Tóm tắt Luận văn Hiện tượng phóng tác lịch sử trong sáng tác của Lan Khai

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

PHẠM THỊ THU HÀ

HIỆN TƯỢNG PHÓNG TÁC LỊCH SỬ

TRONG SÁNG TÁC CỦA LAN KHAI

Chuyên ngành: Văn hꢀc Viꢁt Nam

Mã số: 60.22.01.21

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ

KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đà Nẵng - Năm 2016

Công trình được hoàn thành tại

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa hꢀc: PGS.TS. NGUYỄN PHONG NAM

Phản biện 1: TS. Cao Thị Xuân Phượng

Phản biện 2: TS. Tôn Thất Dụng

Luận văn đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt

nghiệp thạc sĩ ngành Văn hꢀc Việt Nam hꢀp tại Đại hꢀc Đà Nẵng vào

ngày 10 tháng 9 năm 2016

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm Hꢀc liệu, Đại hꢀc Đà Nẵng

- Trường Đại Hꢀc Sư Phạm, Đại hꢀc Đà Nẵng

1

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Lan Khai là một trong những “cây bút sung mãn” và xuất sắc

của nền văn học Việt Nam hiện đại giai đoạn 1930 - 1945. Với

những thể nghiệm không ngừng trên hành trình sáng tạo nghệ thuật,

Lan Khai đã đóng góp cho nền văn học dân tộc một khối lượng tác

phẩm khá đồ sộ thuộc nhiều lĩnh vực văn học. Và ở lĩnh vực nào

nhà văn cũng thể hiện được những năng lực sáng tạo riêng. Bên

cạnh những sáng tác về miền rừng đã mang lại cho ông danh hiệu

“Nhà văn đường rừng”, “Người mở đường vào thế giới sơn lâm” thì

những sáng tác mang chủ đề lịch sử cũng góp phần làm nên dấu ấn

của Lan Khai.

Mảng sáng tác mang chủ đề lịch sử của Lan Khai khá phong

phú gồm tiểu thuyết lịch sử và truyện ngắn lịch sử. Đương thời, Lan

Khai cùng với Nguyễn Triệu Luật, Phan Trần Chúc, được xem là “ba

cây bút lịch sử tiểu thuyết” nổi tiếng. Viết về lịch sử, Lan Khai không

nhằm tái tạo diện mạo lịch sử dân tộc theo quan niệm “Lịch sử là sự

tái sinh hoàn toàn của quá khứ” (Nichelet) mà nhà văn chỉ phóng tác

lịch sử. Từ các yếu tố sử liệu (sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử, không

gian hoàn cảnh…), nhà văn tiến hành hư cấu, thêu dệt thêm bằng ý

tưởng của mình, thậm chí chỉ mượn cái khung lịch sử để sáng tạo nên

những tác phẩm văn học có giá trị, thể hiện những quan niệm mang

chiều sâu tư tưởng về con người, về cuộc đời. Bằng phương thức

sáng tạo này, Lan Khai đã góp phần cách tân thể tài văn học lịch sử

cũng như kích thích được sự hứng thú ở độc giả khi đến với những

tác phẩm viết về đề tài lịch sử.

Để khám phá nghệ thuật phóng tác lịch sử của ông ở phương

diện tư tưởng cũng như hình thức thể hiện, chúng tôi chọn và nghiên

2

cứu đề tài Hiện tượng phóng tác lịch sử trong sáng tác của Lan Khai.

Nghiên cứu về hiện tượng phóng tác lịch sử của Lan Khai thì chưa có

một công trình chuyên biệt nào, có chăng một số nhà nghiên cứu chỉ

mới dừng lại ở những đánh giá mang tính chất gợi mở trong các bài

viết, công trình nghiên cứu về văn nghiệp Lan Khai. Với đề tài này,

chúng tôi hi vọng sẽ góp thêm một hướng tiếp cận mới về phương

thức sáng tạo của Lan Khai, qua đó nhằm khẳng định tài năng sáng

tạo, những nỗ lực cách tân cũng như vai trò, vị trí và những cống

hiến lớn lao của nhà văn cho nền văn học dân tộc.

2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu

“Lịch sử không bao giờ lầm lẫn, nhà văn Lan Khai là người có

công với nước”. Câu nói ấy của Thiếu tướng Hoàng Mai đã khẳng

định những công hiến lớn lao của Lan Khai đối với cách mạng và nền

văn học nước nhà. Tuy vậy, do những thăng trầm của lịch sử mà cuộc

đời cũng như văn nghiệp của nhà văn Lan Khai chưa được nghiên

cứu, đánh giá công bằng trong văn học sử lúc bấy giờ. Thế nhưng,

những gì là “tinh túy” vẫn sẽ còn mãi với thời gian. Để giờ đây, Lan

Khai cùng với văn nghiệp của ông đã được giới nghiên cứu “hoàn

nguyên” và trả về đúng với vị trí, giá trị đích thực trên văn đàn. Ở

đây chúng tôi xin điểm lại một số công trình, bài viết tiêu biểu có liên

quan đến đề tài theo hai hướng như sau:

2.1. Những công trình, bài viết đánh giá chung về sáng tác

của Lan Khai

Lan Khai xuất hiện và để lại dấu ấn trên văn đàn từ đầu những

năm 1930, nhưng “hành trình đi tìm nhà văn Lan Khai” chỉ mới thực

sự bắt đầu từ năm 2000, mặc dù trước đó cũng đã xuất hiện một số

bài viết về Lan Khai cũng như sáng tác của ông.

3

Trương Tửu trong một số bài viết đăng trên báo LOA (1935)

đã phê bình văn Lan Khai ở phương diện nội dung cũng như nghệ

thuật và đánh giá cao mảng sáng tác truyện đường rừng: “Trong

phạm vi ấy, ông vẫn chiếm địa vị đàn anh, trơ trọi như cây đa cổ thụ

giữa cánh đồng bát ngát”.

Hải Triều trong bài viết “Lầm than - Một tác phẩm đầu tiên

của nền văn tả thực xã hội ở nước ta” đăng trên báo Dân Tiến (Số 1,

ngày 27/10/1938) đã ca ngợi thành công nhiều mặt của tác phẩm Lầm

than và khẳng định Lan Khai là nhà văn đã phất lá cờ tiên phong trên

mảnh đất “tả thực xã hội chủ nghĩa”.

Vũ Ngọc Phan với bài viết “Lan Khai” trong công trình Nhà

văn hiện đại (Quyển tư, tập thượng, NXB Hội Nhà văn, 1942) in

trong cuốn Vũ Ngọc Phan tác phẩm, tập 5 đã chỉ ra những ưu điểm

cũng như khuyết điểm của Lan Khai trong hầu hết các mảng sáng tác

ở phương diện lời văn, cách kể chuyện, nghệ thuật tả cảnh, tả tình.

Trong đó tác giả đánh giá cao mảng tiểu thuyết đường rừng của Lan

Khai: “Về loại này, ông đứng riêng hẳn một phái. Người ta thấy Thế

Lữ cũng có viết đôi ba truyện, nhưng đọc Lan Khai, người ta mới

thấy nhà tiểu thuyết đưa người ta vào tận rừng thẳm dắt người ta một

cách thân mật vào các gia đình Thổ, Mán, và cho người ta được thấy

những tâm tính dị kỳ”.

Nhà nghiên cứu Phạm Thế Ngũ trong bài viết “Lan Khai”

trong công trình Việt Nam văn học sử giản ước tân biên - Tập III

(bản in lần đầu tại Anh Phương Ấn Quán Sài Gòn, 1965) đã khảo sát

cả ba mảng sáng tác của Lan Khai là tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết

đường rừng, tiểu thuyết phong tục xã hội miền xuôi và khẳng định

tiểu thuyết đường rừng có giá trị hơn cả. Cũng trong bài viết này, tác

giả đánh giá cao ý thức và năng lực sáng tạo của nhà văn Lan Khai:

4

“Trong những nhà văn của nhóm Tân Dân có lẽ Lan Khai là cây bút

biết tự săn sóc và có nhiều đức tính văn chương hơn cả. Tất nhiên

không phải trong tất cả các tiểu thuyết của ông. Nhưng ở những tác

phẩm những trang ông viết kĩ hơn cả, ta thấy một bút pháp thực già

dặn điêu luyện. Ông có một trí quan sát tinh tế, được phụ giúp bởi

một ngôn ngữ chuẩn xác, khúc chiết, nhiều khi giàu những hình ảnh

rất tân kỳ”.

Hoài Anh với bài viết “Lan Khai từ khuynh hướng lãng mạn

thoát ly đi đến hiện thực xã hội” trong cuốn Chân dung văn học

(NXB Hội Nhà văn, 2001) đã vạch ra hành trình sáng tạo đi từ

khuynh hướng lãng mạn thoát ly đến hiện thực xã hội của Lan Khai

trên cơ sở phân tích các tiểu thuyết lịch sử, truyện đường rừng và tiểu

thuyết tâm lý xã hội. Và qua phân tích tiểu thuyết Lầm than - “cuốn

tiểu thuyết đầu tiên viết về công nhân mỏ trong văn học hiện đại” của

Lan Khai, Hoài Anh nhận định: “Ông là một nhà văn yêu nước,

người đầu tiên viết tiểu thuyết về thợ mỏ và đưa hình ảnh hoạt động

chống Pháp vào văn học công khai 1930 - 1945”.

TS. Nguyễn Thanh Trường cũng là một trong những tác giả đã

có nhiều nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp cũng như mảng truyện

đường rừng của Lan Khai. Trong công trình Lan Khai - truyện đường

rừng: tác phẩm và chuyên khảo (2004), tác giả Trần Mạnh Tiến và

Nguyễn Thanh Trường đã đi vào tìm hiểu thế giới thiên nhiên, hình

tượng nhân vật miền núi, phong tục tập quán và những bút pháp nghệ

thuật trong những tiểu thuyết đường rừng của Lan Khai.

PGS.TS Trần Mạnh Tiến là người đã có công rất lớn trong việc

đưa tên tuổi của Lan Khai trở lại với độc giả. Năm 2006, nhân kỷ

niệm 100 năm ngày sinh nhà văn Lan Khai, ông đã biên soạn và cho

ra mắt công trình Lan Khai nhà văn hiện thực xuất sắc. Cuốn sách đã

5

tập hợp được rất nhiều bài viết và tham luận có giá trị của nhiều tác

giả đánh giá cao về tài năng, văn nghiệp và đặc biệt là mảng truyện

đường rừng của Lan Khai. Trong bài viết “Nhà văn Lan Khai - người

mở đường vào thế giới sơn lâm” (Theo báo Văn nghệ số 15, ngày

15/4/2006), qua việc khái quát những nét đặc sắc ở mảng truyện

đường rừng của Lan Khai, Trần Mạnh Tiến đã đánh giá cao năng lực

quan sát, mô tả thế giới thiên nhiên đường rừng và sự am hiểu sâu sắc

bản tính, nếp sống con người miền núi của Lan Khai.

Đặc biệt trong những năm gần đây có rất nhiều luận văn, luận án

của các sinh viên, học viên và nghiên cứu sinh ngành Văn tiếp tục

hành trình tìm lại tên tuổi của nhà văn Lan Khai như: Luận văn thạc sĩ

Đặc trưng nghệ thuật tiểu thuyết Lan Khai (2009) của Tạ Thị Thương

Vì (Hội đồng Đại học Vinh), khóa luận tốt nghiệp Đặc điểm tiểu thuyết

Lầm Than (2012) của Lê Thị Lan Anh (Hội đồng ĐHSP Đà Nẵng),

luận văn thạc sĩ Thế giới nghệ thuật truyện đường rừng của Lan Khai

(2013) của Nguyễn Thị Mỵ (Hội đồng Đại học Đà Nẵng), luận văn

thạc sĩ Lan Khai và thể loại tiểu thuyết lịch sử (2013) của Trần Thị

Huyền Trang (Hội đồng Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, ĐHQG

Hà Nội) v.v… Những luận văn này đã đóng góp thêm những góc nhìn

mới trong việc tiếp cận văn nghiệp của Lan Khai.

2.2. Những công trình, bài viết đánh giá về mảng sáng tác

mang chủ đề lịch sử của Lan Khai

Như nhà nghiên cứu và phê bình văn học Trương Tửu đã nhận

định rằng: “Rừng rú và lịch sử là hai thế giới mà ông Lan Khai là

người thứ nhất đem vào tiểu thuyết hiện đại, có lương tâm và nghệ

thuật”. Với hai địa phận này, Lan Khai đã cống hiến cho nền văn học

nước nhà “những tiểu thuyết kiệt tác”. Tuy vậy, việc tiếp nhận mảng

6

sáng tác mang chủ đề lịch của Lan Khai đã có nhiều ý kiến đồng tình

và phản đối khác nhau:

Trương Tửu với bài viết “Lan Khai và tiểu thuyết lịch sử”

đăng trên báo LOA (Số 82: Thứ 5/12/September 1935) đã chỉ ra

“công trạng và biệt tài” của Lan Khai ở khía cạnh miêu tả tâm lý

nhân vật, nghệ thuật tạo tình huống truyện cũng như cách sử dụng

nhiều thổ ngữ lạ để làm giàu văn tự Việt Nam, nhưng đồng thời ông

cũng phê bình lối viết thiếu phong vị và màu sắc thời đại của Lan

Khai.

Vũ Ngọc Phan trong bài viết “Lan Khai” cũng cho rằng ngôn

ngữ và cử chỉ của các nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai

chưa hợp với thời đại. Ông cho rằng: “Trong một quyển lịch sử tiểu

thuyết, việc không cần toàn đúng sự thật, nhưng ngôn ngữ cử chỉ các

nhân vật cũng cần phải hợp với thời đại. Vào thời Mạc Đăng Dung

mà một vị tiểu thư lại thốt ra lời này trước mặt một viên gia tướng:

“Thế mà ta đã yêu Vũ Mật! Chính tấm lòng ta lừa dối chính ta, còn

để làm gì!” Lời trên này thật là lời một gái tân thời Việt Nam ở thế

kỷ XX đã chịu Âu hóa. Chữ “yêu” theo cái nghĩa về tình ái, cổ nhân

chưa biết dùng. Sau nữa, cái lối nói về tâm tưởng như kiểu người Âu

Tây: “tấm lòng ta đã lừa dối ta”, cổ nhân cũng không hiểu, và vì lẽ

đó, chưa biết dùng nốt”.

Phạm Thế Ngũ trong bài viết “Lan Khai” khi phê bình tiểu

thuyết lịch sử của Lan Khai cũng gặp gỡ với Trương Tửu, Vũ Ngọc

Phan ở quan điểm không nhất trí với lối cách tân quá “táo bạo” của

Lan Khai khi nhà văn cho những nhân vật lịch sử của mình sống với

những tình cảm chỉ riêng có ở thế kỷ XX. Nhưng tác giả cũng không

hẳn đồng tình với nhận xét của Trương Tửu cho rằng Lan Khai có

một triết lý bi quan về lịch sử, về con người. Theo ông những tiểu

7

thuyết lịch sử của Lan Khai chỉ cốt ở miêu tả những cảnh tượng bi

đát, những mối tình éo le để dễ dàng chiếm được tình cảm của độc

giả đương thời.

Hoài Anh trong bài viết “Lan Khai từ khuynh hướng lãng mạn

thoát ly đi đến hiện thực xã hội” cũng đã chỉ ra những hạn chế của

Lan Khai khi viết tiểu thuyết lịch sử ở phương diện xây dựng cốt

truyện và kéo theo đó là những hạn chế ở nghệ thuật tạo tình huống,

cách sử dụng ngôn ngữ. Tác giả còn phát hiện ra cốt truyện tiểu

thuyết lịch sử của Lan Khai mang dấu ấn của văn chương Pháp

nhưng nhà văn lại không có được năng lực phân tích tâm lý sắc sảo

như các nhà văn Pháp.

Thạc sĩ Đỗ Ngọc Thúy với bài viết “Hình tượng vua chúa

trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai” (10/2004) in trong công trình

Lan Khai nhà văn hiện thực xuất sắc đã nghiên cứu về hệ thống nhân

vật vua chúa trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai. Nghiên cứu

nhóm nhân vật này, tác giả phát hiện ra Lan Khai đã rất khéo léo kết

hợp giữa sự thật lịch sử và hư cấu tưởng tượng khi xây dựng các

nhân vật.

PGS.TS Trần Mạnh Tiến trong bài viết “Tiểu thuyết lịch sử và

người đầu tiên mở hướng cách tân” đăng trên www.vanhoanghean.com.vn

(2011) đã chỉ ra những cách tân của Lan Khai đối với thể loại tiểu

thuyết nói chung và tiểu thuyết lịch sử nói riêng.

Ngoài ra trong các luận văn, luận án của các sinh viên, học

viên, nghiên cứu sinh ngành Văn cũng có đề cập đến những đặc điểm

nội dung và hình thức thể hiện của mảng sáng tác về lịch sử của Lan

Khai trong công trình nghiên cứu khoa học về văn nghiệp Lan Khai.

Tiêu biểu là luận văn thạc sĩ Lan Khai và thể loại tiểu thuyết lịch sử

của Trần Thị Huyền Trang, bảo vệ năm 2013 tại hội đồng Trường

8

Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Luận văn đã bước đầu cung cấp cho chúng ta một cái nhìn khá cụ thể

về tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai ở các phương diện đề tài, cảm

hứng sáng tạo và một số đặc điểm thi pháp trọng tâm v.v…

Nhìn chung sau khi được “hoàn nguyên”, Lan Khai cùng với

văn nghiệp của ông được giới nghiên cứu, phê bình văn học quan tâm

tìm hiểu. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu ấy chỉ mới đi sâu

nghiên cứu về Lan Khai với tư cách là nhà văn hiện thực, về mảng

sáng tác truyện đường rừng của ông, còn mảng sáng tác mang chủ đề

lịch sử thì chưa được đánh giá đúng mức. Với luận văn Hiện tượng

phóng tác lịch sử trong sáng tác của Lan Khai, chúng tôi muốn góp

thêm một hướng tiếp cận mới đối với mảng sáng tác này của Lan

Khai. Cũng với luận văn này, chúng tôi muốn đi sâu nghiên cứu về

hiện tượng phóng tác lịch sử của Lan Khai để thấy được những đóng

góp của nhà văn cho thể tài văn học lịch sử nói riêng và nền văn học

Việt Nam hiện đại nói chung.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là hiện tượng phóng tác

lịch sử - một phương thức sáng tạo của Lan Khai ở mảng sáng tác

dựa vào lịch sử. Luận văn sẽ tập trung khai thác hiện thực cuộc sống

được nhà văn phản ánh trong tác phẩm và nghệ thuật thể hiện tác

phẩm phóng tác lịch sử của Lan Khai để thấy được cái nhìn đa chiều

về lịch sử và những cách tân của tác giả cho thể tài văn học lịch sử

trong dòng chảy văn học dân tộc.

3.2. Phạm vi nghiên cứu

- Đề tài tập trung khảo sát 7 tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai

được Trần Mạnh Tiến (sưu tầm, biên soạn, giới thiệu) trong cuốn Lan

9

Khai tuyển tập – Tập 2, NXB Văn học, năm 2010, gồm: Gái thời

loạn, Chiếc ngai vàng, Ai lên phố Cát, Cái hột mận, Chế bồng nga,

Đỉnh non Thần, Thành bại với anh hùng vua Lê chúa Trịnh.

- Truyện ngắn Sóng nước Lô Giang của Lan Khai được Trần

Mạnh Tiến (sưu tầm, biên soạn, giới thiệu) trong cuốn Lan Khai

tuyển tập – Tập 2, NXB Văn học, năm 2010.

- Truyện ngắn Mưu thằng Đợi của Lan Khai, NXB Hương

Sơn, Phố Gia Long, Hà Nội, năm 1941.

4. Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng phối hợp những

phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp khảo sát, thống kê: Từ việc khảo sát các tiểu

thuyết lịch sử và truyện ngắn lịch sử tiêu biểu của Lan Khai,

chúng tôi tìm ra những nét đặc trưng riêng ở phương thức phóng

tác lịch sử của Lan Khai và thống kê những yếu tố ổn định, biến

đổi về mặt nghệ thuật thể hiện của mảng tác phẩm phóng tác lịch

sử của nhà văn.

Phương pháp phân tích, tổng hợp: Chúng tôi sẽ đi từ việc phân

tích hiện thực cuộc sống trong các tác phẩm phóng tác lịch sử của

Lan Khai đến nghệ thuật thể hiện của nhà văn ở mảng sáng tác này,

từ đó rút ra dụng ý nghệ thuật của tác giả và khái quát phương thức

sáng tạo của tác giả khi viết về các vấn đề lịch sử.

Phương pháp so sánh, đối chiếu: Chúng tôi tiến hành so sánh

phương thức sáng tạo của Lan Khai với các cây bút viết tiểu thuyết

lịch sử trước đó và cùng thời với nhà văn để thấy được nét phong

cách riêng của Lan Khai.

10

5. Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo,

Nội dung gồm có 3 chương:

Chương 1: Nhà văn Lan Khai và vấn đề phóng tác lịch sử

Chương 2: Hiện thực cuộc sống trong các tác phẩm phóng tác

lịch sử của Lan Khai

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện trong tác phẩm phóng tác lịch

sử của Lan Khai

11

CHƯƠNG 1

NHÀ VĂN LAN KHAI VÀ VẤN ĐỀ PHÓNG TÁC LỊCH SỬ

1.1. CUỘC ĐỜI VÀ VĂN NGHIỆP CỦA LAN KHAI

1.1.1. Lan Khai - Nhà văn tài hoa bạc mệnh

Lan Khai là một tài năng lớn của nền văn học Việt Nam hiện

đại giai đoạn 1930 - 1945. Và như một quy luật “Tài hoa… cái lụy

ngàn đời. Cuộc đời ông như “con thuyền nhỏ đi trên dòng thác lớn để

tìm về bến đỗ”. Nhà văn đã sống một cuộc đời nhiều thăng trầm,

nhiều biến cố cả trong hoạt động nghệ thuật và hoạt động cách mạng,

nhưng ông đã làm tròn thiên chức của mình đối với cách mạng và

nền văn học dân tộc.

1.1.2. Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Lan Khai

Lan Khai là người nghệ sĩ đa tài luôn tham vọng làm tất cả

những gì cần thiết cho văn chương nghệ thuật. Ông rất yêu âm nhạc,

có sở trường vẻ tranh phong cảnh và ký họa, nhưng ông lại dành

nhiều tình yêu và tâm huyết cho văn chương. Sau ba cuốn tiểu thuyết

đánh dấu mốc và gây tiếng vang cho ông trên văn đàn là: Nước hồ

Gươm (1928), Cô Dung (1928 - 1938), Lầm than (1929 - 1933, xuất

bản 1938), bước sang những năm 30 trở đi, Lan Khai bắt đầu thử sức

ở nhiều thể loại văn học và cho ra đời một khối lượng tác phẩm khá

lớn ở nhiều mảng đề tài. Đây cũng là giai đoạn sáng tác sung sức

nhất của ông. Lan Khai không chỉ trung thành với mảnh đất tiểu

thuyết mà còn lấn sang cả địa hạt của thơ ca, truyện ngắn, ký, lý luận

phê bình, nghiên cứu, sưu tầm và dịch thuật… Và ở địa hạt nào, Lan

Khai cũng gặt hái được những thành công nhất định. Bởi vậy chưa

12

đầy 20 năm lao động nghệ thuật, Lan Khai đã để lại một di sản văn

nghệ lớn với nhiều đề tài và thể loại phong phú, góp phần làm giàu

đẹp thêm cho nền nghệ thuật dân tộc.

1.2. ĐÓNG GÓP CỦA LAN KHAI CHO VĂN HỌC HIỆN ĐẠI

QUA MẢNG PHÓNG TÁC LỊCH SỬ

1.2.1. Khái niệm phóng tác lịch sử

Phóng tác lịch sử là khái niệm chỉ phương thức sáng tạo của

nhà văn khi viết về các đề tài lịch sử. Song việc đánh giá, xem xét nó

như một thuật ngữ lý luận văn học thì chưa có công trình nào giới

thuyết một cách cụ thể và thích đáng. Theo kiến giải của người thực

hiện luận văn: Phóng tác lịch sử được hiểu là cách thức sáng tác

phỏng theo lịch sử, lấy đề tài và cảm hứng lịch sử, nhưng khi xử lý

các yếu tố sử liệu để xây dựng tác phẩm văn học, nhà văn chỉ giữ lại

“tinh thần, hồn cốt” của những yếu tố lịch sử tạo cho họ cảm hứng

nghệ thuật và dành phần nhiều dung lượng cho hư cấu, tưởng tượng

để sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật thể hiện những quan

niệm mang chiều sâu nhân bản.

1.2.2. Giá trị mảng truyện phóng tác lịch sử của Lan Khai

Lan Khai là một trong những nhà văn đã lựa chọn khuynh

hướng phóng tác lịch sử khi tìm đến với thể tài văn học lịch sử. Với ý

thức về thiên chức của người cầm bút là “truyền giao dĩ vãng cho

tương lai” và “lấy người xưa việc cũ áp dụng vào chính sự và chiến

sự nhằm nâng cao tinh thần dân tộc”, chỉ hơn mười sáu năm cầm bút,

Lan Khai đã để lại cho chúng ta gần ba mươi tiểu thuyết và nhiều

truyện ngắn ở mảng phóng tác lịch sử. Với những thành tựu đạt được

13

ở phương diện số lượng tác phẩm cũng như giá trị nội dung tư tưởng

và nghệ thuật thể hiện của mảng truyện phóng tác lịch sử đã mang lại

cho nhà văn vị trí đi tiên phong trên con đường cách tân thể tài văn

học lịch sử. Và bằng những tác phẩm phóng tác lịch sử, Lan Khai đã

hướng nhân dân về cội nguồn dân tộc, góp phần kiến tạo tinh thần

cho thế hệ sau.

14

CHƯƠNG 2

HIỆN THỰC CUỘC SỐNG TRONG CÁC TÁC PHẨM

PHÓNG TÁC LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI

2.1. CÁC SỰ KIỆN, BIẾN CỐ LỊCH SỬ

Viết về lịch sử, nhà văn Lan Khai không tập trung phản ánh

các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm hào hùng để lấy cái vinh

quang của ông cha mà bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc cho quốc dân

như các cây bút cùng thời Nguyễn Tử Siêu, Nguyễn Triệu Luật,

Nguyễn Huy Tưởng… mà chủ yếu ông hướng tới các cuộc nội loạn

của dân tộc ta trong xã hội phong kiến qua các triều đại và bi kịch số

phận con người trong dòng lịch sử.

2.1.1. Biến cố cung đình

Đó là những bức tranh chính sự của các triều đại Lê, Lý,

Trần... với những tấn trò tranh cướp lợi danh, những cuộc đổi dời

ngôi vị giữa các thế lực vua - chúa, thái tử, thế tử, khanh tướng chốn

cung đình. Với sự am hiểu tường tận về lịch sử dân tộc, ngòi bút Lan

Khai khơi sâu vào những mâu thuẫn, tranh chấp giữa các phe phái

nhằm phản ánh rõ nét những biến cố ở mỗi triều đại theo “minh triết

và óc tưởng tưởng” của một nhà văn. Từ các sự kiện, biến cố của các

triều đại được lịch sử ghi chép lại, Lan Khai tiến hành phóng tác và

thêm thắt những gì “có thể có được” nhằm lý giải những biến cố lịch

sử, và qua đó giúp người đọc nhận thức về lịch sử cũng như cắt nghĩa

những vấn đề của cuộc sống hiện tại. Lan Khai không hẳn có cái nhìn

ngưỡng vọng hoặc phê phán về một triều đại nào, mà nhà văn dường

như chỉ hướng đến phản ánh cái nguyên do của của các cuộc nội loạn

rốt cuộc chỉ là vì danh lợi. Dưới góc nhìn của Lan Khai, con người là

một giống tự phụ là thông minh mà “vì danh, vì lợi, nỡ tàn hại lẫn

15

nhau, lại tệ hơn loài ác thú”. Vấn đề này không phải chỉ riêng của

lịch sử mà nó rất gần với cuộc sống hiện thực lúc bấy giờ.

2.1.2. Bi kịch số phận

Phản ánh số phận con người trong dòng lịch sử cũng là mục

đích hướng đến của những tác phẩm phóng tác lịch sử của Lan Khai.

Đó là bi kịch cuộc đời của những ông vua bà chúa, của những thân

phận nô tì, của những dân thường bị cuốn vào vòng xoáy của lịch sử

bởi những cuộc binh biến, những mưu đồ tranh cướp lợi danh và

trong cả những lễ nghi hà khắc chốn cung đình được Lan Khai phản

ánh qua những biến cố, những sự kiện lịch sử. Bi kịch ấy không chỉ

diễn ra ở những con người là nạn nhân của lịch sử, mà ngay cả những

nhân vật mang tham vọng lịch sử cũng rơi vào những hoàn cảnh bi

đát. Quan tâm đến số phận của con người lịch sử, ngòi bút của Lan

Khai có dịp đi sâu vào những bế tắc, những khát vọng, khổ đau của

mỗi số phận con người giữa những chao đảo của thời cuộc. Mỗi số

phận nhân vật mang một bi kịch riêng trong vòng xoáy của những

biến thiên lịch sử góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng cho bức

tranh lịch sử và đưa lịch sử đến gần hơn với hiện tại.

2.2. CHÂN DUNG CÁC NHÂN VẬT LỊCH SỬ

Bằng phương thức phóng tác lịch sử, Lan Khai một mặt tái tạo

những con người của chính sử bằng cảm quan lịch sử của mình, mặt

khác nhà văn cũng tưởng tượng sáng tạo ra những nhân vật lịch sử

bằng tư duy nghệ sĩ để tạo ra hiện thực lịch sử bằng hình tượng nghệ

thuật vừa chân thực vừa sống động nhằm chuyển tải những quan

niệm mang chiều sâu tư tưởng của nhà văn về con người, về cuộc đời

và hướng bạn đọc đến cái nhìn toàn diện, sâu sắc hơn về lịch sử.

2.2.1. Nhân vật có “tiền thân” từ hiện thực lịch sử

Các nhân vật lịch sử có thật trong tác phẩm của Lan Khai đều

16

bước ra từ “hòm quốc sử” với một số đặc điểm vốn đã được đóng

đinh trong chính sử nhưng được nhà văn bồi đắp thêm bằng những

yếu tố tình cảm, tâm lý, hành động để chân thực và sinh động hơn.

Đặc biệt khi tái tạo nhân vật lịch sử, Lan Khai còn đưa thêm những

chi tihết đời thường để đi sâu vào “phần tự nhiên” trong mỗi con

người làm cho các nhân vật lịch sử trở nên sống động và gần hơn với

con người đời thường. Bằng cách hư cấu từ những nhân vật của chính

sử, Lan Khai đã xây dựng cho mình những hình tượng nghệ thuật

sống động, chân thực. Mỗi nhân vật có thật trong lịch sử của ông

mang một thông điệp cuộc sống mà nhà văn muốn dùng để áp dụng

vào chính sự và chiến sự lúc bấy giờ, cũng như phản ánh sâu sắc

những vấn đề của cuộc sống thực tại và góp phần kiến tạo tinh thần

cho thế hệ tiếp theo và mai sau.

2.2.2. Nhân vật hư cấu

Trong tác phẩm phóng tác lịch sử của Lan Khai, bên cạnh

những nhân vật có thật trong lịch sử được ông bồi đắp thêm da thịt và

sinh khí thì còn có những nhân vật ngoài chính sử do trí tưởng tượng

của nhà văn sáng tạo ra. Những nhân vật hư cấu ấy không phải được

nhà văn sáng tạo ra một cách ngẫu nhiên vô căn cứ mà nó được gắn

kết với cái sườn lịch sử, được đặt trong mối quan hệ mật thiết với các

nhân vật của chính sử và góp phần làm nổi rõ chủ đề của tác phẩm.

Những nhân vật ngoài chính sử của Lan Khai là sự thể hiện cái khát

vọng của nhà văn về những mẫu người lý tưởng nên có trong thời đại

lịch sử đầy tao loạn. Bằng việc xây dựng những nhân vật ngoài chính

sử, Lan Khai đã tạo dựng được những bức tranh lịch sử toàn diện,

sinh động nhưng cũng không kém phần chân thực. Mỗi nhân vật

ngoài chính sử đóng góp một cái nhìn mới mẻ của Lan Khai về bản

chất con người và thời cuộc.

17

CHƯƠNG 3

NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN TRONG TÁC PHẨM

PHÓNG TÁC LỊCH SỬ CỦA LAN KHAI

3.1. NGHỆ THUẬT TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN

Để thể hiện sâu sắc tính cách, số phận của nhân vật, cũng như

làm nổi bật xung đột truyện trong các tác phẩm phóng tác lịch sử của

mình, nhà văn đã thiết tọa cốt truyện dưới nhiều hình thức như: Cốt

truyện giàu kịch tính, cốt truyện sử dụng mô típ kỳ ảo, cốt truyện

lồng ghép.

3.1.1. Cốt truyện giàu kịch tính

Cốt truyện các tác phẩm phóng tác lịch sử của Lan Khai luôn

có những tình tiết bất ngờ, đột ngột mang tính kịch. Đó là những tình

huống xung đột về quyền lợi, mâu thuẫn giữa bên tình bên hiếu, giữa

tình yêu và nghĩa vụ, giữa tình yêu và thủ đoạn chính trị, giữa tình

yêu và số mệnh tàn ác… Với hình thức tổ chức cốt truyện giàu kịch

tính bằng cách khơi sâu vào mâu thuẫn, Lan Khai đã phản ánh chân

thực những xung đột xã hội được khúc xạ qua xung đột nhân cách,

qua đó biểu hiện được tính cách của mỗi nhân vật trong mọi tình

huống nhằm tạo sự lôi cuốn và hấp dẫn người đọc.

3.1.2. Cốt truyện sử dụng mô típ kỳ ảo

Từ trong quan niệm phóng tác lịch sử, Lan Khai cho rằng:

“Cho nên sưu tầm nguyên sự thực, nhà làm sử gác bỏ những điều

huyền hoặc đã đành. Nhà tiểu thuyết, trái lại, có thể tự do biên chép

hết tất cả để thêm hứng thú cho câu chuyện mình kể”. Chính vì vậy,

18

trong một số tác phẩm viết về lịch sử, Lan Khai đã tưởng tượng hoặc

lấy ở các giai thoại, huyền sử, nhiều sự kiện có đan cài các chi tiết kỳ

ảo nhằm thêu dệt thêm màu sắc ly kỳ, hấp dẫn cho câu chuyện lịch

sử. Những mô típ kỳ ảo không chỉ tạo sức hút lôi cuốn độc giả mà nó

còn mang đậm ý nghĩa nhân sinh. Chính cốt truyện này đã tạo cho

các tác phẩm phóng tác lịch sử của Lan Khai một màu sắc riêng giữa

hàng ngàn các tác phẩm viết về lịch sử đương thời.

3.1.3. Cốt truyện lồng ghép

Cốt truyện các tác phẩm phóng tác lịch sử của Lan Khai luôn

có sự lồng ghép giữa câu chuyện lịch sử và câu chuyện tình yêu của

chính các nhân vật lịch sử. Đây là kiểu cốt truyện đặc trưng của các

tác phẩm phóng tác lịch sử của ông. Nhà văn đưa tình yêu vào trong

các câu chuyện lịch sử nhằm thử thách tinh thần, ý chí, nghị lực và

đạo đức của những con người đã làm nên lịch sử. Và qua những câu

chuyện tình đầy thơ mộng của các ông vua bà chúa, của những đôi

nam thanh nữ tú, nhà văn muốn gửi gắm những quan niệm mới mẻ,

những góc nhìn tiến bộ về tình yêu, hạnh phúc. Kiểu cốt truyện lồng

ghép những câu chuyện tình của các nhân vật lịch sử vào trong câu

chuyện chính trị làm cho các tác phẩm viết về lịch sử của Lan Khai

không khô khan mà đậm đà phong vị lãng mạn, hấp dẫn bạn đọc.

3.2. NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG

Cách xây dựng hình tượng nghệ thuật cho thấy tài năng sáng

tạo cũng như chiều sâu tư tưởng của Lan Khai ở mảng truyện phóng

tác lịch sử.