Tóm tắt Luận án Nghiên cứu quản lý bền vững tài nguyên nước lưu vực sông Ba trong bối cảnh biến đổi khí hậu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP. Hồ Chí Minh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA

--------------------

LÊ ĐỨC THƯỜNG

NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN NƯỚC

LƯU VỰC SÔNG BA TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KỸ THUẬT

Tp. Hồ Chí Minh, 2015

Công trình này được hoàn thành tại Trường Đại học Bách Khoa – ĐHQG-HCM

Người hướng dẫn khoa học 1: PGS.TS NGUYỄN THỐNG

Người hướng dẫn khoa học 2: GS.TS TRẦN THỤC

Người hướng dẫn khoa học 3: TS. CHÂU NGUYỄN XUÂN QUANG

Phản biện độc lập 1:……………………………………………..

Phản biện độc lập 2:……………………………………………..

Phản biện 1:……………………………………………………..

Phản biện 2:……………………………………………………..

Phản biện 3:……………………………………………………..

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án họp tại

........................................................................................................ ………………….

Vào lúc …. giờ … ngày…. tháng…. năm…

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

- Thư viện Khoa học Tổng hợp Tp. HCM

- Thư viện Trường Đại học Bách Khoa – ĐHQG-HCM

MỞ ĐẦU

1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN

Để góp phần thúc đẩy phát triển KTXH, phát triển bền vững TNN lưu LVS Ba

trong bối cảnh BĐKH, cần thiết phải tiến hành tích hợp BĐKH trong quản lý tổng hợp tài

nguyên nước (QLTHTNN) một cách khoa học và có hệ thống. Do đó, nghiên cứu đánh giá

hiện trạng các hoạt động khai thác TN thiên nhiên nói chung và TNN nói riêng, tính toán,

phân tích diễn biến TNN trong bối cảnh phát triển KTXH và tác động của BĐKH để từ đó

xây dựng luận chứng khoa học giúp các nhà quản lý, các nhà hoạch định chính sách xác

định các giải pháp quản lý với mục tiêu PTBV TNN cho lưu vực là hết sức cần thiết.

2. MỤC TIÊU CỦA LUẬN ÁN

- Xác định được cơ sở khoa học cho việc quản lý bền vững TNN LVS Ba trong bối

cảnh BĐKH;

- Đề xuất được các giải pháp quản lý bền vững TNN LVS Ba trong bối cảnh BĐKH.

3. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

Luận án đã có những đóng góp mới như sau:

(1) Đã đánh giá được hiện trạng TNN LVS Ba, tổng lượng nước đến và nhu cầu dùng

nước của các vùng trên lưu vực. Theo đó:

- Tổng lượng nước cần dùng cho các ngành trên toàn lưu vực trong giai đoạn hiện

tại (2011) là 2.061.10⁶m³và tăng lên 4.066.10⁶m³vào năm 2020;

- Với phương án hiện trạng thiếu nước cục bộ vào mùa khô thường xảy ra tại một số

nơi như các đập dâng nhỏ Tây Nam An Khê có mức đảm bảo chỉ đạt 75,66%, các hồ đập

vùng thượng Đồng Cam có mức đảm bảo 84,69%. Các khu vực phía sau đập thủy điện An

Khê tình trạng thiếu nước cục bộ vào mùa khô giai đoạn 2000-2011 thường xuyên xảy ra

hơn so với giai đoạn 1980 -1999;

- Ở phương án 2020 nhu cầu dùng nước tăng lên nhưng do tác dụng điều tiết nước

vào mùa cạn của các hồ chứa nên nhu cầu dùng nước trên toàn lưu vực được đáp ứng với

mức đảm bảo khá cao, hiện tượng thiếu nước cục bộ vào mùa khô tại khu vực các đập

dâng nhỏ Tây Nam An Khê có mức đảm bảo thấp nhất chỉ đạt 55,44%.

(2) Đã định lượng khá đầy đủ những biến động TNN dưới tác động của BĐKH. Theo đó:

- BĐKH và mực nước biển dâng đã đang và sẽ ảnh hưởng lớn đến TNN LVS Ba, lũ

lụt có xu hướng hung giữ hơn, mặn xâm nhập sâu hơn. Kết quả tính toán cho thấy dòng

chảy của LVS Ba có xu thế giảm và chỉ tăng vào mùa lũ. Ở thượng lưu, dòng chảy năm

trung bình giảm từ 1,53-3,1%, dòng chảy mùa lũ trung bình tăng từ 0,26-3,99%, dòng chảy

mùa cạn trung bình giảm từ 6,87-16,45%. Ở hạ lưu, dòng chảy năm trung bình giảm từ

1

1,73-2,6%, dòng chảy mùa lũ trung bình tăng từ 0,53-4,27%, dòng chảy mùa cạn trung

bình giảm từ 7,43-17,18%. BĐKH khiến lượng mưa mùa khô giảm dẫn đến giảm lượng

dòng chảy mùa cạn làm cho mặn xâm nhập sâu vào trong sông, khoảng cách xâm nhập độ

mặn lớn nhất 1‰ có thể tăng thêm khoảng 4,2 km, độ mặn cũng tăng lên đáng kể; Khoảng

cách XNM độ mặn 4‰ có thể tăng thêm khoảng 3,7 km. BĐKH làm cho lượng mưa mùa

mưa tăng dẫn đến gia tăng dòng chảy lũ gây ngập lụt ở khu vực hạ lưu có khả năng nghiêm

trọng hơn. Kết quả tính toán cho thấy mực nước lũ tại Phú Lâm tăng từ 0,59-0,66 m; Lưu

lượng đỉnh lũ 1% có thể tăng 16,72% ở thượng lưu và 21,8% ở hạ lưu; Diện tích ngập lụt

tăng từ 1,42-2,85% ở kịch bản B1, từ 1,56-4,16% ở kịch bản B2 và từ 1,32-6,69% ở kịch

bản A2. Tác động của BĐKH đã làm tăng đáng kể nhu cầu sử dụng nước của các ngành,

nhất là nước cho nhu cầu tưới trong nông nghiệp. Vì vậy, thiếu nước cục bộ trên LVS Ba

ngày càng trầm trọng hơn, đặc biệt vào mùa khô, nhu cầu tưới tăng lớn nhất có thể lên đến

25,45%, lượng nước thiếu có thể tăng lớn nhất đến 37,09% so với KBN;

- Từ kết quả đánh giá tác động của BĐKH đến TNN LVS Ba, luận án đã xác định

các giải pháp thích ứng nhằm giảm thiểu tác hại do BĐKH gây ra với mục tiêu phát triển

bền vững TNN được trình bày tại Bảng 4.10 của luận án.

(3) Đã phân tích, đánh giá tương đối đầy đủ thực trạng phát triển TNN, xác định được các

vấn đề còn tồn tại trong KTSD và QLTNN dưới các áp lực gia tăng dân số, phát triển

KTXH, cũng như tác động của BĐKH đến TNN LVS Ba. Theo đó:

- Việc khai thác TNN trên lưu vực còn nhiều hạn chế và bất cập, hiệu quả sử dụng

các công trình về TNN còn thấp. Các nội dung của quy hoạch LVS Ba chưa rõ ràng và

chưa đầy đủ, quy hoạch còn mang tính đơn ngành, đơn mục tiêu. Năng lực QLTNN còn

nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế;

- QLTHTNN chưa được thực hiện cho toàn lưu vực, tình trạng suy thoái TNN trên

lưu vực ngày càng trầm trọng và có xu hướng tăng nhanh. Phương thức khai thác TNN

trên lưu vực chưa thực sự bền vững, tiềm ẩn nguy cơ làm suy giảm nguồn nước ngầm, gia

tăng ô nhiễm MT nước mặt lẫn nước ngầm. Trong quá trình KTSD TNN đã phát sinh mâu

thuẫn giữa các địa phương với nhau, giữa trung thượng lưu với hạ lưu, giữa tưới và phát

điện…các mâu thuẫn này ngày càng phức tạp.

(4) Đã xác định được chỉ số dễ bị tổn thương TNN LVS Ba, từ đó đánh giá sự cần thiết

phải tiến hành tích hợp vấn đề BĐKH trong QLTHTNN cho LVS Ba. Theo đó:

- Chỉ số dễ bị tổn thương TNN LVS Ba là khá cao ở giai đoạn hiện trạng (VI =

0,585), tăng đột biến đối với kịch bản tương lai khi có xét điến tác động của BĐKH (0,701;

0,719) và giảm đáng kể tại kịch bản tương lai khi vấn đề BĐKH được tích hợp trong kế

hoạch phát triển (0,575);

2

- Từ chỉ số dễ bị tổn thương TNN đã xác định cho thấy rằng, mặc lưu vực có điều

kiện tốt để PTBV nguồn nước, nhưng TNN trên LVS Ba đang đối mặt với nhiều thách

thức như: Suy thoái do khai thác chưa hợp lý, quản lý chưa hiệu quả, chưa có giải pháp

quản lý phù hợp. Để TNN trên LVS Ba PTBV cần được hỗ trợ không những về mặt kỹ

thuật mà còn cả về mặt xây dựng năng lực quản lý.

(5) Đã xây dựng quy trình tích hợp vấn đề BĐKH trong công tác QLTHTNN lưu vực

sông, trên cơ sở đó kiến nghị việc lồng ghép các các giải pháp thích ứng với BĐKH trong

QLTNN LVS Ba. Theo đó, quy trình tích hợp vấn đề BĐKH trong công tác QLTHTNN

LVS với 7 bước: Bước 1: Sàng lọc tình trạng dễ bị tổn thương của TNN; Bước 2: Đánh giá

chi tiết tình trạng dễ bị tổn thương của TNN do BĐKH; Bước 3: Xác định và lựa chọn các

giải pháp thích ứng với BĐKH trong lĩnh vực TNN; Bước 4: Rà soát các quy hoạch

QLTNN, xác định mục tiêu QLTHTNN; Bước 5: Tích hợp vấn đề BĐKH vào QLTHTNN;

Bước 6: Thực hiện QLTHTNN có tích hợp BĐKH; Bước 7: Giám sát và đánh giá.

(6) Đã đề xuất các giải pháp tăng cường thực hiện việc QLTHTNN trong điều kiện BĐKH

như: Xây dựng tổ chức LVS có cơ cấu phù hợp với đặc thù LVS Ba (trình bày tại Hình

4.7); Đề xuất giải pháp thực hiện QLTNN theo nhu cầu; Điều chỉnh một số quy hoạch dựa

trên các giải pháp thích ứng đã được tích hợp.

4. CẤU TRÚC LUẬN ÁN

Ngoài các phần mở đầu, kết luận kiến nghị và phụ lục, nội dung của luận án được

trình bày trong 4 chương: Chương 1: Tổng quan về quản lý tổng hợp tài nguyên nước;

Chương 2: Đánh giá tài nguyên nước lưu vực sông Ba; Chương 3: Cơ sở khoa học quản lý

tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Ba; Chương 4: Kết quả và thảo luận.

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC

1.1

KHÁI NIỆM QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC

QLTHTNN là một quá trình sắp xếp, phân bổ và kiểm soát việc sử dụng nguồn

nước trên nguyên tắc xem xét tổng hợp các mục tiêu KTXH và MT (Hình 1.1).

Hình 1.1. Các thành phần và mối quan hệ của quản lý tổng hợp tài nguyên nước

(Nguồn: Koudstaal, Rijsberman, Savenije)

3

1.2

QUẢN LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ Ở

VIỆT NAM

1.2.1 Quản lý tổng hợp tài nguyên nước trên thế giới

Trên thế giới đã có rất nhiều mô hình quản lý LVS như: Mô hình quản lý LVS của

Morocco, của Pháp, của Mexico, của Mozambique và Australia... Việc học tập mô hình

của các nước là cần thiết, tuy nhiên, khi áp dụng phải xem xét đến các điều kiện cụ thể của

đất nước, của địa phương của từng khu vực trên lưu vực, có như vậy chúng ta mới hoạch

định được một chiến lược QLTNN thực sự bền vững.

1.2.2 Quản lý tổng hợp tài nguyên nước ở Việt Nam

Việt Nam là thành viên của Mạng lưới Cộng tác vì Nước toàn cầu và mạng lưới

cộng tác vì nước khu vực Đông Nam Á (SEATAC – nay là SEARWP) từ những năm

1997-1998. Mạng lưới Cộng tác vì Nước của Việt Nam (VNWP) được thành lập năm

2000 và từ đó đến nay đã có nhiều hội thảo quốc gia và quốc tế được tổ chức. Sự ra đời của

Luật TNN (1998), các văn bản liên quan như Nghị định 01/2008/NĐ-CP, Nghị định

25/2008/NĐ-CP, quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ

NN&PTNT và Bộ TN&MT, chiến lược quốc gia về TNN đến năm 2020 được chính phủ

phê duyệt năm 2006, mới đây nhất là Luật TNN sửa đổi (2013)…Hệ thống văn bản nói

trên đã đưa ra được khuôn khổ chung về định chế cho việc thực hiện QLTHTNN và

QLLVS ở nước ta, như vậy có thể khẳng định rằng Việt Nam đang tiệm cận với

QLTHTNN, đây là bước tiến quan trọng để cải thiện tình hình QLTNN ở Việt Nam.

1.3

TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC

SÔNG BA VÀ CÁCH TIẾP CẬN NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN

1.3.1 Các nghiên cứu về Tài nguyên nước lưu vực sông Ba

Cho đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu được tiến hành với mục tiêu sử

dụng hợp lý TNN và bảo vệ MT. Nhìn chung, các nghiên cứu này đã thu được nhiều kết

quả có giá trị về mặt khoa học và thực tiễn, đã góp phần không nhỏ vào việc phòng chống,

giảm nhẹ thiên tai, KTSD hợp lý TN và bảo vệ MT trên LVS Ba. Các công trình khoa học

này sẽ là nguồn tư liệu quý để phục vụ mục tiêu của luận án.

1.3.2 Những tồn tại trong nghiên cứu về Tài nguyên nước lưu vực sông Ba

-

Phần lớn các nghiên cứu đã thực hiện đều tập trung vào lĩnh vực KTSD nguồn

nước đáp ứng NCSDN, chưa xem xét đầy đủ các tác nhân có thể ảnh hưởng đến TNN cũng

như chưa phân tích các yếu tố BĐKH lên nhu cầu và khả năng cấp nước của lưu vực;

-

Các giải pháp về quản lý và bảo vệ nguồn nước của hầu hết các nghiên cứu mới

chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh trước mắt, chưa xem xét tích hợp vấn đề BĐKH trong việc

đề xuất các giải pháp.

4

1.3.3 Hướng tiếp cận và nội dung nghiên cứu của luận án

Trên cơ sở phân tích, đánh giá đã thực hiện, luận án chọn hướng nghiên cứu với

tiếp cận tổng hợp vừa mang tính kế thừa có chọn lọc, vừa mang tính sáng tạo và ứng dụng

trong QLTNN với mục tiêu phát triển bền vững TNN. Sơ đồ tiếp cận nghiên cứu được biểu

thị tại Hình 1.2.

Hình 1.2. Sơ đồ tiếp cận nghiên cứu

Nội dung cần thực hiện của luận án:

1/ Nghiên cứu đánh giá hiện trạng TNN, sự biến động TNN, hiện trạng KTSD TNN;

2/ Nghiên cứu xác định cơ sở khoa học thực hiện QLTHTNN LVS Ba;

3/ Nghiên cứu xác định các giải pháp và công cụ tăng cường nhằm thực hiện QLTHTNN

LVS Ba.

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

QLTHTNN là yêu cầu cấp thiết, đã, đang và sẽ thực hiện tại các LVS trên thế giới

và ở Việt Nam. Tổng quan về vấn đề này, luận án đã tiến hành thu thập số liệu, tài liệu và

những thông tin cần thiết liên quan đến nội dung nghiên cứu, từ đó tiến hành phân tích

tổng quan về QLTHTNN ở Việt Nam và trên thế giới. Các kết quả nghiên cứu và kinh

nghiệm thực tiễn trong việc QLTNN các LVS trên thế giới là nguồn tư liệu quý, có thể

tham khảo ứng dụng cho các LVS ở nước ta.

5

CHƯƠNG 2

ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA

2.1 TỔNG QUAN VỀ LƯU VỰC SÔNG BA

2.1.1 Điều kiện địa lý tự nhiên và kinh tế xã hội:

Sông Ba là một trong những con sông lớn của cả nước và là con sông lớn nhất khu

vực ven biển miền Trung. Phần lớn lưu vực nằm trong phạm vi ranh giới hành chính của 3

tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk và Phú Yên. Dòng chính sông Ba bắt nguồn từ đỉnh núi cao Ngọc

Rô 1.549 m của dải Trường Sơn. Từ thượng nguồn đến An Khê, sông chảy theo theo

hướng Tây Bắc - Đông Nam sau đó chuyển hướng Bắc Nam, đến cửa sông Hinh chảy theo

hướng gần như Tây - Đông rồi đổ ra biển Đông tại cửa Đà Rằng. Chiều dài sông chính là

374 km, mật độ lưới sông 0,22 km/km². Đại bộ phận diện tích LVS Ba nằm ở phía Đông

Nam dãy Trường Sơn, nhưng ảnh hưởng của dãy đến khu vực này đã yếu dần và được thay

thế bằng phông chung của nền cấu trúc khối tảng cao nguyên. Cùng với điều kiện phát sinh

và hình thành cũng như các quá trình thoái hóa đất đã tạo nên một lớp phủ thổ nhưỡng đa

dạng với 30 loại đất khác nhau, chính sự đa dạng về thổ nhưỡng này kết hợp với điều kiện

địa hình và khí hậu thuận lợi làm cho thảm thực vật rừng trên LVS Ba phát triển mạnh, đây

là khu vực có độ đa dạng sinh học khá cao ở nước ta.

LVS Ba là LVS kém phát triển so với các lưu vực lân cận. Kinh tế trên lưu vực

chủ yếu là nông nghiệp, với 80% dân số sống dựa vào nông nghiệp, tính đến 31/12/2011

tổng dân số là 1.313.593 người, trong đó dân số sống trong khu vực thành thị là 299.410 người,

khu vực nông thôn là 1.014.183 người, mật độ dân số phân bố không đều, trình độ dân trí

chưa cao, có sự chênh lệch giữa đồng bằng và miền núi. Hạ tầng xã hội còn nhiều hạn chế

và phân bổ không đều là tác nhân kiềm hãm sự phát triển. Tuy nhiên, trong những năm gần

đây cơ sở hạ tầng, trình độ dân trí có sự cải thiện đáng kể, tốc độ phát triển công nghiệp

của các địa phương trên lư vực đã có những chuyển biến mạnh mẽ với tỷ trọng GDP ngành

công nghiệp trong cơ cấu kinh tế ngày càng tăng lên.

2.2

HIỆN TRẠNG TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA

2.2.1 Số liệu quan trắc khí tượng thủy văn

Mạng lưới trạm đo mưa tương đối nhiều nhưng phân bố không đồng đều trong các

vùng trên lưu vực. Thời gian chuỗi số liệu quan trắc mưa của các trạm đo mưa nói chung còn

ngắn và còn bị gián đoạn. Trên lưu vực có một số trạm đo mưa có thời gian quan trắc dài,

trong đó vị trí một số trạm có những biến đổi qua các thời kỳ lịch sử đã ảnh hưởng đến tính

đồng nhất của chuỗi số liệu quan trắc gây khó khăn cho việc sử dụng trong tính toán.

Mạng lưới trạm khí tượng thuỷ văn hiện có trên LVS Ba vẫn còn quá ít và thưa

thớt. So với nhiều năm về trước, số lượng các trạm khí tượng thuỷ văn trong lưu vực

6

không những không tăng thêm mà còn bị giảm đi. Một số trạm thủy văn bị bỏ không tiếp

tục quan trắc nữa như Krông H’năng, Sông Hinh… nên cũng có ảnh hưởng nhất định làm

hạn chế độ chính xác của tính toán.

2.2.2 Tài nguyên nước mặt

Mưa năm: Mưa trên LVS Ba biến động lớn theo thời gian. Lượng mưa bình quân nhiều năm

trên toàn LVS Ba khoảng 1760 mm, nhưng phân bố rất không đều ở các nơi trên lưu vực.

Dòng chảy năm: Lượng dòng chảy năm trên LVS Ba không lớn với module dòng chảy Mo

đạt 22,8 l/s.km², hàng năm sông Ba đổ ra biển Đông khoảng gần 10 tỷ m³nước.

2.2.3 Tài nguyên nước dưới đất

Tổng trữ lượng khai thác tiềm năng trên LVS Ba khoảng 18,3 triệu m³/ngày, trong đó,

các tầng chứa nước lỗ hổng khoảng 1,4 triệu m³/ngày, bằng 8%; Các tầng chứa nước khe nứt

khoảng hơn 16,9 triệu m³/ngày, bằng 92% tổng trữ lượng tiềm năng trong vùng.

2.3

BIẾN ĐỘNG CỦA TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA

Mùa mưa và mùa khô: Chế độ mưa của LVS Ba khá phức tạp. Khi vùng thượng

và trung du đã là mùa mưa nhưng ở vùng hạ du lại đang còn là thời kỳ khô hạn, khi thượng

và trung du đã kết thúc mùa mưa nhưng vùng hạ du vẫn trong thời kỳ mưa lớn. Mùa mưa ở

vùng thượng và trung du thường đến sớm từ tháng V và kết thúc vào tháng X hoặc tháng

XI. Trong khi đó mùa mưa ở vùng hạ du đến muộn và kết thúc sớm, chỉ kéo dài từ 3 - 4

tháng khoảng tháng IX đến tháng XII.

Mùa lũ và mùa cạn: Sự phân phối dòng chảy sông Ba diễn biến rất phức tạp về mùa

cũng như thành phần lượng nước các tháng trong năm.

2.4

HIỆN TRẠNG KHAI THÁC, SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC

SÔNG BA VÀ NHỮNG TỒN TẠI

2.4.1 Đánh giá nhu cầu sử dụng nước trên lưu vực sông Ba

Tính đến năm 2020 với mức tăng dân số đến 1.597.378 người mức đảm bảo nguồn

TNN mặt tính theo đầu người từ 7252m³/ người năm giảm xuống còn 6251 m³/người năm,

giảm 13,8%, trong khi đó nhu cầu dung nước vào năm 2020 tăng xấp xỉ 2 lần hiện tại

(2011), như vậy hai xu thế ngược chiều nhau sẽ dẫn đến sự thiếu hụt TNN trong tương lai.

2.4.2 Hiện trạng khai thác, sử dụng Tài nguyên nước

TNN LVS Ba hiện chỉ được sử dụng chủ yếu cho tưới, phát điện và một phần nhỏ

cung cấp cho sinh hoạt và công nghiệp. Các lĩnh vực dùng nước khác sử dụng nước còn rất

ít, nước cho HST gần như bị lãng quên không được quan tâm tới. Lượng nước cấp cho nhu

cầu sử dụng này chủ yếu lấy từ nguồn nước mặt các sông, hồ. Nước ngầm có sử dụng

nhưng tương đối hạn chế, chủ yếu cấp cho sinh hoạt và một phần để tưới cho cây công

nghiệp ở khu vực trung và thượng du. Việc khai thác và quản lý nước ngầm trên lưu vực

7

hiện nay còn rất tuỳ tiện chưa được quy hoạch bài bản. Phương thức khai thác nguồn nước

trên LVS Ba hiện chưa đảm bảo bền vững.

2.4.3 Những tồn tại trong khai thác, sử dụng và quy hoạch phát triển tài nguyên

nước lưu vực sông Ba

1/ Khai thác và sử dụng tài nguyên nước:

Khai thác sử dụng (KTSD) TNN trên LVS Ba còn một số tồn tại như sau: Phương

thức KTSD nước hiện tại còn chưa bền vững; KTSD TNN chưa có sự phối hợp giữa các

ngành, chưa đáp ứng yêu cầu sử dụng tổng hợp TNN; Hiệu quả KTSD nước của nhiều

công trình còn thấp; Trong KTSD TNN mới quan tâm tới lợi ích kinh tế, chưa quan tâm

đến hệ sinh thái và MT; Khai thác nước dưới đất còn tùy tiện, chưa phối hợp chặt chẽ với

khai thác sử dụng nước mặt;

2/ Quy hoạch phát triển tài nguyên nước: Trên LVS Ba đã có các quy hoạch sử dụng

nước của các ngành như quy hoạch thủy lợi, quy hoạch thủy điện, quy hoạch cấp nước sinh

hoạt đô thị và nông thôn, quy hoạch nuôi trồng thủy sản. Hầu hết các quy hoạch này chỉ là

quy hoạch đơn ngành đơn mục tiêu, mặc dù có một số quy hoạch có đề cập đến sử dụng

tổng hợp TNN nhưng chưa có quy hoạch nào giải quyết thỏa đáng yêu cầu sử dụng tổng

hợp TNN.

2.5

ĐÁNH GIÁ CÁC VẤN ĐỀ THÁCH THỨC TRONG KHAI THÁC, SỬ

DỤNG TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA

2.5.1 Đánh giá khả năng suy thoái tài nguyên nước lưu vực sông Ba

LVS Ba đang bước vào thời kỳ phát triển với những chuyển dịch rõ rệt. Áp lực

gia tăng dân số, áp lực của phát triển KTXH, tác động của BĐKH…đã ảnh hưởng trực

tiếp đến tính bền vững, làm suy thoái TN thiên nhiên nói chung và TNN nói riêng. Khả

năng suy thoái TNN LVS Ba bao gồm các nội dung sau: Khả năng gia tăng các tai biến

thiên nhiên liên quan đến TNN; Khả năng suy thoái nguồn nước ngầm; Khả năng suy

thoái chất lượng nước và thiếu nước cục bộ.

2.5.2 Đánh giá mâu thuẫn về sử dụng tài nguyên nước lưu vực sông Ba

Trong quá KTSD TNN trên LV sông Ba, đã nảy sinh các mâu thuẫn sau: Mâu

thuẫn giữa trung thượng lưu với hạ lưu; Mâu thuẫn giữa nhu cầu dùng nước với nguồn

nước; Mâu thuẫn về nước giữa tưới và phát điện; Mâu thuẫn về nước giữa môi trường với

các ngành khác; Vấn đề chuyển nước sông Ba sang sông Kone và sông Bàn Thạch

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2

Chương 2 của luận liên quan của các đặc điểm này đến QLTHTNN LVS Ba. Các

kết quả phân tích, đánh giá được thực hiện trong chương 2 góp phần xây dựng cơ sở khoa

học cho việc đề xuất chiến lược QLTHTNN LVS Ba trong bối cảnh BĐKH tại các

chương tiếp theo của luận án.

8

CHƯƠNG 3

CƠ SỞ KHOA HỌC QUẢN LÝ TỔNG HỢP

TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA

NHỮNG VẤN ĐỀ KHÔNG BỀN VỮNG TRONG QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN

NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA

3.1

3.1.1 Tồn tại trong quản lý tài nguyên nước lưu vực sông Ba

QLTNN LVS Ba còn tồn tại những vấn đề như: QLTNN chưa có sự phối

hợp liên ngành, liên địa phương, chưa mang tính tổng hợp, chưa có cơ chế hợp lý để thực

hiện QLTNN theo LVS; Năng lực QLTNN của các địa phương còn nhiều hạn chế, chưa

đáp ứng yêu cầu thực tế; Quản lý vận hành các công trình lớn trên hệ thống sông chưa có

sự phối hợp trong toàn hệ thống; Trong QLTNN chưa kết hợp phát triển TNN với việc

phân phối, chia sẻ, sử dụng tổng hợp TNN; QLTNN trên lưu vực vẫn là quản lý cung cấp

nước, chưa có các cơ sở để thực hiện QLNCSDN; Người sử dụng nước chưa được tham

gia một cách đầy đủ vào việc quản lý và bảo vệ TNN trên lưu vực, đồng thời chưa có cơ

chế thuận lợi để cộng đồng tham gia QLTNN; Phương pháp quản lý và vận hành hệ thống

TNN trên lưu vực còn nhiều hạn chế.

3.1.2 Tác động của biến đổi khí hậu đến quản lý bền vững tài nguyên nước lưu vực

sông Ba

Trên LVS Ba tác động của BĐKH đến quản lý bền vững TNN có những vấn đề

như sau: BĐKH làm tăng tính khắc nghiệt của các hiện tượng cực đoan như bão lũ, hạn

hán. Các thiên tai do nước gây ra sẽ khó dự đoán hơn khi có BĐKH; Dự báo tác động dài

hạn về BĐKH toàn cầu chưa thực sự ổn định còn thay đổi nhiều, do đó việc định lượng các

tác động của BĐKH đến TNN còn gặp nhiều khó khăn, làm cản trở việc hoạch định chiến

lược quản lý bền vững TNN trên LVS Ba; Khu vực hạ lưu chưa có giải pháp hài hòa giải

quyết ngập lụt và XNM, vấn đề này trở nên phức tạp hơn dưới tác động của BĐKH; Công

tác lồng ghép các vấn đề nổi cọm về TNN liên quan đến BĐKH và MNBD vào chiến lược,

quy hoạch, kế hoạch cũng như các nội dung KTSD, bảo vệ, phát triển TNN hiện nay vẫn

chưa được thực hiện, nếu có cũng mới chỉ chung chung chưa có định hướng rõ ràng. Tác

động của BĐKH trên LVS Ba đã làm cho mâu thuẫn trong KTSD TNN giữa khu vực trung

thượng lưu và hạ lưu trở nên gay gắt hơn; Năng lực QLTNN trên LVS Ba hiện nay còn

thiếu về số lượng, yếu về chất lượng, điều này càng trở nên bức xúc hơn dưới tác động của

BĐKH; BĐKH diễn biến phức tạp làm cho nhận thức của các cấp chính quyền, các tổ

9

chức, doanh nghiệp và người dân trên LVS Ba về BĐKH chưa đầy đủ, chưa thống nhất.

Đây là một trong những nhân tố tác động không nhỏ đến công tác QLTNN trên lưu vực.

3.2

PHƯƠNG PHÁP TÍNH TOÁN CÂN BẰNG NƯỚC HỆ THỐNG LƯU

VỰC SÔNG BA

3.2.1 Phân vùng cân bằng nước: Dựa trên nguyên tắc phân vùng CBN, đặc điểm địa

hình, thuỷ văn, nguồn nước, điều kiện KTXH, tập tục canh tác, LVS Ba được chia thành 8

vùng CBN bao gồm: (1) Vùng thượng nguồn sông Ba; (2) Vùng Ia Yun; (3) Vùng Krông

Pa (khu giữa 1); (4) Vùng Krông HNăng; (5) Vùng khu giữa 2; (6) Vùng sông Hinh; (7)

Vùng thượng Đồng Cam (khu gữa 3); (8) Vùng hạ Đồng Cam (khu giữa 4).

3.2.2 Phương pháp tính và sơ đồ tính toán cân bằng nước: Để xem xét khả năng

cung cấp nước của LVS Ba với nhu cầu dùng nước trên lưu vực, luận án tiến hành tính

toán CBN cho các tiểu lưu vực trên LVS Ba trong giai đoạn hiện nay (2011) và 2020.

Công cụ tính toán được sử dụng là: Mô hình NAM và Mô hình MIKE BASIN.

3.2.3

Các phương án tính toán

1/ Phương án hiện trạng: Phương án này chia làm hai giai đoạn: Là giai đoạn 1980 –

1999 và giai đoạn 2000 – 2011. Trong giai đoạn 1980-1999, trên lưu vực sông Ba chưa có

sự tham gia của hai hồ thủy điện Ayun Hạ, Kanak - An Khê, Krông HNăng, Sông Ba Hạ

và Sông Hinh, trong giai đoạn 2000-2011 đã có sự tham gia của 5 hồ thủy điện này.

2/ Phương án 2020: Trong phương án này, tính toán CBN được xác định trên cơ sở nguồn

nước đến từ các công trình thủy lợi đã có và dự kiến xây dựng, bổ sung với nhu cầu sử

dụng nước đến năm 2020 được xác định dựa trên định hướng phát triển KTXH của các địa

phương trên lưu vực.

3.3

PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN

TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA

Cơ sở phương pháp tính

3.3.1

1/ Mô hình thủy văn: Mô hình NAM được sử dụng để khôi phục số liệu và tính toán dòng

chảy, đồng thời là công cụ để đánh giá tác động của BĐKH đến chế độ dòng chảy LVS Ba.

2/ Mô hình thủy lực: Mô hình MIKE 11 được sử dụng để tính toán thủy lực, cũng như

đánh giá tác động của BĐKH đến mực nước lũ và ngập lụt LVS Ba.

3/ Mô hình phân phối nguồn nước: Mô hình MIKE BASIN được áp dụng để tính toán

CBN, đồng thời đánh giá tác động của BĐKH đến nhu cầu tưới LVS Ba.

3.3.2 Các kịch bản biến đổi khí hậu ở lưu vực sông Ba

Các kịch bản BĐKH và NBD cho LVS Ba trong thế kỷ 21 đã được xây dựng dựa

theo các kịch bản phát thải thấp B1, trung bình B2 và cao A2. Cho thấy, so với trung bình

thời kỳ nền các thời kỳ của thế kỷ 21 có nhiệt độ trung bình tăng 0,4-1,2⁰C ở kịch bản B1,

10

có nơi tăng đến 1,9⁰C; ở kịch bản B2, nhiệt độ trung bình tăng 0,4-1,9⁰C, có nơi tăng đến

2,7⁰C; ở kịch bản A2, nhiệt độ trung bình tăng 0,4-2,4⁰C, có nơi tăng đến 3,2⁰C. Bốc hơi

tiềm năng tại hầu hết các vị trí trên LVS Ba đều tăng, mức độ tăng lớn nhất có thể lên tới

25,65%. Lượng mưa năm có xu thế tăng, nhưng trong các tháng mùa khô, lượng mưa lại

có xu thế giảm, ở kịch bản B1 lượng mưa năm trung bình tăng từ 0,7-2,2%, có nơi tăng

đến 5,0%; kịch bản B2 tăng từ 0,7-3,2%, có nơi tăng đến 7,0%; kịch bản A2 tăng từ 0,7-

4,1%, có nơi tăng đến 8,4%. Lượng mưa mùa mưa tăng nhiều nhất lên đến 11,2%. Lượng

mưa mùa khô giảm nhiều nhất là 20%.

3.4

PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG DỄ BỊ TỔN THƯƠNG TÀI

NGUYÊN NƯỚC

Đánh giá khả năng dễ bị tổn thương của TNN là một quá trình điều tra, khảo sát,

phân tích hệ thống TNN, từ đó đánh giá khả năng nhạy cảm của hệ thống trước những

thay đổi của các yếu tố tác động nhằm đề xuất các biện pháp giảm nhẹ rủi ro. Quá trình

này bao gồm việc xem xét CBN giữa khả năng cung cấp và nhu cầu, xem xét các chính

sách quản lý và bảo tồn nguồn nước, sự thay đổi của TNN dưới tác động của BĐKH và

các nhân tố MT khác, xem xét các tác động của nhân tố xã hội, con người ảnh hưởng đến

hệ thống TNN.

3.5

PHƯƠNG PHÁP TÍCH HỢP VẤN ĐỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG QUẢN

LÝ TỔNG HỢP TÀI NGUYÊN NƯỚC

3.5.1 Cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp

1/ Cơ sở đề xuất các giải pháp

Các giải pháp quản lý bền vững TNN LVS Ba được đề xuất dựa trên cơ sở: Yêu

cầu và điều kiện PTBV TNN LVS; Chiến lược quốc gia về TNN đến năm 2020; Những

vấn đề còn tồn tại cần phải được giải quyết trong QLTHTNN LVS Ba: Các giải pháp đề

xuất nhằm khắc phục những vấn đề còn tồn tại trong QLTHTNN LVS Ba; Mục tiêu của

QLTHTNN LVS Ba; Mục tiêu thích ứng với BĐKH trong lĩnh vực TNN LVS Ba.

2/ Định hướng cho việc đề xuất các giải pháp

- Từ kết quả tính toán CBN cho lưu vực xác định các giải pháp cho từng khu vực cụ thể

trên lưu vực để khắc phục tình trạng thiếu nước cục bộ;

- Từ kết quả đánh giá mâu thuẫn về KTSD TNN trên lưu vực xác định các giải pháp nhằm

phân bổ nguồn nước trên lưu vực một cách hợp lý;

- Từ kết quả phân tích những tồn tại trong KTSD và QLTNN cũng như tác động của

BĐKH đến công tác quản lý bền vững TNN trên lưu vực xác định được những giải pháp

thiết yếu để khắc phục các tồn tại trong quản lý vận hành, đổi mới phương thức QLTNN,

hướng tới quản lý theo nhu cầu nước để nâng cao hiệu quả KTSD TNN;

11

- Từ kết quả đánh giá tác động của BĐKH đến TNN xác định các giải pháp thích ứng trước

những thay đổi do BĐKH gây ra trong lĩnh vực TNN;

- Từ kết quả đánh giá khả năng dễ bị tổn thương TNN LVS tiến hành tích hợp xác định các

giải pháp thích ứng nhằm thực hiện quản lý bền vững TNN cho LVS.

3.5.2 Xây dựng quy trình tích hợp vấn đề biến đổi khí hậu trong quản lý tổng hợp

tài nguyên nước lưu vực sông Ba

Luận án đã tiến hành xây dựng quy trình tích hợp cho QLTHTNN LVS cụ thể

như sau:

Bảng 2.1. Quy trình tích hợp biến đổi khí hậu trong QLTHTNN lưu vực sông

UNDP (2010)

USAID (2007)

CARE Vietnam (2009)

TÍCH HỢP BĐKH

TRONG QLTHTNN

Bước 1: Nâng cao

nhận thức;

Bước 2: Sàng lọc

các rủi ro khí hậu và trạng dễ bị tổn

tình trạng dễ bị tổn

thương;

Bước 1: Sàng lọc tình Bước 1: Sàng lọc các

Bước 1: Sàng lọc tình

trạng dễ bị tổn thương

của TNN;

hoạt động dự án rủi ro

thương;

trước BĐKH;

Bước 3: Đánh giá

rủi ro khí hậu chi

tiết;

Bước 2: Lựa chọn lộ

trình tình trạng dễ bị tổn

thương và thích ứng;

Bước 2: Đánh giá chi

tiết tình trạng dễ bị tổn

thương của TNN do

BĐKH;

Bước 4: Xác định

các lựa chọn thích

ứng;

Bước 2: XĐ các lựa

chọn thích ứng;

Bước 3: Xác định các

biện pháp thích ứng;

Bước 3: Xác định và

lựa chọn các giải pháp

thích ứng với BĐKH

trong lĩnh vực TNN;

Bước 5: Ưu tiên và

lựa chọn biện pháp

thích ứng;

Bước 3: Thực hiện

phân tích các lựa

chọn thích ứng;

Bước 4: Lựa chọn

các biện pháp thích

ứng;

Bước 4: Ưu tiên các biện Bước 4: Rà soát các

pháp thích ứng để ứng

phó với tình trạng dễ bị

tổn thương đã được xác

định ở Bước 1;

quy hoạch QLTNN,

xác định mục tiêu

QLTHTNN;

Bước 5: Tích hợp vấn

Bước 5: Lựa chọn các

biện pháp thích ứng để

thực hiện;

đề

BĐKH

vào

QLTHTNN;

Bước 6: Thực hiện

các biện pháp thích

ứng, bao gồm phân

bổ ngân sách;

Bước 5: Thực hiện

các biện pháp thích

ứng;

Bước 6: Thực hiện các

biện pháp thích ứng;

Bước 6: Thực hiện

QLTHTNN có tích

hợp BĐKH

Bước 7: Giám sát và Bước 6: Đánh giá các Bước 7: Đánh giá các

đánh giá. biện pháp thích ứng. biện pháp thích ứng.

Bước 7: Giám sát và

đánh giá

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3

Chương 3 của luận án đã tiến hành nghiên cứu xác định cơ sở khoa học thực hiện

QLTHTNN LVS Ba, đã đạt được một số kết quả như sau: Đã xác định những vấn đề còn

tồn tại trong KTSD, quy hoạch phát triển cũng như thực trạng QLTNN và tác động của

BĐKH đến công tác quản lý bền vững TNN LVS Ba, đánh giá khả năng suy thoái TNN,

đánh giá mâu thuẫn trong KTSD TNN trên lưu vực một cách chi tiết. Đã xác định phương

12

pháp tính toán CBN hệ thống LVS Ba và các kịch bản BĐKH cũng như cơ sở phương

pháp đánh giá tác động của BĐKH đến TNN, phương pháp đánh giá tình trạng dễ bị tổn

thương TNN LVS Ba. Đã xây dựng quy trình tích hợp vấn đề BĐKH trong quản lý bền

vững TNN cho LVS Ba. Các cơ sở khoa học nghiên cứu trong chương này sẽ được sử

dụng cho việc nghiên cứu và đề xuất các giải pháp quản lý bền vững TNN LVS Ba trong

chương sau của luận án.

CHƯƠNG 4

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

4.1

KẾT QUẢ TÍNH CÂN BẰNG NƯỚC HỆ THỐNG LƯU VỰC SÔNG BA

4.1.1 Kết quả tính cân bằng nước theo Phương án hiện trạng

1/ Giai đoạn 1980-1999

Trong giai đoạn 1980-1999, có tới trên 20% số nút tưới được cấp đủ nước với

mức đảm bảo đạt 100%, trong số 24 nút tưới có 18 nút tưới xảy ra hiện tượng thiếu nước,

tuy nhiên đa số các nút thiếu nước này có lượng nước thiếu cũng như số ngày thiếu nước

rất nhỏ với mức đảm bảo đạt xấp xỉ 100%. Nút tưới xảy ra hiện tượng thiếu nước có mức

đảm bảo thấp nhất là nút IRR3 (Các đập dâng nhỏ Tây Nam An Khê) có mức đảm bảo đạt

75,66% với số ngày thiếu nước trung bình năm khoảng 89 ngày và tổng lượng nước thiếu

khoảng 1.355.10⁶m³. Nút tưới xảy ra hiện tượng thiếu nước có lượng nước thiếu nhiều

nhất là nút tưới DC-BT với số ngày thiếu nước trung bình năm khoảng 26 ngày và tổng

lượng nước thiếu khoảng 19.73.10⁶m³. Tất cả 8 nút cung cấp nước cho sinh hoạt, chăn

nuôi, công nghiệp, thủy sản đều được cung cấp đủ nước với mức đảm bảo đạt 100%.

2/ Giai đoạn 2000-2011

Trong số 25 nút tưới hầu như tất cả các nút tưới này đều thiếu nước, tuy nhiên số

ngày thiếu nước cũng như tổng lượng nước thiếu rất nhỏ, có 20 nút có mức đảm bảo trên

90%. Nút tưới xảy ra hiện tượng thiếu nước có mức đảm bảo thấp nhất là nút IRR19 (các

hồ đập vùng thượng Đồng Cam), tuy nhiên nút này cũng có mức đảm bảo đạt tới 84,69%

với số ngày thiếu nước trung bình năm khoảng 34 ngày và tổng lượng nước thiếu khoảng

1.315.10⁶m³. Nút tưới xảy ra hiện tượng thiếu nước có lượng nước thiếu nhiều nhất là nút

tưới DongCam với số ngày thiếu nước trung bình năm khoảng 17 ngày và tổng lượng

nước thiếu khoảng 7.365.10⁶m³. Tất cả 8 nút cung cấp nước cho sinh hoạt, chăn nuôi,

công nghiệp, thủy sản đều được cung cấp đủ nước với mức đảm bảo đạt xấp xỉ 100%.

Trong giai đoạn này còn có thêm 5 nút thủy điện là TD_AYUNHA và

TD_S.HINH, TD_ANKHE, TD_KRONGHNANG, TD_BAHA trong đó chỉ có nút

TD_BAHA xảy ra hiện tượng thiếu nước với mức đảm bảo chỉ đạt 90,05%.

4.1.2 Kết quả tính cân bằng nước theo Phương án 2020

13

Kết quả tính toán cho thấy, trong số 29 nút tưới, chỉ có 4 nút được cung cấp đủ

nước là các nút IRR11, IRR15, IRR20, SH-BT với mức đảm bảo đạt 100%. Ngoài ra còn

có 4 nút tưới tuy có xảy ra hiện tượng thiếu nước nhưng không đáng kể là các nút AyunHa,

IRR8, IRR18 và IRR22, trong suốt thời kỳ tính toán, các nút này chỉ thiếu nước có 2 ngày

với lượng nước thiếu rất nhỏ, do đó có thể coi như không thiếu nước. Trong số 21 nút thiếu

nước có khá nhiều nút có mức đảm bảo cao, có tới 8 nút có mức đảm bảo đạt trên 82% và

11 nút có mức đảm bảo đạt trên 90%. Nút có số ngày thiếu nước trung bình năm lớn nhất

cũng như có mức đảm bảo thấp nhất là nút IRR3 với số ngày thiếu nước là 163 ngày,

lượng nước thiếu là 29.20.10⁶m³và mức đảm bảo là 55,44% và nút IRR14A với số ngày

thiếu nước là 163 ngày, lượng nước thiếu là 5.221.10⁶m³và mức đảm bảo là 55,30%. Nút

có tổng lượng nước thiếu trung bình năm lớn nhất là nút IRR3.

Trong số 8 nút cung cấp nước cho sinh hoạt, chăn nuôi, công nghiệp, thủy sản thì

chỉ có nút WSP_KG2 đảm bảo cấp nước 100%, các nút WSP_KG1, WSP_KRONG

HNANG, có số ngày thiếu nước 1 ngày với mức đảm bảo thấp nhất đạt 99,74% với lượng

nước thiếu nhiều nhất 0,074.10⁶m³, nút WSP_TNSB có mức đảm bảo thấp nhất đạt

93,85% có số ngày thiếu nước xấp xỉ 23 ngày với lượng nước thiếu lớn nhất 2.242.10⁶m³.

Trong số 5 nút thủy điện chỉ có duy nhất nút TD_AYUNHA, TD_S.HINH có 3

ngày thiếu nước trong suốt thời kỳ tính toán, do đó nút này cũng có thể coi như được cung

cấp đủ nước. Trong số các nút thiếu nước, nút thiếu nhiều nhất là TD_BAHA với mức

đảm bảo chỉ đạt 86,12%.

4.1.3 Nhận xét chung

Từ kết quả tính toán CBN cho phương án hiện trạng và phương án phát triển tương

lai 2020 có thể rút ra một số nhận xét như sau:

- Tổng lượng nước cần dùng cho các ngành trên toàn lưu vực trong giai đoạn hiện

tại (2011) là 2061. 10⁶m³và tăng lên 4066. 10⁶m³vào năm 2020. Như vậy, tổng lượng

nước cần dùng năm 2020 tăng xấp xỉ 2 lần năm 2011, so với tổng lượng dòng chảy sông

suối trên toàn lưu vực thì lượng nước cần dùng chiếm một tỉ lệ tương đối nhỏ. Từ nay đến

năm 2020, nông nghiệp vẫn là ngành sản xuất chính trên lưu vực nên lượng nước cần dùng

trong nông nghiệp chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng lượng nước cần dùng, mặc dù vậy tỉ

trọng này có xu hướng giảm từ nay đến 2020 và các năm về sau, do cơ cấu kinh tế trên

toàn lưu vực có sự chuyển dịch mạnh mẽ sang công nghiệp và dịch vụ (95,59% năm 2011,

93,92% năm 2020).

- Trong giai đoạn hiện tại (2011) do KTXH phát triển chưa cao, nhu cầu dùng nước

chưa nhiều nên nguồn nước của sông suối trên toàn lưu vực đều có thể đáp ứng đủ nhu cầu

dùng nước với mức đảm bảo xấp xỉ 100%, tuy nhiên tình trạng thiếu nước cục bộ vào mùa

khô cũng xảy ra tại một số nơi như vị trí các đập dâng nhỏ Tây Nam An Khê có mức đảm

14

bảo chỉ đạt 75,66%, các hồ đập vùng thượng Đồng Cam có mức đảm bảo đạt tới 84,69%.

Các khu vực phía sau đập thủy điện An Khê tình trạng thiếu nước cục bộ vào mùa khô giai

đoạn 2000-2011 thường xuyên xảy ra hơn so với giai đoạn 1980 -1999.

- Trong giai đoạn 2020 tuy nhu cầu dùng nước tăng lên nhưng do tác dụng điều tiết

nước vào mùa cạn của các hồ chứa trên lưu vực nên các nhu cầu dùng nước trên toàn lưu

vực được đáp ứng với mức đảm bảo khá cao, cũng tương tự như giai đoạn 2011 khu vực

các đập dâng nhỏ Tây Nam An Khê có mức đảm bảo thấp nhất chỉ đạt 55,44%.

- Mặc dù sông Ba là lưu vực có tiềm năng về nguồn nước thuộc loại trung bình khu

vực Miền Trung – Tây Nguyên, nhưng do nhu cầu sử dụng chưa cao nên đủ khả năng cung

cấp nước cho nhu cầu ở giai đoạn hiện tại 2011 và tương lai 2020 trên toàn lưu vực.

Tuy nhiên, đây là kết quả tính toán CBN cho toàn hệ thống với việc đánh giá tổng

lượng nước đến và nhu cầu dùng nước trên các vùng, nếu xét chi tiết cho các khu vực và

các nhu cầu cụ thể thì tình trạng thiếu nước xảy ra trầm trọng tại một số nơi như khu vực

phía sau đập thủy điện An Khê, khu vực Cheo Reo, Phú Túc một số vùng thuộc huyện

Krông Pa những vấn đề này sẽ tiếp tục được làm rõ tại các mục sau của luận án.

4.2

TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU

VỰC SÔNG BA

4.2.1 Tác động của biến đổi khí hậu đến chế độ dòng chảy

Kết quả nghiên cứu cho thấy, dòng chảy của LVS Ba có xu thế giảm và chỉ tăng

vào mùa lũ. Ở thượng lưu, dòng chảy năm trung bình giảm từ 1,53-3,1%, dòng chảy mùa

lũ trung bình tăng từ 0,26-3,99%, dòng chảy mùa cạn trung bình giảm từ 6,87-16,45%. Ở

hạ lưu, dòng chảy năm trung bình giảm từ 1,73-2,6%, dòng chảy mùa lũ trung bình tăng từ

0,53-4,27%, dòng chảy mùa cạn trung bình giảm từ 7,43-17,18%.

4.2.2 Tác động của biến đổi khí hậu đến dòng chảy mùa lũ và ngập lụt

Dưới tác động của BĐKH mực nước đỉnh lũ tại Phú Lâm tăng từ 0,59-0,66 m; Lưu

lượng đỉnh lũ 1% có thể tăng 16,72% ở thượng lưu và 21,8% ở hạ lưu; Diện tích ngập lụt

tăng từ 1,42-2,85% ở kịch bản B1, từ 1,56-4,16% ở kịch bản B2 và từ 1,32-6,69% ở kịch

bản A2.

4.2.3 Tác động của biến đổi khí hậu đến nhu cầu tưới

Trong cùng điều kiện khí hậu của thời kỳ nền, với sự phát triển KTXH, nhu cầu sử

dụng nước trong kịch bản phát triển tương lai đã tăng lên rất nhiều so với kịch bản nền. Do

đó, hầu hết các vùng CBN trên LVS Ba đều có mức đảm bảo trong kịch bản phát triển

tương lai giảm đi nhiều so với kịch bản nền. Tuy nhiên, do trong kịch bản phát triển tương

lai có sự tham gia của các hồ thủy điện, khiến cho lượng nước trong sông giảm vào mùa lũ

và tăng lên vào mùa kiệt nên một số vùng cân bằng có mức đảm bảo cao hơn so với kịch

15

bản nền. Kết quả tính toán toán cho thấy, nhu cầu tưới tăng lớn nhất có thể lên đến

25,45%, đồng thời lượng nước thiếu có thể tăng lớn nhất đến 37,09% so với kịch bản nền.

4.2.4

Tác động của nước biển dâng đến xâm nhập mặn trong sông

Kết quả tính toán cho thấy, ở thời kỳ cuối của thế kỷ 21, mặn xâm nhập khá sâu

vào trong sông, khoảng cách xâm nhập độ mặn lớn nhất 1‰ có thể tăng thêm khoảng 4,2

km, độ mặn cũng tăng lên đáng kể; Khoảng cách XNM độ mặn 4‰ có thể tăng thêm

khoảng 3,7 km.

4.3

KHẢ NĂNG DỄ BỊ TỔN THƯƠNG TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC

SÔNG BA

Từ kết quả tính toán, chúng ta nhận thấy, giai đoạn hiện tại LVS Ba có chỉ số khả

năng dễ bị tổn thương TNN khá cao (VI = 0,585). Xét với phương án tương lai 2020,

tương lai có BĐKH, tương lai có BĐKH nhưng đã được tích hợp thì chỉ số dễ bị tổn

thương TNN trên LVS Ba tăng lên đột biến và giảm đáng kể khi thực hiện quá trình tích

hợp BĐKH cụ thể lần lượt là 0,701, 0,719 và 0,575. Điều đó chứng tỏ rằng, mặc dù không

bị sức ép về thiếu hụt nguồn nước, nhưng việc khai thác chưa hợp lý, biện pháp quản lý

chưa hiệu quả, năng lực quản lý còn nhiều hạn chế, chưa có giải pháp phù hợp để giảm

thiểu sự phân hoá về TNN trên lưu vực, nên TNN trên LVS Ba đang đứng trước nguy cơ

suy thoái nghiêm trọng. Để QLTNN LVS Ba hiệu quả và bền vững cần phải sớm xây dựng

kế hoạch QLTNN, hoạch định các chính sách theo hướng nâng cao năng lực quản lý sẵn có

chú trọng tích hợp vấn đề BĐKH và áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật.

4.4

TÍCH HỢP VẤN ĐỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TRONG KHAI THÁC SỬ

DỤNG TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU VỰC SÔNG BA

Từ quy trình tích hợp đã xác định, luận án đề xuất điều chỉnh một số nội dung

trong các quy hoạch KTSD TNN trên LVS Ba đã được phê duyệt như sau:

4.4.1 Quy hoạch sử dụng tổng hợp và bảo vệ nguồn nước lưu vực sông Ba

Để thích ứng với BĐKH trong lĩnh vực TNN cần phải điều chỉnh một số nội dung

trong “Quy hoạch sử dụng tổng hợp và bảo vệ nguồn nước lưu vực sông Ba“ đã được phê

duyệt như sau:

1/ Quy hoạch khai thác dòng chính: Các CT trên dòng chính và dòng nhánh lớn sông Ba

có nhiệm vụ cấp nước, phát điện, chống lũ, điều tiết nước cho hạ du trong mùa kiệt, cải

thiện MT.

2/ Quy hoạch tưới: Phía hạ lưu sông Ba chia thành 3 vùng tưới đồng thời cần bổ sung các

vấn đề sau: Vùng sông Hinh: Đầu tư sửa chữa, nâng cấp và khai thác có hiệu quả các công

trình thủy lợi hiện có, đồng thời đẩy nhanh tiến độ xây dựng mới một số công trình thủy

lợi; Vùng thượng Đồng Cam: Cần phải sớm duy tu, sửa chữa, nâng cấp các công trình

sẵn có, đồng thời tiến hành xây mới một số công trình thủy lợi khác; Vùng hạ lưu đập

16

Đồng Cam: Duy tu sửa chữa các công trình hiện có trong vùng, sớm hoàn thiện hệ thống

kênh Tây và Đông của đập sông Con. Xây dựng hồ điều hòa nước của nhánh sông Đồng

Bò. Nghiên cứu xây dựng từ 1-2 đập dâng trên sông Bàn Thạch.

3/ Quy hoạch cấp nước sinh hoạt - công nghiệp

Đối với quy hoạch cấp nước sinh hoạt - công nghiệp cần bổ sung các nội dung:

- Các khu công nghiệp và đô thị thị xã An Khê: Sử dụng nước hồ thuỷ điện An Khê –

KaNăk, riêng khu công nghiệp cần triệt để áp dụng mô hình cấp nước tiên tiến nhằm tiết

kiệm nước. Tại một số khu vực Tx. An Khê kết hợp khai thác các đập dâng, hồ chứa nhỏ

trên địa bàn để cung cấp nước sinh hoạt;

- Tp.Tuy Hoà: Sử dụng nước ngầm tầng nông ven hạ lưu sông Ba, tiến đến xây dựng hệ

thống đường ống giáp nối các cụm công trình khai thác nước dưới đất trong bãi bồi dọc

theo hạ lưu sông Ba với các cụm khai thác nước trong các tầng chứa nước Holocen,

Pleistocen thuộc đồng bằng Tuy Hòa, dải cồn cát ven biển, tạo thành những hệ thống cấp

nước tập trung lớn đủ khả năng cung cấp nước cho Tp. Tuy Hòa trong tương lai;

- Các khu công nghiệp và đô thị Thị xã A Yun Pa, khu dân cư thuộc huyện Chư Sê: Sử

dụng nguồn nước hồ A Yun hạ và nước sông Ayun.

- Khu kinh tế Nam Phú Yên – Bắc Khánh Hòa: Sử dụng nguồn nước sau thủy điện sông

Hinh chuyển sang sông Bàn Thạch qua hệ thống kênh Đông của đập sông Con.

- Các khu vực khác chủ yếu là khai thác nguồn nước ngầm bằng các hình thức giếng

khoan, đào và nguồn nước mặt sông suối, các công trình thủy lợi.

4/ Quy hoạch tiêu úng, chống lũ

Đối với quy hoạch tiêu úng, chống lũ cần bổ sung, điều chỉnh các nội dung:

Tiêu úng: Vùng Ayun Pa: Nạo vét các trục tiêu đã có để tăng cường khả năng

tiêu tự chảy vào sông Ayun; Vùng hạ lưu Đồng Cam: Nạo vét các trục tiêu Bảo Đại, Hòa

Tân, Hòa Thành, kiên cố hóa rạch Bầu Hạ trong nội thành Tp.Tuy Hòa, hoàn thành tuyến

rạch nhân tạo khu đô thị Nam Tuy Hòa phục vụ tiêu thoát nước khu vực phường Phú Lâm,

Phú Thạnh, Phú Đông.

Phòng chống lũ:

- Giải pháp phi công trình cần bổ sung một số nội dung: Khu vực hạ lưu sông Ayun Pa cần

phải đặc biệt quan tâm đến giải pháp phi công trình như: Thay đổi lịch thời vụ, trồng và

bảo vệ rừng đầu nguồn, di dời dân lên vùng cao; Nâng cao chất lượng dự báo và tăng

cường xây dựng hệ thống thông tin liên lạc; Tăng cường công tác giáo dục nhận thức

người dân về phòng chống lũ lụt nhất là người dân sinh sống trong hành lang thoát lũ; Rà

soát sắp xếp lại lưới điểm khu dân cư trên toàn lưu vực; Tăng cường công tác bảo vệ rừng

và trồng rừng đầu nguồn; Xây dựng bản đồ ngập lụt và cảnh báo lũ cho các khu vực

thường xuyên xảy ra; Nghiên cứu cập nhật bổ sung quy trình vận hành liên hồ đã được

17

duyệt; Tăng cường quản lý quy hoạch, thực hiện xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ đảm bảo

phòng chống thiên tai, thích ứng với BĐKH, NBD.

- Giải pháp công trình cần bổ sung những nội dung: Chỉnh trị cửa sông Đà Rằng và sông

Bàn Thạch, nghiên cứu di chuyển của sông Bàn Thạch đến vị trí phù hợp; Xây dựng kè mỏ

hàng phía ngoài cửa Đà Rằng; Nâng cấp tuyến kè Bạch Đằng, kè khu đô thị Nam Tuy Hòa;

Mở rộng cửa tiêu nước tại cầu Vạn Kiếp, hoàn thiện cửa tiêu thoát nước khu phố 6,

phường Phú Đông; Kiên cố hóa sông Chùa; Hoàn chỉnh hệ thống tiêu thoát nước với khẩu

độ cống phù hợp cho khu vực nội thành Tp.Tuy Hòa; Nâng cao trình các tuyến đường quốc

lộ 25, quốc lộ 29 đảm bao an toàn hành lang thoát lũ cho hạ lưu, điều chỉnh quy hoạch các

quy hoạch đã phê duyệt, kiểm soát chặt chẽ các hoạt động phát triển dân sinh kinh tế trong

hành lang thoát lũ; Xây dựng hệ thống quan trắc, giám sát công trình thủy lợi.

4.4.2

Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Ba

Để Quy trình mang lại hiệu quả hơn nữa trong quá trình vận hành cần phải điều

chỉnh, bổ xung một số vấn đề như sau: Quy trình vận hành liên hồ chứa không nên chỉ dựa

vào dự báo để vận hành mà phải đưa phần cứng vào vận hành, sau đó mới kết hợp với cảnh

báo, dự báo để an toàn hơn; Cần phải tiến hành xây dựng bổ sung quy trình vận hành các

hồ chứa vừa và nhỏ ở các chi lưu, nhằm khai thác ổn định TNN, phòng tránh thiên tai hiệu

quả; Cần bổ sung thêm các điều về vận hành hồ giảm lũ cho hạ du, nhằm tránh hiện tượng

“sốc” nước do lưu lượng đột ngột tăng, sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho hạ du; Phải xem

xét đánh giá lại nhiệm vụ của cả hồ chứa thủy điện và thủy lợi; Việc cung cấp thông tin, số

liệu cần tiến đến sử dụng hệ thống vệ tinh, để đảm bảo truyền tin nhanh chống, chính xác

và an toàn trong mọi tình huống; Tập trung đầu mối điều hành; Bổ sung nội dung tuyên

truyền lịch lấy nước, nâng cao nhận thức của người dân trên LV về TNN.

4.5

ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP QUẢN LÝ BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN NƯỚC LƯU

VỰC SÔNG BA

4.5.1 Các giải pháp thực hiện quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Ba.

Luận án đã xác định các giải pháp ứng phó thực hiện QLTHTNN LVS Ba như sau:

(1) Thiếu nước cục bộ

- Thực hiện nghiêm túc quy trình vận hành liên hồ chứa vào mùa cạn đã được phê duyệt,

tiếp tục bổ sung, điều chỉnh quy trình phù hợp với điều kiện phát triển và tác động của

BĐKH trên lưu vực;

- Phủ xanh toàn bộ đất trống đồi núi trọc khu vực thượng nguồn, duy chuyển một số nhà

máy trên thượng nguồn vào vị trí hợp lý, áp dụng sơ đồ cấp nước phù hợp. Các khu công

nghiệp tại TX. An Khê, triệt để áp dụng mô hình cấp nước tiến tiến phù hợp với điều kiện

thực tế của địa phương, triệt để khai thác các đập dâng, hồ chứa nhỏ trên địa bàn, đồng thời

có biện pháp bảo vệ vệ sinh, tiến đến nâng cấp, bổ sung xây mới đảm bảo đủ dung tích cấp

18