Tóm tắt Luận án Hoàn thiện tổ chức kiểm soát nhằm tăng cường chất lượng thông tin kinh tế tài chính của các công ty nêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

CHƢƠNG 1- GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI

1.1. Lý do chọn Đề tài

Trong nền kinh tế hiện đại, với sự phát triển của thị trường vốn, các

công ty niêm yết (CTNY) và thông tin tài chính của CTNY được công

khai theo luật định trên thị trường chứng khoán (TTCK) là không thể

thiếu. Các nhà đầu tư, chính phủ hay bất kỳ người quan tâm nào khi tiến

hành đầu tư vào các CTNY đều xem xét tới những thông tin về chiến

lược kinh doanh, về tình hình tài chính của các công ty đó. Những thông

tin KTTC của các CTNY được các công ty kiểm toán, soát xét và đưa ra

ý kiến về sự trung thực, hợp lý. Bên cạnh đó, những thông tin này còn

được các Sở giao dịch chứng khoán (SGDCK) và các ủy ban chứng

khoán nhà nước (UBCKNN) kiểm tra, giám sát. Do đó, khi đầu tư vào

các CTNY những nhà đầu tư cảm thấy độ an toàn cao hơn những công ty

chưa niêm yết nhưng mức độ tin cậy của thông tin vẫn đang có những

điểm hoài nghi.

Theo Agrawal (2005), Brown.J. (2010), làn sóng của các vụ bê bối

kế toán xuất hiện gần đây trong cộng đồng tài chính quốc tế đã đặt ra

những vấn đề về chất lượng BCTC [44,58]. Sự đổ vỡ lan rộng do việc

công bố thông tin tài chính và số liệu kế toán không trung thực đã đặt ra

sự cần thiết tăng cường chất lượng thông tin KTTC và kiểm soát thong

tin bằng cách thiết lập cấu trúc quản trị công ty [54,59,74,92,104]. Tại

Việt Nam, khủng hoảng xảy ra ở Công ty cổ phần Bông Bạch Tuyết và

Tập đoàn Vinashin là những ví dụ điển hình của sự yếu kém trong quản

trị công ty và công bố thông tin KTTC của công ty.

Hệ lụy từ việc gian lận trong công bố thông tin ảnh hưởng đến các

nhà đầu tư nói riêng và nền kinh tế quốc gia nói chung dẫn đến yêu cầu

cấp thiết của kiểm soát chất lượng thông tin KTTC của các CTNY. Kiểm

soát được xét trên các bình diện khác nhau nhằm đảm bảo sự kiểm soát

toàn diện, bao gồm kiểm soát nội bộ (KSNB) của CTNY - chủ thể lập và

trình bày thông tin KTTC và kiểm soát bên ngoài – kiểm soát của nền

kinh tế, trong đó KSNN có ảnh hưởng lớn đến chất lượng thông tin

KTTC các công bố của CTNY.

1

Do đó, đề tài “Hoàn thiện tổ chức kiểm soát nhằm tăng cường chất

lượng thông tin KTTC của các CTNY trên TTCK Việt Nam” là mang tính

cấp thiết.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của Luận án là tập trung vào nghiên cứu và giải

quyết các mối quan hệ giữa tổ chức KSNB và KSNN với chất lượng

thông tin KTTC của CTNY nhằm đáp ứng tốt nhất nhu cầu thông tin

ngày càng cao của các nhà đầu tư.

1.3. Câu hỏi nghiên cứu

Câu hỏi nghiên cứu tổng quát: Tổ chức kiểm soát toàn diện như thế

nào nhằm tăng cường chất lượng thông tin KTTC của các CTNY trên

TTCK Việt Nam?

1.4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Luận án nghiên cứu ảnh hưởng của tổ chức kiểm soát (gồm KSNB

và KSNN) đối với chất lượng thông tin KTTC của các CTNY trên

TTCK Việt Nam, từ đó đưa ra những đề xuất hoàn thiện tổ chức kiểm

soát nhằm nâng cao chất lượng thông tin KTTC của các CTNY này.

Luận án tập trung thu thập dữ liệu về thông tin KTTC của các CTNY

phi tài chính tại SGDCK TPHCM và thời gian nghiên cứu từ năm 2008

đến năm 2012.

1.5. Những đóng góp mới của Luận án

(1) Luận án đã sử dụng tổng hợp các phương pháp và mô hình đo

lường các tiêu chuẩn của chất lượng thông tin KTTC các CTNY.

(2) Luận án đã xác định sự ảnh hưởng thuận chiều của kiểm soát

trong nội bộ CTNY đối với chất lượng thông tin KTTC của CTNY.

(3) Luận án đã chỉ ra tác động của tổ chức KSNN tới chất lượng

thông tin KTTC của CTNY.

(4) Luận án đã tổng hợp đánh giá thực trạng về chất lượng thông tin

KTTC của các CTNY trên TTCK Việt Nam hiện nay (thông qua ý kiến

kiểm toán độc lập về các BCTC của CTNY phi tài chính trên SGDCK

TPHCM).

2

(5) Luận án đã sử dụng phương pháp định tính trong xác định mối

liên hệ, những tác động ban đầu và đưa ra mô hình nghiên cứu. Phương

pháp định lượng được sử dụng nhằm kiểm định mối liên hệ giữa tổ chức

KSNB và KSNN với chất lượng thông tin KTTC của các CTNY (sử

dụng phần mềm phân tích Eviews).

1.6. Kết cấu của Luận án

Luận án gồm 6 chương:

Chương 1- Giới thiệu đề tài

Chương 2 - Cơ sở lý thuyết và tổng quan nghiên cứu về tổ chức kiểm

soát nhằm tăng cường chất lượng thông tin KTTC các CTNY trên TTCK

Chương 3 - Phương pháp nghiên cứu tổ chức kiểm soát đối với chất

lượng thông tin KTTC các CTNY trên TTCK Việt Nam

Chương 4 - Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của tổ chức kiểm soát đối

với chất lượng thông tin KTTC các CTNY phi tài chính trên TTCK Việt

Nam

Chương 5 - Phân tích kết quả nghiên cứu và giải pháp hoàn thiện tổ

chức kiểm soát nhằm tăng cường chất lượng thông tin KTTC các CTNY

trên TTCK Việt Nam

Chương 6 - Kết luận

Kết luận chƣơng 1

Luận án đã xác định đối tượng nghiên cứu là ảnh hưởng của tổ chức

KSNB và KSNN đối với chất lượng thông tin KTTC của CTNY phi tài

chính. Phạm vi nghiên cứu là các CTNY phi tài chính trên TTCK Việt

Nam tại SGDCK TPHCM, thời gian nghiên cứu từ năm 2008 đến năm

2012.

Mục tiêu tổng quát của Luận án là tập trung vào nghiên cứu và xác

định các mối quan hệ giữa tổ chức KSNB và KSNN với chất lượng

thông tin KTTC của CTNY để đáp ứng tốt nhất nhu cầu thông tin ngày

càng cao của các nhà đầu tư.

3

2

CHƢƠNG 2 - CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN

CỨU VỀ TỔ CHỨC KIỂM SOÁT NHẰM TĂNG CƢỜNG CHẤT

LƢỢNG THÔNG TIN KẾ TOÁN TÀI CHÍNH CỦA CÁC CÔNG

TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN

2.1. Tổ chức kiểm soát thông tin

2.1.1.

Kiểm soát thông tin

Trên cơ sở phân tích một số quan điểm của các nhà nghiên cứu trong

và ngoài nước, Tác giả đưa ra khái niệm về kiểm soát như sau: “Kiểm

soát là chức năng quan trọng trong quản lý, được thực hiện tại các cấp

độ và giai đoạn khác nhau trong quản lý theo cách thức phù hợp với đối

tượng quản lý nhằm đạt được mục tiêu của tổ chức. Kiểm soát bao gồm

việc đo lường, đánh giá đối tượng kiểm soát nhằm đạt được hiệu quả

trong quản lý”.

Thông tin kinh tế được xác định là những tín hiệu, được thu nhận,

được hiểu và được đánh giá là có ích trong việc ra quyết định kinh tế

của người sử dụng thông tin. Thông tin kinh tế đáp ứng những đặc trưng

của thông tin là cần được kiểm soát và đo lường để đảm bảo độ tin cậy

thông tin.

Kiểm soát thông tin mang tính thường xuyên đảm bảo tính chất

thống nhất, kết nối giữa các thành phần thông tin. Các thông tin sai lệch

và không được kiểm soát sẽ làm ảnh hưởng đến người sử dụng thông tin.

2.1.2.

Tổ chức kiểm soát thông tin

Theo tác giả, tổ chức kiểm soát thông tin là cách thức liên hệ giữa

các thành phần khác nhau trong một hệ thống cụ thể, kết hợp kiểm soát

nội bộ và kiểm soát bên ngoài đến thông tin quản lý.

2.2. Chất lƣợng thông tin kế toán tài chính của các công ty niêm yết

2.2.1.

chính

Những tiêu chí phản ánh chất lượng thông tin kế toán tài

Chất lượng thông tin đảm bảo các đặc trưng là: Thỏa mãn nhu cầu,

đáp ứng các nhu cầu khác nhau và được tiêu chuẩn hóa. Các tiêu chuẩn

hóa của chất lượng thông tin thường giúp đáp ứng các nhu cầu khác

4

nhau, như độ tin cậy, tính khách quan, tính kịp thời, sự phù hợp, tính dễ

hiểu, có thể so sánh của thông tin. Trong đó, độ tin cậy được coi là tiêu

chuẩn quan trọng của chất lượng thông tin. Bên cạnh đó căn cứ vào đặc

trưng của thông tin, chất lượng thông tin phải được lượng hóa phù hợp

với đặc tính của thông tin và kiểm soát thông tin để đảm bảo chất lượng

thông tin từ nơi phát thông tin tới nơi nhận thông tin.

Theo IFRS (2013), thông tin KTTC có những tiêu chuẩn sau: sự phù

hợp, trình bày trung thực, có thể so sánh, xác nhận, đúng kỳ và dễ hiểu.

2.2.2.

Yêu cầu về chất lượng thông tin kế toán tài chính của các

công ty niêm yết

CTNY có những đặc điểm chính sau: Là công ty cổ phần đại chúng

có quy mô lớn, được quyền phát hành chứng khoán, công khai thông tin

tài chính, số lượng và trình độ người quan tâm đến thông tin KTTC của

CTNY rất lớn và phức tạp, hoạt động của CTNY được quản lý chặt chẽ

bởi hệ thống pháp luật.

Yêu cầu về thông tin KTTC của CTNY là:

Thứ nhất, thông tin KTTC của CTNY là thông tin cung cấp ra bên

ngoài, thông tin chính thức và duy nhất của CTNY;

Thứ hai, thông tin KTTC của CTNY phải đảm bảo minh bạch và

được công khai theo yêu cầu của pháp luật;

Thứ ba, thông tin KTTC của CTNY gồm nhiều chỉ tiêu;

Thứ tư, thông tin KTTC của CTNY (thông qua BCTC) phải tuân thủ

các quy định của SGDCK nơi niêm yết, bị kiểm soát, xử lý khi có hành vi

vi phạm công bố thông tin;

Thứ năm, thông tin KTTC của CTNY phải công bố kịp thời;

Thứ sáu, thông tin KTTC cung cấp đảm bảo định giá giá trị công ty.

2.2.3.

Vai trò của chất lượng thông tin kế toán tài chính của công

ty niêm yết trên thị trường chứng khoán

Theo Robert M. Bushman and Abbie J. Smith (2003), thông tin

KTTC ảnh hưởng tới các nhà đầu tư, lợi nhuận và giá trị gia tăng của

công ty cổ phần. Việc đảm bảo chất lượng thông tin KTTC theo các khía

cạnh cung cấp thông tin đầy đủ, đúng kỳ và trung thực được yêu cầu

5

song hành với việc đảm bảo công bố những thông tin trong BCTC của

các CTNY.

2.2.4.

Một số nguyên nhân chính các công ty niêm yết cung cấp

thông tin kế toán tài chính kém chất lượng

Động cơ của ban giám đốc, CTNY gặp khó khăn về tình hình tài

chính, KSNB CTNY yếu kém là lý do cơ bản các CTNY cung cấp thông

tin KTTC kém chất lượng.

2.3. Tổ chức kiểm soát chất lƣợng thông tin kế toán tài chính của

các công ty niêm yết

Theo kết quả nghiên cứu của N.Klai (2011) tại các CTNY trên

TTCK Tunis trong giai đoạn 1997-2007, sự kiểm soát từ phía nhà nước

và các tổ chức tài chính có tác động thuận chiều tới chất lượng thông tin

KTTC công bố của các CTNY.

Theo Alvin A.Arens (2012), những vấn đề trong lập và trình bày

BCTC của Enron và WorldCom cho thấy những yếu kém trong KSNB

của công ty. Tại Mỹ, các kiểm toán viên phải đưa ra đánh giá và báo cáo

về tính hiệu quả của KSNB với việc lập BCTC của công ty, nội dung này

được bao hàm trong báo cáo kiểm toán BCTC của công ty. Tương tự như

vậy tại Nhật Bản (Luật J-SOX).

Theo những bài học kinh nghiệm quốc tế, các CTNY không thể thiếu

vắng sự kiểm soát từ phía nhà nước (KSNN) – một sự kiểm soát bên

ngoài mang tính pháp lý cao trong việc điều tiết TTCK và chính bản thân

CTNY - KSNB.

2.3.1.

chính

Xác định nội dung tổ chức kiểm soát thông tin kế toán tài

Tổ chức kiểm soát thông tin là cách thức liên hệ giữa các thành phần

khác nhau trong một hệ thống cụ thể, kết hợp KSNB và kiểm soát bên

ngoài cùng hướng tới mục tiêu chung của đối tượng quản lý – thông tin

kinh tế. Luận án xác định nội dung tổ chức kiểm soát thông tin KTTC

các CTNY gồm: Lượng hóa chất lượng thông tin KTTC của CTNY (đối

tượng kiểm soát); tổ chức KSNB đối với chất lượng thông tin KTTC của

6

CTNY; tổ chức KSNN (kiểm soát bên ngoài) đối với chất lượng thông

tin KTTC của CTNY.

2.3.2.

Lượng hoá chất lượng thông tin kế toán tài chính của các

công ty niêm yết

Lượng hoá chất lượng thông tin KTTC thông qua lượng hoá tiêu

chuẩn thông tin trên BCTC: Sự phù hợp (R), sự trình bày trung thực (F),

có thể so sánh (Co), xác nhận (V), đúng kỳ (T), dễ hiểu (U) và lượng hoá

tổng hợp chất lượng thông qua các tiêu chuẩn thông tin trên BCTC.

Theo nghiên cứu của Ferdy van Beest (2009) [72], FAQ = (R + F +

V + U + Co + T) / 6 (2.1)

2.3.3.

Tổ chức kiểm soát nội bộ chất lượng thông tin kế toán tài

chính của các công ty niêm yết

KSNB được xét trên quan điểm hệ thống của các quy định và thủ tục

kiểm soát. Và từ những định nghĩa trên, cách tiếp cận KSNB có thể theo

hệ thống (gồm ba thành phần) và theo quá trình (gồm năm thành phần).

Nghiên cứu của J.Altamuro (2010), các thủ tục KSNB có ảnh hưởng

tới việc lập BCTC trong lĩnh vực ngân hàng [84]. Tổ chức KSNB là một

chủ đề liên quan đến những gian lận trong việc lập BCTC và những vụ

bê bối kế toán ở tất cả các quốc gia, theo Angella.A (2009) [47]. Kết quả

nghiên cứu trong báo cáo của Uỷ ban tài trợ (Treadway Commission)

năm 1987 tại Mỹ đã cho thấy sự vắng bóng hoặc yếu kém trong tổ chức

KSNB là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến những gian lận về thông tin tài

chính của các công ty.

Tổ chức KSNB đối với thông tin KTTC của CTNY là cách thức tạo

lập mối liên hệ giữa các thành phần của hệ thống KSNB bao gồm môi

trường kiểm soát, hệ thống thông tin kế toán và thủ tục kiểm soát nhằm

đảm bảo độ tin cậy của thông tin được phản ánh trên BCTC.

Lƣợng hoá tổ chức kiểm soát nội bộ

Tổ chức KSNB được đánh giá qua trị số bình quân các thành phần

trong tổ chức sau [65]: CS = (EC + AS + CP)/ 3 (2.2) và lượng hóa từng

thành phần trong tổ chức KSNB: Môi trường kiểm soát (EC), hệ thống

thông tin kế toán (AS) và thủ tục kiểm soát (CP).

7

Phƣơng pháp đánh giá mối liên hệ giữa tổ chức kiểm soát nội bộ và

chất lƣợng thông tin kế toán tài chính của các công ty niêm yết

Nghiên cứu định lượng của J.Altamuro (2010) chỉ ra rằng các tổ

chức tín dụng chịu ảnh hưởng tích cực của những thủ tục KSNB tới việc

lập BCTC [84]. Theo nghiên cứu của N.Klai (2011), quy mô công ty có

mối liên hệ nghịch với chất lượng thông tin KTTC [99]. Luận án sử dụng

phương pháp nghiên cứu định lượng đánh giá mối liên hệ giữa tổ chức

KSNB với chất lượng thông tin KTTC của các CTNY.

2.3.4.

Tổ chức kiểm soát nhà nước đối với chất lượng thông tin kế

toán tài chính của các công ty niêm yết

Quản lý TTCK là nội dung trong quản lý kinh tế của nhà nước.

Qua bài học từ những vụ bê bối kế toán như Enron, Worldcom,.. dẫn

đến nước Mỹ phải đưa ra Đạo luật Sarbarnes-Oxley để kiểm soát tính

minh bạch tình hình tài chính của CTNY thông qua những quy định về

KSNB và kiểm toán độc lập đối với các CTNY [106].

Những bài học về kiểm soát thông tin trên TTCK của Mỹ, Nhật,

Trung Quốc, Malaysia, Thái lan đã cung cấp kinh nghiệm cho KSNN

chất lượng thông tin KTTC trên TTCK của Việt Nam.

Theo nghiên cứu của N.Klai (2011), kiểm soát của nhà nước và các

tổ chức tài chính tăng cường tính minh bạch và sự phù hợp trong việc lập

BCTC (áp dụng đối với các công ty có vốn nhà nước)[99]. Hầu hết các

quốc gia đều có hệ thống giám sát cụ thể thông qua UBCKNN, Uỷ ban

giám sát quốc gia và các SGDCK.

Theo Alvin A.Arens (2012) ý kiến của kiểm toán độc lập về BCTC

là phần không thể thiếu theo yêu cầu của UBCKNN đối với các CTNY

[45].

Tổ chức kiểm soát Nhà nước đối với thông tin KTTC của các CTNY

gồm tổ chức bộ máy quản lý và thủ tục kiểm soát.

Tổ chức bộ máy quản lý của nhà nƣớc

Cơ cấu tổ chức bộ máy thực hiện hệ thống giám sát về chất lượng

thông tin KTTC của các CTNY trên TTCK trên thế giới thường được tổ

8

chức bao gồm: Chính phủ, Bộ Tài chính, UBCKNN, SGDCK, Uỷ ban

Giám sát tài chính quốc gia.

Kiểm toán độc lập được coi là một bàn tay của nhà nước trong quản

lý thông tin KTTC của các CTNY.

Các tổ chức quản lý trên thực hiện các chức năng hỗ trợ như tư vấn

pháp lý, tư vấn chuyên môn, đào tạo cho các CTNY trong quản lý chất

lượng thông tin KTTC trong cho các nước mới phát triển TTCK.

Thủ tục kiểm soát

Để phát huy vai trò kiểm soát, các tổ chức quản lý thực hiện các thủ

tục kiểm soát như giám sát, kiểm tra, thanh tra, xử phạt. Tất cả những thủ

tục kiểm soát này được pháp luật hoá bằng luật định, các văn bản quy

phạm pháp luật. KSNN có ảnh hưởng mạnh thông qua hệ thống Luật

chứng khoán của các quốc gia. CTNY vi phạm về công bố thông tin có

thể bị xử phạt hành chính hoặc hình sự.

Tổ chức KSNN đối với chất lượng thông tin KTTC của các CTNY

trên TTCK bao gồm các tổ chức chuyên trách - bộ máy quản lý giám sát

thông tin KTTC của các CTNY và các thủ tục kiểm soát của các cơ quan

quản lý thông qua hệ thống cơ sở pháp lý về điều tiết, xử lý hành vi vi

phạm trong công bố thông tin KTTC.

Vận dụng mối liên hệ giữa Nhà nước với chất lượng thông tin KTTC

của N.Klai (2011), Tác giả xây dựng mối liên hệ giữa kiểm soát của nhà

nước với chất lượng thông tin KTTC của các CTNY trên TTCK Việt

Nam. Luận án xây dựng mô hình và giả thuyết nghiên cứu cụ thể để

lượng hóa với yếu tố kiểm soát từ bên ngoài – KSNN tới chất lượng

thông tin KTTC thông qua BCTC của các CTNY thông qua bộ máy quản

lý và các thủ tục kiểm soát của nhà nước.

Kết luận chƣơng 2

Chương 2 hệ thống hoá các lý luận chung nhất về tổ chức kiểm soát

thông tin, chất lượng thông tin KTTC của CTNY.

Chương 2 đã khái quát hóa lý luận về kiểm soát chất lượng thông tin

KTTC bao gồm lượng hóa chất lượng thông tin KTTC (thông tin cần

kiểm soát), tổ chức KSNB và tổ chức KSNN.

9

3

CHƢƠNG 3 - PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TỔ CHỨC KIỂM

SOÁT ĐỐI VỚI CHẤT LƢỢNG THÔNG TIN KẾ TOÁN TÀI

CHÍNH CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƢỜNG

CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM

3.1. Nguồn dữ liệu nghiên cứu

Luận án sử dụng hai nguồn dữ liệu trong quá trình nghiên cứu: Dữ

liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp.

3.2. Phƣơng pháp nghiên cứu định tính

3.2.1. Nghiên cứu tài liệu

Luận án sử dụng phương pháp định tính trong giai đoạn ban đầu

nhằm tìm kiếm những kết quả nghiên cứu, mô hình, phương pháp thực

hiện trong các nghiên cứu trước.Từ đó xác định cơ sở lý luận cho Luận

án.

3.2.2. Nghiên cứu tình hình thực tiễn

Tác giả thực hiện nghiên cứu chất lượng thông tin KTTC của các

CTNY trên TTCK Việt Nam.

3.2.3. Phỏng vấn chuyên gia

Trước khi xác định mô hình nghiên cứu, các biến trong mô hình

nghiên cứu cũng như xây dựng Phiếu khảo sát, Tác giả thực hiện phỏng

vấn sâu các chuyên gia là những người đã có nhiều năm kinh nghiệm

trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán, TTCK, quản lý TTCK (Phụ lục 02).

3.2.4. Tổng hợp, phân tích

Tác giả phân tích tài liệu, xác định lý thuyết nền nghiên cứu của

Luận án và tổng hợp ý kiến các chuyên gia.

10

3.3. Phƣơng pháp nghiên cứu định lƣợng

3.3.1. Xây dựng giả thuyết nghiên cứu và mô hình nghiên cứu

Những khẳng định từ phương pháp định tính, giúp Tác giả xây dựng

giả thuyết và mô hình nghiên cứu về mối liên hệ giữa tổ chức kiểm soát

(KSNB và KSNN) đối với chất lượng thông tin KTTC của các CTNY.

Tổ chức KSNB ảnh hƣởng tới chất lƣợng thông tin KTTC các

CTNY

H0: Tổ chức KSNB không ảnh hưởng đến chất lượng thông tin KTTC

của CTNY

H1: Tổ chức KSNB ảnh hưởng đến chất lượng thông tin KTTC của

CTNY

Và FAQ = β₀+ β₁.EC + β₂. AS + β₃.CP + β_4.Year + β₅.Capital +β₆.

Trong đó:

FAQ: Chất lượng thông tin kế toán tài chính của CTNY

EC: Môi trường kiểm soát

AS: Hệ thống thông tin kế toán

CP: Các thủ tục kiểm soát

Year: Năm thành lập công ty

Capital: Vốn điều lệ

HOSE: Thời gian niêm yết trên SGDCK TPHCM

Tổ chức KSNN ảnh hƣởng tới chất lƣợng thông tin KTTC các

CTNY

H0: Tổ chức bộ máy quản lý KSNN không ảnh hưởng đến chất lượng

thông tin KTTC của CTNY

H1: Tổ chức bộ máy quản lý KSNN ảnh hưởng đến chất lượng thông tin

KTTC của CTNY

FAQ = β₀+ β₁.S + β₂.SP + β_3.Year + β₄.Capital +β₅. HOSE

Trong đó:

S:Ảnh hưởng của bộ máy quản lý trong KSNN

SP: Ảnh hưởng của chức năng hỗ trợ của KSNN

11

Year: Năm thành lập công ty

Capital: Vốn điều lệ

HOSE: Thời gian niêm yết trên SGDCK TPHCM

3.3.2. Phương pháp khảo sát

3.3.2.1 Xây dựng Phiếu khảo sát

Phiếu khảo sát được xây dựng (Phụ lục 03) và gửi cho 266 (trong

tổng số 282) CTNY phi tài chính thuộc SGDCK TPHCM (theo thống kê

năm 2012) và nhận được 69 phiếu trả lời (tỷ lệ nhận phiếu 26%).

3.3.2.2 Thu thập số liệu từ Phiếu khảo sát

Bƣớc mã hóa dữ liệu: Mã hóa dữ liệu trên từng phiếu khảo sát.

Bƣớc khai báo dữ liệu: Nhập dữ liệu vào Bảng Excel (Phụ lục số

05, 08, 09).

3.3.3. Phân tích thống kê mô tả

Thông qua phần mềm Eviews.

3.3.4. Phương pháp hồi quy tương quan

Luận án sử dụng phần mềm Eviews kiểm định mối liên hệ.

Kết luận chƣơng 3

Chương 3 đã tổng hợp lại quá trình thực hiện nghiên cứu, thu thập

dữ liệu nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong Luận

án.

Phương pháp nghiên cứu định tính được sử dụng trong Luận án gồm:

Phương pháp nghiên cứu tài liệu, nghiên cứu tình hình thực tế, phương

pháp phỏng vấn chuyên gia, phương pháp tổng hợp và phân tích.

Phương pháp nghiên cứu định lượng sử dụng trong Luận án gồm

phương pháp khảo sát, phương pháp thống kê và phương pháp hồi quy

tương quan qua phần mềm EViews.

12

4

CHƢƠNG 4 - KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ẢNH HƢỞNG CỦA TỔ

CHỨC KIỂM SOÁT TỚI CHẤT LƢỢNG THÔNG TIN KẾ TOÁN

TÀI CHÍNH CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT PHI TÀI CHÍNH

TRÊN THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM

4.1. Khái quát về Sở Giao dịch chứng khoán Thành phố Hồ Chí

Minh và yêu cầu về chất lƣợng thông tin kế toán tài chính của các

công ty niêm yết

SGDCK TPHCM là sàn giao dịch chứng khoán lớn nhất tại Việt

Nam, tính đến ngày 31/12/2012 đã có 297 CTNY trên SGDCK TPHCM.

Việc công bố thông tin liên quan đến BCTC đã được kiểm toán, các

CTNY tuân theo Thông tư số 52/2012/TT-BTC ngày 05 tháng 04 năm

2012.

4.2. Thực trạng kiểm soát chất lƣợng thông tin kế toán tài chính các

công ty niêm yết phi tài chính trên thị trƣờng chứng khoán Việt

Nam

4.2.1.

Đánh giá khái quát chất lượng thông tin kế toán tài chính

các công ty niêm yết phi tài chính trên thị trường chứng khoán Việt

Nam

Chất lượng thông tin KTTC của các CTNY phi tài chính trên TTCK

Việt Nam được đánh giá qua các báo cáo kiểm toán về BCTC của các

CTNY từ năm 2008 – 2012 và đánh giá qua ý kiến của kiểm toán viên

(Phụ lục số 04).

4.2.2.

Lượng hoá chất lượng thông tin kế toán tài chính các công ty

niêm yết phi tài chính trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Số liệu khảo sát chất lượng thông tin KTTC của các CTNY phi tài

chính thuộc SGDCK TPHCM được thu thập và tổng hợp trên Phụ lục số

05. Số liệu thu thập qua khảo sát được phân tích trên phần mềm Eviews

cho thấy: Mức đánh giá trung bình về chất lượng thông tin KTTC các

công ty khảo sát là 4,07 (chất lượng tốt) với mức độ phân tán nhỏ 0,567,

miền số liệu đánh giá từ 2,5 – 5.

13

4.3. Thực trạng tổ chức kiểm soát chất lƣợng thông tin kế toán tài

chính các công ty niêm yết phi tài chính trên thị trƣờng chứng

khoán Việt Nam

4.3.1.

Đánh giá khái quát kiểm soát chất lượng thông tin kế toán

tài chính các công ty niêm yết phi tài chính trên thị trường chứng

khoán Việt Nam

Qua khảo sát về thực tế kiểm soát chất lượng thông tin định kỳ về

BCTC của các CTNY trên TTCK Việt Nam hiện nay, có thể thấy nổi lên

mấy vấn đề sau: (1) Công bố thông tin trên BCTC chưa đầy đủ, đúng

theo quy định chế độ, chuẩn mực kế toán; (2) có chênh lệch đáng kể số

liệu tài chính trước và sau kiểm toán; (3) các CTNY chưa chấp hành

đúng thời hạn công bố thông tin.

4.3.2.

Tổ chức kiểm soát nội bộ đối với chất lượng thông tin kế

toán tài chính của các công ty niêm yết phi tài chính trên thị trường

chứng khoán Việt Nam

Dựa vào số liệu thu thập được về tổ chức KSNB của các CTNY phi

tài chính trên SGDCK TPHCM, phân tích thống kê cho kết quả tổ chức

KSNB được đánh giá cao.

Sử dụng phần mềm EViews với dữ liệu thu thập qua điều tra, kết quả

lượng hoá cho thấy có mối tương quan giữa tổ chức KSNB với chất

lượng thông tin KTTC của CTNY phi tài chính thuộc SGDCK TPHCM

Ảnh hƣởng của tổ chức kiểm soát nội bộ tới chất lƣợng thông tin kế

toán tài chính: FAQ = 0,916 + 0,364.EC +0,113. AS + 0,238.CP +

0,076_.Year -0,012.Capital - 0,08. HOSE (độ tin cậy lớn hơn 95% và môi

trường kiểm soát có ảnh hưởng tới chất lượng thông tin KTTC).

FAQ = 0,763+ 0,738.CS + 0,092_.Year - 0,009.Capital - 0,092.HOSE

và tổ chức KSNB ảnh hưởng tích cực đến chất lượng thông tin KTTC

với độ tin cậy lớn hơn 95%.

Theo kết quả trên, số năm thành lập công ty không ảnh hưởng đến

chất lượng thông tin KTTC. Số vốn điều lệ và thời gian niêm yết trên

SGDCK TPHCM không có ý nghĩa.

14

Thực hiện kiểm định riêng mối tương quan giữa môi trường kiểm

soát, hệ thống thông tin kế toán và thủ tục kiểm soát tới chất lượng thông

tin KTTC cho thấy mối tương quan chặt chẽ.

(1) Môi trường kiểm soát là thành phần quan trọng quyết định đến

chất lượng thông tin KTTC (Prob. < 5% và hệ số β = 0,563).

(2) Hệ thống thông tin kế toán tạo lập BCTC và quyết định một phần

chất lượng thông tin KTTC (Prob. < 5% và hệ số β = 0,513).

(3) Thủ tục kiểm soát (Prob. < 5% và hệ số β = 0,584).

4.3.3.

Tổ chức kiểm soát nhà nước đối với chất lượng thông tin tài

chính kế toán của các công ty niêm yết phi tài chính trên thị trường

chứng khoán Việt Nam

Các chủ thể của KSNN gồm có: Chính phủ, Bộ Tài chính,

UBCKNN, Uỷ ban giám sát tài chính quốc gia, SGDCK. Bên cạnh đó cơ

quan chức năng không tham gia trực tiếp trong giám sát thông tin tài

chính của các CTNY nhưng có ảnh hưởng nhất định là Kiểm toán Nhà

nước. Tổ chức hoạt động độc lập nhưng có ý nghĩa trong quản lý chất

lượng kiểm toán BCTC của các CTNY là Hội kiểm toán viên hành nghề

Việt Nam (VACPA).

Lƣợng hoá tổ chức kiểm soát nhà nƣớc đối với chất lƣợng thông tin

kế toán tài chính

Về Tổ chức bộ máy của KSNN

Theo kết quả thống kê, vai trò kiểm soát của Uỷ ban giám sát quốc

gia là nhỏ nhất (với mức trung bình là 3,681 và độ phân tán cao 1,131),

ảnh hưởng của SGDCK TPHCM là lớn nhất (với mức trung bình là

4,521 và độ phân tán thấp 0,608), tiếp sau là UBCKNN (với mức trung

bình là 4,362 và độ phân tán thấp 0,727).

Và kết quả phân tích cho thấy ảnh hưởng của tổ chức bộ máy KSNN

tới chất lượng thông tin KTTC của các CTNY trên TTCK Việt Nam là

khá cao với mức trung bình là 4,139 và mức độ phân tán thấp 0,684.

Theo thống kê trên, các chức năng hỗ trợ có ảnh hưởng tương đương

nhau và do đó giá trị bình quân ảnh hưởng của các chức năng hỗ trợ

15

KSNN tới chất lượng thông tin KTTC các CTNY trên là mức ảnh hưởng

quan trọng 4,304 và mức độ phân tán thấp 0,596.

Về Thủ tục kiểm soát Nhà nước:

Trong 69 phiếu trả lời có 15 ý kiến cho rằng hiện nay các chế tài xử

phạt với quản lý chất lượng thông tin KTTC chưa được đảm bảo (chiếm

tỷ lệ 21,7%).

Lƣợng hoá ảnh hƣởng của tổ chức kiểm soát nhà nƣớc đối với chất

lƣợng thông tin kế toán tài chính

Theo kết quả phân tích trên cho thấy ảnh hưởng của KSNN (thông

qua tổ chức quản lý nhà nước) tới chất lượng thông tin KTTC của các

CTNY là lớn với hệ số β = 0,359 (đối với ảnh hưởng của bộ máy quản

lý) và hệ số β = 0,132 (đối với vai trò hỗ trợ). Những tác động của vai trò

hỗ trợ của tổ chức KSNN không ảnh hưởng nhiều đến chất lượng thông

tin KTTC (do ảnh hưởng lớn của bộ máy quản lý). Các nhân tố khác về

quy mô và thời gian niêm yết trên SGDCK TPHCM của CTNY không

có ý nghĩa đối với chất lượng thông tin KTTC.

Kết luận chƣơng 4

Chương 4 tổng hợp về thực trạng chất lượng thông tin KTTC và

kiểm soát chất lượng thông tin KTTC của các CTNY trong giai đoạn

2008 - 2012 trên SGDCK TPHCM (theo Danh sách phân ngành năm

2012) thông qua ý kiến của kiểm toán độc lập về BCTC.

Chương 4 đã trình bày về kết quả thực hiện khảo sát qua phiếu khảo

sát (thu thập được 69 phiếu đại diện 266 CTNY phi tài chính thuộc

SGDCK TPHCM theo Danh sách phân ngành năm 2012) gồm thống kê

mô tả từng chỉ tiêu về chất lượng thông tin KTTC, ảnh hưởng của tổ

chức KSNB và tổ chức KSNN đến chất lượng thông tin KTTC của

CTNY phi tài chính trên TTCK Việt Nam.

Kết quả ước lượng trên phần mềm EViews cho thấy kết quả về mối

tương quan giữa tổ chức KSNB, KSNN tới chất lượng thông tin KTTC

của các CTNY.

16

5

CHƢƠNG 5 – PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ GIẢI

PHÁP HOÀN THIỆN TỔ CHỨC KIỂM SOÁT NỘI BỘ VÀ KIỂM

SOÁT NHÀ NƢỚC NHẰM TĂNG CƢỜNG CHẤT LƢỢNG

THÔNG TIN KẾ TOÁN TÀI CHÍNH CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT

TRÊN THỊ TRƢỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM

5.1. Phân tích kết quả nghiên cứu

5.1.1.

Chất lượng thông tin kế toán tài chính của các công ty niêm

yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Qua tìm hiểu các BCTC của các CTNY trên SGDCK TPHCM các

năm từ 2008 – 2012, Tác giả nhận thấy những thông tin KTTC được

doanh nghiệp công bố chỉ là những thông tin tối thiểu theo yêu cầu của

một bộ BCTC. Các CTNY chú trọng tới thông tin kế toán thuần tuý,

không chú trọng tới thông tin tài chính.

Kết quả khảo sát từ 69 công ty đại diện cho 266 CTNY phi tài chính

thuộc SGDCK TPHCM đã cho thấy: Thông tin về khả năng hoạt động

liên tục của CTNY được đánh giá quan trọng nhất. Những thông tin bổ

sung được đánh giá là quan trọng thứ hai...

Các CTNY chưa chấp hành đầy đủ chế độ kế toán và chuẩn mực kế

toán hiện hành trong việc cung cấp thông tin KTTC qua bộ BCTC (thể

hiện trong các ý kiến ngoại trừ của kiểm toán viên). Việc lựa chọn và áp

dụng các chính sách kế toán phù hợp theo chế độ kế toán và chuẩn mực

kế toán hiện hành được đánh giá quan trọng trong việc đảm bảo chất

lượng thông tin của số liệu kế toán (theo số liệu khảo sát).

Trên thực tế nhiều BCTC đã được kiểm toán, công bố vẫn còn tồn

tại nhiều sai lệch về số liệu kế toán giữa các kỳ, giữa các báo cáo. Theo

kết quả nghiên cứu thì ý kiến của kiểm toán viên độc lập về BCTC của

CTNY ảnh hưởng quyết định kinh tế được đánh giá rất cao.

Theo kết quả khảo sát thuyết minh cho Bảng cân đối kế toán và Báo

cáo kết quả hoạt động kinh doanh được trình bày rõ ràng được đánh giá

ở mức cao. Nội dung của thuyết minh BCTC được tăng cường bổ sung

phù hợp với thông lệ quốc tế.

Số liệu khảo sát cho thấy yêu cầu về thông tin so sánh với năm

trước, những điều chỉnh hồi tố số liệu BCTC kỳ trước có ảnh hưởng đến

17

số liệu kế toán trong năm tài chính hiện hành, sự đánh giá lại những ước

tính và công bố kế toán của công ty trong năm tài chính được đánh giá

cao.

Yêu cầu kịp thời là đòi hỏi chung của các công ty khi công bố thông

tin KTTC, đối với CTNY yêu cầu này cấp thiết vì liên quan đến tính

minh bạch thông tin, những yêu cầu ra quyết định kinh tế của các nhà

đầu tư.

5.1.2.

Tổ chức kiểm soát nội bộ và mối liên hệ giữa tổ chức kiểm

soát nội bộ đối với chất lượng thông tin kế toán tài chính của các công

ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Theo kết quả khảo sát các nội dung về môi trường kiểm soát được

đánh giá cao trong tổ chức KSNB của các CTNY, trong đó trách nhiệm

của ban quản trị công ty về lập BCTC và hoạt động KSNB được cho là

ảnh hưởng lớn nhất. 39/69 CTNY khảo sát có bộ phận KTNB (theo Luật

định phải xây dựng bộ phận KTNB trong CTNY)

Hệ thống kế toán cung cấp thông tin về KTTC đảm bảo tính kịp thời

cho quá trình ra quyết được đánh giá ở mức độ cao nhất. Trong tình hình

hội nhập, đặc biệt với các CTNY công việc lập BCTC hợp nhất đòi hỏi

nhân viên có trình độ.

Trong 69 CTNY thực hiện khảo sát có 48 công ty (69,6%) ban hành

Quy chế KSNB. Hầu hết các thủ tục kiểm soát, ảnh hưởng trực tiếp đến

công việc kiểm soát đều được đánh giá rất quan trọng.

Theo kết quả kiểm định cho thấy môi trường kiểm soát có ảnh

hưởng lớn nhất và tiếp đó là ảnh hưởng của thủ tục kiểm soát và cuối

cùng là hệ thống thông tin kế toán tới chất lượng thông tin KTTC của

CTNY.

5.1.3.

Tổ chức kiểm soát nhà nước và mối liên hệ giữa tổ chức

kiểm soát nhà nước đối với chất lượng thông tin kế toán tài chính của

các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Kết quả khảo sát cho thấy KSNN về thông tin KTTC các CTNY

hiện nay là: UBCKNN yêu cầu kiểm soát, phát hiện và lập biên bản về

xử lý sai phạm, tuy nhiên không được phép điều tra, không có khả năng

tiếp cận gần hơn các CTNY và công ty kiểm toán độc lập được phép

18

kiểm toán các CTNY. Uỷ ban giám sát tài chính quốc gia chỉ thực hiện

chức năng, tham mưu, tư vấn trong hoạt động giám sát trên toàn bộ thị

trường vốn. Bộ Tài chính là cơ quan đưa ra yêu cầu về kiểm soát thông

tin KTTC của các CTNY và UBCKNN trực thuộc Bộ Tài chính.

Kết quả nghiên cứu cho thấy mối quan hệ tương quan giữa chất

lượng thông tin KTTC và tổ chức KSNN do đó việc nâng cao chất lượng

thông tin KTTC gắn liền với việc hoàn thiện tổ chức KSNN cùng các

chức năng của tổ chức KSNN. Nghiên cứu chỉ ra rằng nếu thiếu vắng các

quy định xử phạt hiệu quả trên thị trường sẽ ảnh hưởng đến chất lượng

thông tin KTTC của các công ty.

5.2. Các giải pháp hoàn thiện tổ chức kiểm soát nhằm tăng cƣờng

chất lƣợng thông tin kế toán tài chính của các công ty niêm yết trên

thị trƣờng chứng khoán Việt Nam

5.2.1.

Sự cần thiết tăng cường chất lượng thông tin kế toán tài

chính của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

thông qua hoàn thiện tổ chức kiểm soát

Các giải pháp tăng cường chất lượng thông tin KTTC của CTNY

trên TTCK thông qua việc hoàn thiện tổ chức KSNB và KSNN là những

giải pháp cần thiết nhằm giảm thiểu rủi ro về thông tin tài chính công bố

trên TTCK và từ đó giảm thiểu rủi ro hệ thống.

5.2.2.

Quan điểm xây dựng các giải pháp hoàn thiện tổ chức kiểm

soát nhằm tăng cường chất lượng thông tin kế toán tài chính của các

công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Thứ nhất, kiểm soát nhằm cung cấp thông tin KTTC có chất lượng

đảm bảo quyền lợi cho nhà đầu tư.

Thứ hai, đảm bảo tổ chức các thành phần KSNB hiệu quả cung cấp

thông tin KTTC có chất lượng cho những bên quan tâm để ra quyết định

chính xác, kịp thời.

Thứ ba, đảm bảo các cơ quan chức năng phối hợp giám sát, quản lý

chặt chẽ hoạt động công bố thông tin KTTC của các CTNY.

19

5.2.3.

Các giải pháp hoàn thiện tổ chức kiểm soát nhằm tăng

cường chất lượng thông tin kế toán tài chính của các công ty niêm yết

trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Nhóm giải pháp về tổ chức kiểm soát nội bộ

Thứ nhất, hoàn thiện môi trường kiểm soát thông qua tạo dựng

trách nhiệm trong việc lập báo cáo tài chính và hoạt động kiểm soát nội

bộ trong công ty niêm yết thông qua vai trò của Ban giám đốc.

CTNY cần quy định rõ ràng đối với việc sai phạm khi ký xác nhận

thông tin sai lệch, BGĐ chịu trách nhiệm bồi hoàn cho những thiệt hại

của công ty khi bị xử lý và làm ảnh hưởng tới các nhà đầu tư.

Thứ hai, hoàn thiện môi trường kiểm soát thông qua xây dựng bộ

phận kiểm toán nội bộ có năng lực trong công ty niêm yết; thực hiện lập

báo cáo hoạt động kiểm toán nội bộ

Các CTNY cần tổ chức và duy trì bộ phận KTNB hiệu quả, tuân thủ

Luật định. Bộ phận KTNB phải có báo cáo về quy trình rà soát lập và

trình bày BCTC của CTNY.

Thứ ba, hoàn thiện thủ tục kiểm soát thông qua ban hành quy chế

kiểm soát nội bộ hiệu quả với các thủ tục kiểm soát chi tiết trong từng

quy trình kiểm soát cụ thể..

Trong quy chế KSNB các thủ tục kiểm soát được chi tiết hoá và thủ

tục kiểm soát cho từng quy trình kiểm soát cụ thể.

Thứ tư, hoàn thiện hệ thống thông tin kế toán thông qua ban hành

quy trình và tổ chức công việc kế toán trong công ty niêm yết.

CTNY cần xây dựng quy trình kế toán cụ thể cho từng vị trí công

việc. Các CTNY thường xuyên rà soát quy trình kế toán đã xây dựng,

quy trình lập và trình bày BCTC đảm bảo tuân thủ chế độ và chuẩn mực

kế toán hiện hành.

Nhóm giải pháp về tổ chức kiểm soát nhà nƣớc

Nhóm giải pháp về chế độ, chuẩn mực kế toán

Thứ nhất, bổ sung, hoàn thiện hệ thống chuẩn mực kế toán Việt

Nam – cơ sở lập BCTC và bổ sung các hướng dẫn của chế độ kế toán

đảm bảo thống nhất với hệ thống chuẩn mực kế toán quốc tế.

20