Thực trạng và một số giải pháp khôi phục - phát triển rừng ngập mặn khu vực ven biển đồng bằng sông Cửu Long

Download

Nguyễn Hoàng Hanh¹, Đỗ Quý Mạnh¹

Trần Văn Sáng¹, Cao Bá Kết¹

vực ven biển đồng bằng sông Cửu Long.

Từ khóa: Rừng ngập mặn, phát triển rừng,

đồng bằng sông Cửu Long

Tóm TắT

Rừng ngập mặn ven biển đồng bằng sông Cửu

Long có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo

vệ hơn 7 nghìn km đê biển, đê cửa sông ven biển,

bờ bao, bảo vệ cuộc sống và sinh kế của cộng

đồng dân cư ven biển. Nghiên cứu này được thực

hiện nhằm đánh giá hiện trạng rừng ngập mặn ở

vùng ven biển đồng bằng sông Cửu Long thông

qua điều tra rừng trồng, rừng tự nhiên đại diện

tại các khu vực nghiên cứu. Kết quả điều tra khảo

sát cho thấy: Khu vực đồng bằng sông Cửu Long

có diện tích có rừng ngập mặn là 73.372,04 ha,

chiếm 50,5% diện tích rừng ngập mặn cả nước.

Tại đây trạng thái thực bì là rừng tự nhiên và

rừng trồng được gây trồng nhiều năm qua ở các

vùng cửa sông ven biển, bãi bồi đất ngập mặn,

những nơi ngập triều trung bình, thể nền từ bùn

đến sét, độ lún từ 20-40cm, các loài cây được gây

trồng chủ yếu bao gồm: Đước đôi (Rhizophora api-

culata), Mắm biển (Avicennia marina), Bần chua

(Sonneratia caseolaris), Dừa nước (Nypa fruticans)

và Mắm đen (Avicennia officinalis)... Thực trạng

xói lở, bồi tụ, suy giảm rừng ngập mặn diễn ra

phứcc tạp tại khu vực này. Nghiên cứu cũng tổng

kết, đánh giá một số giải pháp về trồng rừng đã

được áp dụng có hiệu quả trong thời gian qua.

Kết quả nghiên cứu nhằm đề xuất một số giải

pháp khôi phục và phát triển rừng ngập mặn khu

I. đẶT vẤn đề

Rừng ngập mặn (RNM) khu vực ĐBSCL là một

hệ sinh thái đặc trưng vùng ven biển Việt Nam,

là hệ sinh thái chuyển tiếp giữa môi trường nước

ngọt và môi trường biển. RNM có tác dụng nhiều

mặt như môi trường, xã hội và giá trị kinh tế,

đặc biệt về phòng hộ đê biển, chống xói lở, cố

định đất ven biển, ven sông, hạn chế gió bão,

sóng biển, triều cường và góp phần điều hòa khí

hậu. Nhiều nguồn lợi từ RNM gồm gỗ và lâm sản

ngoài gỗ, nguồn lợi thủy sản, nơi giải trí, du lịch

sinh thái, thấm lọc sinh học, phòng hộ ven biển,

đặc biệt bảo vệ đê biển, cố định đất, tích tụ C và

hấp thụ CO₂. Việc nghiên cứu nắm vững các đặc

điểm về RNM, lập địa ngập mặn và các yếu tố

cấu thành, đặc biệt các giải pháp khôi phục và

phát triển RNM trong bối cảnh biến đổi khí hậu

(BĐKH) và nước biển dâng trở nên cấp bách.

Những năm gần đây, nhiều tác động tiêu cực

từ tự nhiên và con người đã ảnh hưởng nghiêm

trọng đến rừng ngập mặn ở Việt Nam, cụ thể khu

vực ven biển đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

Thực trạng xói lở, bồi tụ, suy giảm rừng ngập mặn

diễn biến phức tạp. Nhiều năm qua, Đảng và Nhà

nước đã có nhiều chính sách về phát triển bền

vững ĐBSCL, trong đó trồng rừng ngập mặn là

¹Viện Sinh thái và Bảo vệ công trình

một giải pháp quan trọng để thích ứng với BĐKH,

góp phần phát triển bền vững ĐBSCL. Trong thời

gian qua, việc trồng rừng ngập mặn tại ĐBSCL đã

được thể chế hoá tại nhiều văn bản như: Quyết

định số 57/QĐ-TTg ngày 09/01/2012 của Thủ

tướng Chính phủ về việc Phê duyệt Kế hoạch

bảo vệ và phát triển rừng giai đoạn 2011 - 2020;

Quyết định số 120/QĐ-TTg ngày 22/01/2015 của

Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt đề án bảo

vệ và phát triển rừng ven biển ứng phó với biến

đổi khí hậu giai đoạn 2015-2020; Nghị quyết số

120/NQ-CP ngày 17/11/2017 của Chính phủ về

phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với biến

đổi khí hậu, trong đó vấn đề đầu tư trồng mới và

phục hồi rừng ngập mặn là một trong những vấn

đề được ưu tiên của Nghị quyết.

Sử dụng máy định vị vệ tinh GPS, GIS để xác

định tọa độ các ô tiêu chuẩn, tọa độ các khu vực

có thực vật rừng ngập mặn;

Sử dụng máy toàn đạc TOPCON có độ chính

xác góc m = ±1, độ chính xác đo cạnh ms

=2mm + 2ppm để khảo sát địa hình;

Sử dụng các thiết bị đo sóng và dòng chảy

vùng nước nông chuyên dụng (TWR-2050 của

hãng RBR kết hợp với máy AWH-USB hãng ALEC

hoặc các máy có tính năng tương tự); sử dụng

máy đo chất lượng nước đa chỉ tiêu xác định hàm

lượng phù sa.

Phương pháp thống kê, xử lý số liệu: Số liệu

được thống kê và xử lý bằng phần mềm Excel.

III. KếT quả nghIên cứu và Thảo luận

1. Tổng quan về rừng ngập mặn đồng bằng sông

Cửu Long

II. phương pháp nghIên cứu

Phương pháp thu thập tài liệu thứ cấp: Thu

thập và kế thừa tư liệu, tài liệu, bản đồ, kết quả

điều tra, kết quả nghiên cứu đã có, liên quan về

hiện trạng RNM tại ĐBSCL. Các tài liệu, công

trình nghiên cứu liên quan đến đặc điểm rừng

ngập mặn, đất ngập mặn, giải pháp phục hồi và

phát triển rừng ngập mặn ven biển.

Hiện trạng rừng ngập mặn:

Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và PTNT

ngày 03/4/2018 về công bố hiện trạng rừng toàn

quốc năm 2017, cả nước có 145.348,82 ha RNM.

Trong quá trình điều tra, khảo sát và đánh giá

thực trạng RNM ven biển đồng bằng sông Cửu

Long, Viện Sinh thái và Bảo vệ công trình (WIP)

đã tổng hợp hiện trạng diện tích RNM tại khu vực

đồng bằng sông Cửu Long có 73.281,6 ha, chiếm

50,4% diện tích RNM cả nước. Đây là khu vực có

diện tích RNM lớn nhất toàn quốc năm 2017.

Căn cứ vào đặc điểm địa hình và chế độ thủy,

hải văn vùng ĐBSCL rừng ngập mặn được phân

bố và gây trồng trên 3 khu vực:

Khu vực 1: Từ cửa Soài Rạp, Tiền Giang đến

cửa Mỹ Thanh, Sóc Trăng có địa hình tương đối

bằng phẳng, bị chia cắt bới các cửa sông lớn đổ

ra biển. Khu vực này chịu ảnh hưởng chế độ triều

biển Đông và chế độ thủy văn của sông Mekong.

Tại khu vực này có một số quần xã cây ngập mặn

điển hình là: Quần xã: Bần chua (Sonneratia caseo-

laris) - Dừa nước (Nipa frutican); Quần xã: Mắm

trắng (Avicennia alba) - Đước đôi (Rhizophora api-

culata); Quần thể rừng trồng thuần loài: Bần chua

(Sonneratia caseolaris), Mắm trắng (Avicennia alba),

Đước đôi (Rhizophora apiculata). Ngoài ra còn có

một số quần xã Mắm quăn (Avicennia lanata) -

Bần ổi (Sonneratia ovata) - Dà quánh (Ceriops de-

candra) mọc dải rác sau dải cây tiên phong. Các

quần xã RNM trồng như Mắm biển + Đước đôi,

Mắm biển, Bần chua...

Phương pháp chuyên gia: Phỏng vấn kinh

nghiệm và kiến thức của nhóm chuyên gia liên

ngành về lĩnh vực lâm nghiệp, thủy lợi, môi

trường… Phương pháp này được thực hiện thông

qua các buổi hội thảo, tham vấn ý kiến của chuyên

gia trong các lĩnh vực liên quan.

Phương pháp GIS: Sử dụng kỹ thuật viễn thám,

ứng dụng các phầm mềm như Arcview, MapInfo,

ArcInfo... được sử dụng để hỗ trợ trong nghiên

cứu. Đặc biệt Công nghệ GIS sẽ được sử dụng để

xây dựng cơ sở dữ liệu liên quan đến hiện trạng

rừng ngập mặn, xói lở bờ biển khu vực nghiên

cứu phục vụ công tác quản lý, khai thác và bảo vệ

bờ biển ở ĐBSCL.

Phương pháp điều tra thực địa:

Phỏng vấn lấy ý kiến của người dân và các cấp

chính quyền địa phương, điều tra nhanh nông

thôn (RRA) để thu thập các số liệu hiện trạng và

trước kia về thảm thực vật, đường bờ, về tập quán

khai thác thủy sản, mùa vụ, kinh nghiệm trồng

cây ở địa phương;

Điều tra, khảo sát bổ sung điều kiện tự nhiên,

điều tra hiện trạng thảm thực vật rừng theo tuyến

và OTC điển hình, tạm thời;

Khu vực 2: Từ cửa Mỹ Thanh, Sóc Trăng đến

mũi Cà Mau có địa hình tương đối bằng phẳng,

chế độ thủy hải văn chịu ảnh hưởng bởi chế độ

bán nhật triều không đều của biển Đông có một

số quần xã, quần thể cây ngập mặn điển hình

là: Quần thể Mắm trắng (Avicennia alba). Quần

xã Mắm trắng (Avicennia alba) - Đước đôi (Rhizo-

phora apiculata). Quần thể Mắm đen (Avicennia of-

ficinalis). Quần xã Đước đôi (Rhizophora apiculata)

- Vẹt khang (Bruguiera parvifora). Ngoài ra còn có

rừng trồng Đước đôi.

Khu vực 3: Từ mũi Cà Mau đến mũi Hà Tiên,

Kiên Giang có địa hình dốc, chế độ thủy hải văn

chịu ảnh hưởng bởi chế độ nhật triều của biển Tây

với một số quần thể cây ngập mặn điển hình là:

Quần thể Mắm trắng (Avicennia alba), Đước đôi

(Rhizophora apiculata), Giá (Excoecaria agallocha

L.). Một số quần xã rừng trồng như Mắm trắng +

Đước đôi, Mắm trắng trồng thuần loài...

rừng ngập mặn ở ĐBSCL, đã có nhiều đề tài, dự

án được thực hiện nhằm góp phần phục hồi diện

tích rừng ngập mặn để bảo vệ bờ biển, đê biển ở

ĐBSCL. Có rất nhiều biện pháp được áp dụng ở

ĐBSCL nhưng có thể kể đến các giải pháp mềm

thân thiện với môi trường được Viện Sinh thái và

Bảo vệ công trình (WIP) và Tổ chức hợp tác Đức

(GIZ) tiến hành nhiều thử nghiệm độc lập ở các

vị trí bờ biển bị xói lở, bằng cách làm hàng rào

bằng cọc tre nhằm giảm sóng, giảm dòng chảy và

gây bồi tạo bãi, sau đó mới tiến hành trồng cây đã

thành công ở một số vị trí. (Hình 1, 2).

Hình 1. Hàng rào cọc tre do tổ chức GIZ thực hiện

Như vậy, hiện trạng RNM khu vực ven biển

ĐBSCL có diện tích lớn nhất so với các khu vực

ven biển khác như đồng bằng sông Hồng, khu vực

Bắc Trung bộ, Nam Trung bộ. Đặc trưng các quần

xã, quần thể đa dạng về loài thực vật, phân bố đa

dạng ở vùng bãi bồi, cửa sông và ven biển. Diện

tích đất ngập mặn quy hoạch cho trồng RNM trên

10.000 ha. Đây là diện tích đất tiềm năng để lựa

chọn các giải pháp khôi phục và phát triển RNM

tại khu vực này.

ở Bạc Liêu

Hình 2. Tường mềm do WIP tư vấn được thực hiện

Nguyên nhân suy giảm rừng ngập mặn:

Rừng ngập mặn khu vực ĐBSCL có diện tích

lớn nhất cả nước, tuy nhiên một số năm qua, RNM

khu vực ven biển ĐBSCL đã và đang bị suy giảm

về diện tích cũng như chất lượng. Tổng hợp các

kết quả nghiên cứu của Viện Sinh thái và Bảo vệ

công trình cho thấy, nguyên nhân làm suy giảm

rừng ngập mặn là do các yếu tố tự nhiên (sóng,

gió, bão...) và yếu tố con người (các hoạt động xây

dựng, khai thác, nuôi trồng thủy sản...). Trong

đó, yếu tố con người là nguyên nhân chính làm

suy giảm rừng ngập mặn. Một số nguyên nhân có

thể kể đến suy giảm: Rừng ngập mặn do chuyển

đổi mục đích sử dụng đất ngập mặn; rừng ngập

mặn do xói lở; rừng ngập mặn do khai thác trái

phép; rừng ngập mặn do hoạt động xây dựng của

con người.

ở Nhà Mát - Bạc Liêu

Tuy nhiên, hàng rào chữ T của tổ chức GIZ

chưa cho thấy hiệu quả như tường mềm của Viện

Sinh thái và Bảo vệ công trình, do bề rộng hàng

rào nhỏ dẫn đến hiệu quả giảm sóng, gây bồi

không cao và các đơn nguyên chữ T không liền

mạch dẫn đến các rãnh thoát nước xuất hiện trên

bề mặt bãi. Do đó, tường mềm có khả năng áp

dụng rộng rãi hơn so với hàng rào chữ T.

2. Thực trạng ứng dụng các giải pháp khôi phục và

phát triển rừng ngập mặn tại ĐBSCL

Trước thực trạng xói lở bờ biển và suy giảm

Bảng 1. Đánh giá các loại giải pháp trồng rừng đã áp dụng ở ĐBSCL

Tại Sóc Trăng

Tại Kiên Giang

Hình 3. Một số hình ảnh rừng

ngập mặn do WIP phục hồi thành

công ở ĐBSCL

Theo đánh giá của Viện Sinh

tháivàBảovệcôngtrình, những

vị trí bãi bồi đã có thể nền ổn

định, có thể áp dụng giải pháp

tường mềm giảm sóng để trồng

cây ngập mặn. Ở những vị trí

bãi bồi chưa ổn định và cường

độ sóng không quá lớn, có thể

áp dụng giải pháp tường mềm

giảm sóng, gây bồi và trồng cây

ngập mặn sau khi thể nền đã

cố kết.

3. Đánh giá hiệu quả của một

số giải pháp sinh học phát triển

rừng ngập mặn tại ĐBSCL

và Bảo vệ công trình đề xuất

Iv. đề XuẤT mộT Số gIảI pháp

các giải pháp trồng rừng phù

hợp với các điều kiện lập địa ở

ĐBSCL như sau (Bảng 2).

Trồng rừng phù hợp vớI các

Qua quá trình thử nghiệm và

nghiên cứu các giải pháp phục

hồi và phát triển RNM một số

năm qua. Viện Sinh thái và Bảo

vệ công trình đánh giá hiệu quả

của một số loại giải pháp hỗ trợ

trong khôi phục và phát triển

RNM (Bảng 1).

đIều KIỆn lập đỊa ở đBScl

Từ những nghiên cứu về

hiện trạng RNM, nguyên nhân

gây suy giảm RNM và đánh giá

các giải pháp đã áp dụng trong

việc khôi phục và phát triển

RNM ở ĐBSCL, Viện Sinh thái

v. KếT luận và KIến nghỊ

Từ các đề tài, dự án đã triển

khai thành công nhiều năm qua

tại khu vực ĐBSCL, Viện Sinh

Bảng 2. Đề xuất giải pháp trồng rừng phù hợp với các điều kiện

lập địa ở ĐBSCL

thái và Bảo vệ công trình có

một số kết luận như sau:

1. Nghiên cứu hiện trạng

RNM vùng ven biển ĐBSCL là

cơ sở để đánh giá, lựa chọn giải

pháp sinh học phục hồi RNM

phù hợp với khu vực nghiên

cứu, trong đó lựa chọn loài

Đước đôi, Mắm biển, Mắm đen,

Bần chua... là những loài cây

phù hợp với đặc điểm lập địa

khu vực.

2. Xác định được một số

nguyên nhân suy giảm RNM tại

ĐBSCL trong đó do con người

chuyển đổi mục đích sử dụng

rừng sang NTTS kết hợp với

vấn đề sạt lở ven biển, ven

sông là cơ sở thực tiễn để xây

dựng giải pháp về kỹ thuật

lâm sinh, thủy lợi, cơ chế chính

sách trong khôi phục và phát

triển RNM;

3. Giải pháp mềm (tường

mềm giảm sóng, gây bồi) hỗ

trợ hữu hiệu cho giải pháp phát

triển RNM tại các vị trí xói lở

bờ biển ĐBSCL. Là giải pháp có

khả năng gây bồi tốt (30-40 cm/

năm), điều kiện áp dụng phù

hợp, hiệu quả kinh tế tốt do giá

thành xây dựng thấp (5-10 triệu

đồng/m). Là giải pháp sinh học

thân thiện với môi trường.

4. Đề xuất được một số giải

pháp trồng rừng ngập mặn phù

hợp với đặc điểm lập địa (thuận

lợi, khó khăn, rất khó khăn và

đặc biệt khó khăn).

Từ những nghiên cứu về

các giải pháp khôi phục và phát

triển RNM ven biển đồng bằng

sông Cửu Long, Viện Sinh thái

và Bảo vệ công trình có một số

kiến nghị như sau:

Cần tiến hành nghiên cứu

đầy đủ các dữ liệu đầu vào để

đảm bảo việc thiết kế trồng

rừng thích ứng với các biến

tỉnh Bạc Liêu (2015), Bài học kinh nghiệm về kết

hợp công tác khôi phục rừng ngập mặn và chắn

sóng để kiểm soát xói lở bờ biển trên địa bàn tỉnh

Bạc Liêu.

4. Viện Sinh thái và Bảo vệ công trình (2015).

Nghiên cứu nguyên nhân làm suy giảm rừng

ngập mặn và các giải pháp công nghệ trồng cây

ngập mặn tại vùng bãi xói lở ở các tỉnh ven biển

đồng bằng sông Cửu Long.

5. Viện Sinh thái và Bảo vệ công trình (2017).

Báo cáo các giải pháp kỹ thuật bảo vệ bờ biển.

6. Viện Sinh thái và Bảo vệ công trình (2017).

Đánh giá hiệu quả giảm sóng, giảm dòng chảy

ven bờ, ổn định bãi của các dạng tường mềm đã

được xây dựng tại Bạc Liêu.

curEnT STaTuS anD SomE SoluTIonS For rESTora-

TIon anD DEvElopmEnT oF mangrovES proTEcTIng

SEa DyKES anD coaSTal arEa In ThE mEKong DElTa

Nguyen Hoang Hanh, Do Quy Manh

Tran Van Sang, Cao Ba Ket

động của điều kiện tự nhiên và tập quán cư dân

bản địa.

Summary

Mangrove forests in Mekong Delta play an im-

portant role in protecting over 7,000 km of sea

dykes, coastal estuaries, shores and protecting

the life and livelihoods of the coastal communi-

ties. This study conducted to assess the status of

mangrove forests in Mekong Delta through sur-

veys of representative standard in planting and

nature mangroves. The results show that Cuu

Long have 73.372,04 hectares of mangrove for-

ests. Here the vegetation status is planted forest,

which has been planted for many years in coastal

estuaries, salty mudflats, medium inundated ar-

eas, from mud to clay, settlement from 20-40cm

The main plant species include: Rhizophora api-

culata, Avicennia marina, Sonneratia caseolaris,

Nypa fruticans and Avicennia officinali,... The

situation of erosion, accretion, mangrove decline

is very complex in this area. The study also re-

viewed and evaluated some solutions on affores-

tation that have been applied effectively in the

past. The results of this research are propose

some solutions to restore and develop mangroves

in the coastal area of the Mekong Delta.

Hình thức gây bồi và trồng rừng lấn biển: Nên

thực hiện theo hình thức lấn dần từng bước theo

từng giai đoạn, trình tự từ trong ra ngoài.

Giải pháp công trình giảm sóng gây bồi: Cần

nghiên cứu các vật liệu, kết cấu thay thế tường

mềm để đảm bảo thích ứng với điều kiện sóng,

sinh vật gây hại.

Phải quan tâm đúng mức đến kỹ thuật trồng

và chăm sóc cây ngập mặn. Bên cạnh đó, công

tác quản lý và tuyên truyền nâng cao ý thức của

người dân trong việc bảo vệ rừng cũng rất quan

trọng.

Quy hoạch tổng thể các khu vực có thể trồng

được rừng ngập mặn, khu vực trồng rừng ngập

mặn cần công trình hỗ trợ và khu vực không thể

trồng được rừng ngập mặn.

TàI lIỆu Tham Khảo

1. Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

(2018). Quyết định số 1187/QĐ-BNN-TCLN ngày

03/4/2018 về việc công bố hiện trạng rừng toàn

quốc năm 2017.

2. GIZ (2013). Bảo vệ bờ biển ở Đồng Bằng

Sông Cửu Long.

Key words: mangrove forests, development

fores, Mekong Delta

3. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

6 trang yennguyen 21100 Free

Download

Bạn đang xem tài liệu "Thực trạng và một số giải pháp khôi phục - phát triển rừng ngập mặn khu vực ven biển đồng bằng sông Cửu Long", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên

File đính kèm:

thuc_trang_va_mot_so_giai_phap_khoi_phuc_phat_trien_rung_nga.pdf