc trồng cây
lương thực không ñược chú trọng, một số hộ chỉ trồng với diện tích
nhỏ (dưới 20 ha) ñể cung cấp cho nhu cầu gia ñình. Diện tích ñất
canh tác cây hàng năm của bốn xã nghiên cứu từ 2008 ñến 2010 có
sự biến ñộng theo từng năm nhưng nhìn chung có xu hướng giảm
(Năm 2009 giảm 191,5 ha, năm 2010 giảm 179 ha). Nguyên nhân
chủ yếu là do tác ñộng của thời tiết cực ñoan ñã gây khó khăn trong
quá trình canh tác và làm giảm năng suất cây trồng. Trên ñịa bàn
nghiên cứu, người dân ñã có những biện pháp thích ứng với BĐKH
3.1.1.2. Tình hình sử dụng ñất nông nghiệp - lâm nghiệp - thủy sản
của các xã ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
Trong tổng diện tích ñất nông nghiệp - lâm nghiệp - thủy
sản, ña số các xã có diện tích ñất trồng cây lâm nghiệp là lớn nhất từ
38,93% ñến 87,43% tổng quỹ ñất nông nghiệp của các xã. Diện tích
cây lâu năm tại bốn xã nghiên cứu chiếm tỷ lệ thấp từ 1,37% ñến
17,4% trong tổng quỹ ñất nông nghiệp của các xã. Diện tích cây hàng
năm chiếm tỷ lệ lớn (33,6% ñến 44,91%), lúa là cây lương thực chủ
ñạo tại các xã Bình Dương, Bình Hải, Bình Nam, trong năm diện tích
trồng lúa chiếm từ 36% ñến 85% tổng diện tích canh tác cây hàng
năm của các xã. Độ ña dạng của các cây hoa màu ở các xã nghiên
13
14
như chuyển ñổi mùa vụ, tăng giảm diện tích cây trồng nhưng những
biện pháp này dựa trên kinh nghiệm và ña phần mang tính chất ñối
phó nhất thời vì thế không có tính bền vững cao cho sản xuất nông
nghiệp lâu dài. Diện tích nuôi tôm tại các xã nghiên cứu tăng lên
trong những năm gần ñây do có khả năng thu lợi nhuận cao, mặc dù
dịch bệnh xảy ra nhiều làm ảnh hưởng tới sản lượng tôm.
Bảng 3.7. Năng suất của một số cây trồng hàng năm từ 2008 ñến
2010 tại các xã Bình Dương, Bình Hải, Bình Nam, Bình Minh
ĐVT: tạ/ha
Năm
Cây
2008
2009
2010
Xã
trồng
Đông Hè Đông Hè
Đông Hè
3.1.3. Diễn biến năng suất của một số cây trồng hàng năm và một
số loài vật nuôi chính tại các xã ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh
Quảng Nam
Xuân Thu Xuân Thu Xuân Thu
Bình Dương
Bình Hải
75
71
74
66
81,5
80
74
0
90
81
70
0
60,3
45
65
0
97
87
98
80
70
70
Khoai
lang
Từ năm 2008 ñến 2010 trên ñịa bàn xã Bình Dương, Bình Hải,
Bình Nam, Bình Minh các hiện tượng thời tiết cực ñoan tác ñộng
mạnh mẽ nhất tới sản xuất nông nghiệp là mưa bão và lũ lụt. Nhiều
diện tích cây trồng bị ngập lụt và cuốn trôi dẫn tới năng suất giảm
ñáng kể. Ngoài ra, nhiệt ñộ thay ñổi, rét kéo dài gây khó khăn cho
quá trình sinh trưởng, phát triển của cây trồng và vật nuôi, năng suất
bị ảnh hưởng. Hiện tượng thời tiết cực ñoan tạo ñiều kiện cho dịch
bệnh ở gia súc, gia cầm phát triển, số lượng vật nuôi nhiễm bệnh phải
tiêu hủy rất lớn. Dịch bệnh ở tôm bùng phát trên diện rộng.
Bình Nam
Bình Minh
80
72,5
Bình Dương
Bình Hải
15
8
18
19
17
17
12
12
10
12
11
17,5 17,5
Lạc
15
17
17
12
Bình Nam
7
Bình Dương 50,61
57
39
52
49
25,42 53,5 43,8
Lúa
Bình Hải
42
36,55
55
42,1
46
Bình Nam
24,9 42,05 42,06 26,3 48,8
Bình Dương
Bình Hải
86
89
90
76
61
80
75
66
90
98
Sắn
Bình Nam
Bình Minh
100
88
Nguồn: Phòng NN&PTNT huyện Thăng Bình
Vụ Đông Xuân năm 2008, năng suất các cây khoai lang, lạc
và lúa thấp hơn so với vụ Đông Xuân năm 2009, 2010, do ñầu năm
2008 áp thấp nhiệt ñới gây mưa lớn từ giữa tháng 1 ñến cuối tháng 2
và nền nhiệt ñộ xuống thấp kéo dài 40 ngày, gây bất lợi cho sản xuất.
Diện tích lạc (535,5 ha) ñang giữa vụ Đông Xuân bị ngập úng, trong
15
16
khi diện tích khoai lang (370 ha) mới trồng gặp nhiệt ñộ thấp nên khó
khăn trong quá trình nảy mầm. Một số diện tích lúa sử dụng hoàn
toàn nước mưa cho tưới tiêu, xuống giống sớm gặp mưa lớn kéo dài
nên bị dập, gẫy và thối cây, hậu quả làm cho năng suất khoai lang,
lạc và lúa giảm xuống. Vào tháng 9 năm 2009 có mưa lớn và bão số
9 ñổ bộ vào ñịa bàn huyện Thăng Bình gây ngập úng diện tích hoa
màu. Lạc, sắn và khoai lang bị ngập thối củ, lúa chuẩn bị thu hoạch
gặp mưa lớn và bão làm rụng bông, ñổ cây, dẫn ñến năng suất vụ Hè
Thu 2009 giảm. Năm 2010, thời tiết thuận lợi tạo ñiều kiện cho cây
trồng phát triển, năng suất tăng lên ñáng kể. Trong ñó, năng suất lúa
vụ Đông Xuân 2010 tăng cao hơn so với vụ Đông Xuân 2008 - 2009,
nguyên nhân còn do nơi ruộng lúa thấp ñược bồi một lượng phù sa
chảy từ ñịa hình cao xuống sau trận mưa lớn và bão vào tháng 9 năm
2009, là ñiều kiện tốt cho cây lúa phát triển.
2006 ñến 2010, nền nhiệt ñộ có sự thay ñổi, không có hạn hán xảy ra
trên diện rộng như từ 2005 trở về trước. Tuy nhiên, trong những năm
từ 2006 ñến 2010 năm nào cũng xuất hiện các ñợt hạn hán cục bộ,
trung bình có khoảng 1,4 ñợt/năm ñã ảnh hưởng tới sản xuất nông
nghiệp. Trong những năm gần ñây, các ñợt không khí lạnh thường
xuyên xuất hiện trên ñịa bàn huyện Thăng Bình, trung bình có 1,3
ñợt/năm.
3.2.2. Tác ñộng của bão, lũ tới nông nghiệp các xã ven biển huyện
Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
Bão và lũ lụt là hiện tượng thời tiết cực ñoan gây ảnh hưởng
rất lớn tới sản xuất nông nghiệp. Từ năm 2006 ñến năm 2010 có từ 3
- 5 cơn bão, ảnh hưởng tới sản xuất nông nghiệp của huyện trong một
năm, trong ñó có 2 cơn bão ñổ bộ trực tiếp vào ñịa bàn huyện Thăng
Bình (cơn bão số 6 năm 2006 và cơn bão số 9 năm 2009). Mưa lũ
trên ñịa bàn huyện là vấn ñề ñáng lo ngại cho hoạt ñộng sản xuất
nông nghiệp, mỗi năm tại huyện Thăng Bình có từ 2 - 8 trận mưa lớn
gây ngập lụt. Ước tính thiệt hại hàng năm do mưa lũ gây ra hơn 1 tỷ
ñồng.
Tác ñộng của thời tiết cực ñoan trong những năm gần ñây ñã
làm giảm ñáng kể năng suất cây trồng, vật nuôi và là nguyên nhân
gián tiếp gây nên dịch bệnh của tôm, gia súc, gia cầm tại bốn xã
nghiên cứu. Nguồn giống không ñảm bảo và việc người dân không
thực hiện ñúng lịch thời vụ là một trong những nguyên nhân làm cho
dịch bệnh xảy ra. Thu nhập của người dân không ổn ñịnh, phụ thuộc
nhiều vào sự biến ñổi của thời tiết, các hình thức thích ứng với
BĐKH của người dân chưa nhiều và chỉ mang tính chất tự phát, nhất
thời nên hiệu quả chưa cao.
3.2.3. Tác ñộng của một số hiện tượng thời tiết cực ñoan khác tới
nông nghiệp các xã ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
Hiện tượng xâm mặn trên ñịa bàn các xã ven biển huyện
Thăng Bình xuất hiện với chu kỳ 4 - 5 năm/lần. Tuy nhiên, hậu quả
gây ra rất nặng nề cho sản xuất nông nghiệp, năm 2006 ñã xẩy ra
hiện tượng xâm mặn ở 141 ha dọc sông Trường Giang làm 37 ha lúa
Hè Thu bị cháy, toàn bộ diện tích còn lại không sản xuất ñược.
Một số ñiều kiện thời tiết thuận lợi cho dịch hại bùng phát
như hiện tượng sương nặng hạt, ñộ ẩm không khí cao. Năm 2010 ñầu
3.2. Ảnh hưởng của thời tiết cực ñoan ñến nông nghiệp của các
xã ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
3.2.1. Tác ñộng của hạn hán và rét kéo dài tới nông nghiệp các xã
ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
Theo thông tin từ phòng NN&PTNT huyện Thăng Bình từ
17
18
vụ Đông Xuân, hiện tượng sương nặng hạt ñã tạo ñiều kiện cho bệnh
ñạo ôn, bệnh khô vằn và lem lép hạt có ñiều kiện phát triển.
3.3. Một số ñịnh hướng xây dựng mô hình nông nghiệp sinh thái
thích ứng với BĐKH tại vùng ñất cát ven biển huyện Thăng
Bình, tỉnh Quảng Nam
hiện tượng bốc hơi bề mặt làm khô ñất. Biện pháp xen canh tạo ñược
ña dạng hóa cây trồng, tạo ñược thảm thực vật nhiều tầng trong hệ
sinh thái, nhằm tận dụng ñược không gian nơi trồng trọt, sử dụng tối
ña năng lượng do mặt trời cung cấp, nước mưa cho canh tác. Từ ñó
cho thu hoạch từ nhiều loại nông phẩm trong cùng một mô hình, hạn
chế rủi ro khi có dịch bệnh. Biện pháp luân canh sẽ không ñể thời
gian ñất nghỉ quá lâu làm khô ñất mà vẫn ñảm bảo năng suất của các
loại cây trồng ñược lựa chọn. Dựa vào khả năng chịu ngập nước của
các loại cây trồng mà ñánh luống cho phù hợp. Để hạn chế sử dụng
thuốc bảo vệ thực vật có thể sử dụng các loài thiên ñịch ñể tiêu diệt
sâu bệnh.
3.3.1 Một số ñịnh hướng thích ứng tổng hợp với BĐKH tại vùng
ñất cát ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
* Xây dựng bản ñồ thiên tai, ngập lũ cho toàn huyện
Bản ñồ thiên tai, ngập lũ giúp lĩnh vực nông nghiệp xác ñịnh
ñược cơ cấu giống cây trồng, vật nuôi, thời vụ cũng như quy hoạch
ñược vùng sản xuất nông nghiệp ứng phó với BĐKH. Hiệu qủa của
lịch thời vụ sẽ cao hơn từ ñó ñược người dân tin tưởng và áp dụng
trong sản xuất, tránh hiện tượng canh tác sai lịch thời vụ dẫn ñến
thiệt hại về năng suất.
* Tuyển chọn giống cây trồng phù hợp với vùng ñất cát
ven biển
Lựa chọn ñược các giống chịu hạn, chịu mặn, chịu úng và có
thể thích nghi trên nhiều loại ñất canh tác, cho năng suất cao, một số
giống cây có khả năng cải tạo ñất. Đối với cây trồng làm vành ñai
phía ngoài cần chọn các giống cây có khả năng chắn cát, khả năng
phát triển trên nền ñất nghèo dinh dưỡng, khả năng chịu hạn, chịu
mặn, chịu tác ñộng của gió, bão. Cần thiết lập danh sách các giống
cây trồng ñịa phương có thể phát triển tốt trên ñất cát nhằm làm căn
cứ lựa chọn cây chủ ñạo trong mô hình.
* Phát triển các hình thức sản xuất phi nông nghiệp có
thể thu hút ñược nguồn nhân lực tại ñịa phương
Các hình thức sản xuất phi nông nghệp có thể sử dụng nguồn
nhân lực tại ñịa phương, ñặc biệt là sử dụng ñược lao ñộng tại chỗ
theo thời vụ sẽ giúp cho người dân có việc làm, thêm thu nhập vào
thời ñiểm nông nhàn và nhất là vào thời ñiểm sản xuất nông nghiệp
gặp khó khăn.
3.3.2. Một số ñịnh hướng thích ứng với BĐKH trong lĩnh vực
trồng trọt
3.3.3. Một số ñịnh hướng thích ứng với BĐKH trong lĩnh vực chăn
nuôi
* Cải tạo ñất canh tác và cải tiến phương thức canh tác
Trồng cây làm vành ñai chắn cát, giảm tác ñộng của gió, bão
và nhiệt ñộ cao. Trong canh tác cần chú trọng tới việc trả lại môi
trường ñất một phần vật chất lấy ñi từ ñó ñảm bảo hiệu quả sản xuất
lâu dài. Chú trọng tới hình thức che phủ bề mặt ñất nhằm hạn chế
* Tuyển chọn giống vật nuôi có khả năng chống chịu với
ñiều kiện của vùng cát ven biển và cho năng suất cao
Có thể lựa chọn giống ñịa phương có năng suất cao hoặc sử
dụng giống lai giữa giống ñịa phương và giống cao sản như vậy vật
19
20
nuôi sẽ có khả năng chống chịu của giống bản ñịa và năng suất cao
của giống cao sản.
* Cải tiến kỹ thuật xây dựng chuồng trại
Xây dựng chuồng chăn nuôi cần chắc chắn, ñảm bảo ñông
ấm, hè mát, ñộ cao của nền phù hợp ñể phòng nước lũ, tránh gió
mạnh trực tiếp. Trồng cây xung quanh sẽ giúp giảm tác ñộng của
nhiệt ñộ cao.
3.3.4. Một số ñịnh hướng thích ứng với BĐKH trong lĩnh vực thủy
sản
* Tuyển chọn giống khỏe
Giống phải ñược mua tại nơi có uy tín, chọn ñược giống
khỏe thì khả năng sinh trưởng của vật nuôi tốt và ít mắc bệnh.
* Cải tiến kỹ thuật nuôi thả
Hình 3.9. Mô hình nông nghiệp RVAC trên vùng cát ven biển huyện
Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
Xây dựng hệ thống xử lý nước thải, nước lắng ñảm bảo chất
lượng nước cho khu nuôi chính, không gây sốc cho tôm khi thay
nước và không gây ô nhiễm môi trường. Xây dựng hệ thống bờ chắc
chắn và có ñộ cao hợp lý giảm thiệt hại từ tác ñộng của gió, bão và
mưa lũ. Điều chỉnh diện tích nuôi cho phù hợp với từng vụ thả nuôi,
giúp giảm thiệt hại khi vào mùa mưa bão.
3.4. Một số mô hình nông nghiệp sinh thái có khả năng thích ứng
với BĐKH ở vùng ñất cát ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh
Quảng Nam
3.4.1. Mô hình RVAC và mô hình Rừng - Hoa màu - Đà Điểu trên
ñất cát ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
Hình 3.10. Mô hình Rừng - Hoa màu - Đà Điểu trên vùng ñất cát ven
biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
21
22
- Đặc ñiểm chung của hai mô hình:
chủ ñạo phát triển với số lượng lớn nhằm cho năng suất cao, ñây sẽ
là nguồn thu nhập chính của mô hình.
Là một hệ sinh thái nông nghiệp khá ña dạng, trong ñó vành
ñai phía ngoài cùng của các mô hình ñược thiết kê nhằm chắn cát,
gió. Phía trong vành ñai: Giáp với các hàng phi lao có thể tiến hành
trồng các cây dứa dại, và một số cây cỏ làm thức ăn cho gia súc, Đà
Điểu. Phía trong các cây dứa dại và cây cỏ, căn cứ theo lịch thời vụ
của ñịa phương lựa chọn trồng xen giữa các loại cây hoa màu ñể tận
dụng ñược không gian sống và tăng hiệu suất của trồng cấy. Ngoài
ra, trong mô hình có thể trồng cây lâu năm cho thu hoạch từ gỗ, quả
và tạo bóng mát cho vật nuôi.
- Ưu ñiểm của mô hình: Cải thiện ñược ñiều kiện vi khí hậu
và ñiều kiện dinh dưỡng của vùng canh tác, ña dạng ñối tượng trồng
trọt, chăn nuôi từ ñó cho thu hoạch từ nhiều loại nông sản, giảm thiểu
thiệt hại khi có dịch bệnh xảy ra. Bên cạnh ñó, tận dụng ñược nguồn
dinh dưỡng và sản phẩm thải từ các thành phần trong mô hình, tiết
kiệm ñược chi phí về thuốc bảo vệ thực vật, tận dụng ñược không
gian sống trong quỹ ñất canh tác. Đồng thời, an toàn với môi trường,
cho sản phẩm an toàn, giảm tác ñộng của BĐKH.
Muốn tiết kiệm nước, tốn ít kinh phí có thể áp dụng phương
pháp sử dụng nilon lót dưới lớp ñất trồng sẽ hạn chế lượng nước tưới
ngấm vào ñất.
* Mô hình Rừng - Hoa màu - Đà Điểu (hình 3.10):
Sau vành ñai bảo vệ và hệ thống cây cỏ, tiến hành trồng các
luống hoa màu với hình thức xen canh vừa cung cấp thêm rau cho Đà
Điểu vừa có thêm thu nhập cho người dân. Trồng các luống hoa giáp
hàng rào B40 sẽ thu hút các loài côn trùng, các loài thiên ñịch vừa
tăng khả năng thụ phấn của hoa màu và giảm ñược sâu hại cây trồng.
Mặt khác, các loài côn trùng ñược thu hút ñến sẽ làm phong phú
nguồn thức ăn tự nhiên cho Đà Điểu. Đào ao nhỏ có lót bạt, ñào
giếng ñể cung cấp nước tưới cho cây trồng và nước uống cho Đà
Điểu. Khu nuôi Đà Điểu là khu vực chính của mô hình, chiếm diện
tích lớn nhất, bao quanh bởi hàng rào B40 ñược làm chắc chắn, thuận
lợi cho quá trình quản lý Đà Điểu. Phía trong và giáp hàng rào trồng
các cây tạo ñược bóng mát như ñào lộn hột, tre,…là chỗ tránh nắng
cho Đà Điểu mà không cản trở sân chạy của chúng. Xây dựng
chuồng nuôi và khu ñể dụng cụ, nơi ấp trứng ở cuối sân, chuồng nuôi
dưới dạng lán ñơn giản, nền cát là nơi tránh mưa nắng và chỗ ngủ
buổi tối cho Đà Điểu. Khu vực gần nhà kho và chuồng nuôi tiến hành
trồng cỏ ñể chủ ñộng thức ăn.
Mặt khác, ñối với các trang trại có thể áp dụng một trong hai
hình thức tưới tiết kiệm sau: Phương pháp tưới nhỏ giọt, phương
pháp tưới phun mưa.
- Đặc ñiểm riêng của hai mô hình:
* Mô hình RVAC (hình 3.9): Có thể chủ ñộng nguồn nước
bằng cách ñào ao có lót bạt ở dưới ñể giữ nước. Nhà ở và khu chăn
nuôi của người dân cũng ñược xây ngay trong mô hình. Ao cá vừa là
nơi chứa nước vừa là nơi cung cấp nước tới cho cây trồng, người dân
có thể thu hoạch cá từ ao ñể tăng thêm thu nhập. Chuồng nuôi ñược
thiết kế ñảm bảo tránh ñược các hướng gió mạnh nhưng vẫn ñảm bảo
thoáng mát vào mùa nắng và ấm vào mùa rét, có thể xây cao nền
tránh ngập lụt khi mùa mưa bão tới, xung quanh có thể trồng cây tạo
bóng mát cho khu nuôi. Nền chuồng ñảm bảo ñộ dốc hợp lý sẽ thuận
tiện cho việc dọn rửa. Xây dựng hệ thống xử lý nước thải và phân
chuồng. Cần lựa chọn một ñối tượng trong mô hình làm ñối tượng
23
24
- Ưu ñiểm của mô hình:
thể nuôi thêm một số loài hai mảnh vỏ nước lợ làm gia tăng khả năng
lọc nước. Nước ñược thải ra ngoài môi trường sẽ không làm ô nhiễm
môi trường xung quanh và giảm chi phí ñầu tư bảo vệ môi trường.
Khu nuôi tôm phải ñược xây dựng hệ thống bờ có ñộ cao
hợp lý, ñược kè chắc chắn tránh tràn nước và vỡ bờ khi mùa mưa bão
tới.
Cải thiện ñiều kiện vi khí hậu cho khu nuôi, chủ ñộng ñược
nguồn thức ăn, nước uống cho Đà Điểu, có thêm thu nhập từ trồng
trọt trong mô hình.
3.4.2. Mô hình nuôi Tôm - Cá trên ñất cát ven biển huyện Thăng
Bình, tỉnh Quảng Nam
- Ưu ñiểm của mô hình:
Tạo ñược vành ñai chắn cát xung quanh ñầm, cải thiện ñược
một phần ñiều kiện vi khí hậu của ñầm tôm, không gây ô nhiễm môi
trường do nước xả thải ra môi trường ñã qua xử lý. Đồng thời hạn
chế dùng thuốc ñể xử lý nước thải, có thêm thu nhập từ cá nuôi, ñộng
vật hai mảnh vỏ trong khu chứa nước lắng và khu chứa nước thải,
giảm thiệt hại khi chịu tác ñộng của nhiệt ñộ cao, mưa và bão.
Hình 3.11. Mô hình nuôi Tôm - Cá trên vùng ñất cát ven biển huyện
Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam
Cần hình thành vành ñai chắn cát phía ngoài ñể cải thiên vi
khí hậu khu nuôi. Mô hình nuôi tôm ñược thiết kế ba khu, khu nước
lắng là nơi cung cấp nước thường xuyên cho ao nuôi tôm chính. Ở
khu nước lắng, có thể kết hợp nuôi cá ñể tận dụng ñược diện tích
nuôi ñồng thời cá sẽ lấy ñi một lượng chất rắn lơ lửng trong nước
ñáng kể và cho thu hoạch thêm từ cá. Mặt khác, cá có thể làm giảm
nguy cơ gây bệnh cho tôm từ một số loài tảo trong ñầm. Khu nước
thải là nơi chứa nước thải từ khu nuôi tôm, có thể kết hợp nuôi cá ăn
ñộng vật, muốn có hiệu quả cao nhất nên sử dụng loài cá ăn tạp. Có
25
26
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
Đà Điểu; Tôm - Cá là các mô hình thích hợp với vùng ñất cát ven
biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam hiện nay.
2. Kiến nghị
1. Kết luận
a. Vùng ñất cát ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng
Nam bao gồm bốn xã Bình Dương, Bình Hải, Bình Nam, Bình
Minh với tổng diện tích tự nhiên là 7.105,25 ha. Trong ñó, chủ yếu
ñược sử dụng ñể canh tác trong nông nghiệp- lâm nghiệp- thủy sản,
chiếm 57% (4.084,52 ha). Từ 2008 ñến 2010 diện tích cây trồng
hàng năm có xu hướng giảm xuống (giảm 1,18 lần), năng suất cũng
giảm ñáng kể . Lĩnh vực chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản dịch bệnh
xảy ra nhiều.
a. Cần có sự quan tâm ñầu tư thích ñáng của tỉnh Quảng
Nam cũng như huyện Thăng Bình ñể phát triển nông nghiệp ñúng
hướng và bền vững, góp phần ổn ñịnh kinh tế - xã hội ñịa phương.
b. Cần tiếp tục nghiên cứu tuyển chọn giống cây trồng vật
nuôi, nghiên cứu qui hoạch tổng thể vùng ñất cát ven biển của
huyện Thăng Bình cũng như ñầu tư phát triển hệ thống thủy lợi của
ñịa phương.
b. Hoạt ñộng sản xuất nông nghiệp ở vùng ñất cát huyện
Thăng Bình chịu tác ñộng bất lợi của các hiện tượng thời tiết cực
ñoan. Từ 2006 ñến 2010, trên ñịa bàn huyện chịu tác ñộng trực tiếp
của 2 cơn bão lớn, 20 trận mưa gây lụt, 7 ñợt hạn cục bộ, 6 ñợt rét
kéo dài, gây thiệt hại cho ngành nông nghiệp của huyện trung bình
hàng năm trên 1 tỷ ñồng.
c. Để phát triển nông nghiệp thích ứng ñược với BĐKH ở
vùng ñất cát ven biển huyện Thăng Bình. Các mô hình nông nghiệp
cần ñáp ứng một số tiêu chí như xây dựng bản ñồ thiên tai, ngập lũ
cho toàn huyện; tuyển chọn giống vật nuôi, cây trồng; cải tạo ñất
canh tác và cải tiến phương thức canh tác; cải tiến kỹ thuật xây dựng
chuồng trại, ao ñầm.
d. Phát triển nông nghiệp theo hướng sinh thái là phù hợp với
yêu cầu xây dựng nền nông nghiệp bền vững, thích nghi ñược với
BĐKH như hiện nay. Mô hình nông nghiệp sinh thái cho phép khai
thác lâu dài và có hiệu quả cao tại vùng ñất canh tác, giảm ñược thiệt
hại do BĐKH gây ra. Trong ñó, mô hình RVAC; Rừng - Hoa màu -
13 trang
10480
Free
Bạn đang xem tài liệu "Tóm tắt Luận văn Nghiên cứu cơ sở khoa học để đề xuất mô hình nông nghiệp sinh thái thích ứng với biến đổi khí hậu tại vùng đất cát ven biển huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- tom_tat_luan_van_nghien_cuu_co_so_khoa_hoc_de_de_xuat_mo_hin.pdf
