Thực trạng và giải pháp cho quản lý rừng dựa vào cộng đồng tại xã Đạ Tông, huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng
Lâm học
THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP CHO QUẢN LÝ RỪNG DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG
TẠI XÃ ĐẠ TÔNG, HUYỆN ĐAM RÔNG, TỈNH LÂM ĐỒNG
Trần Việt Hà1, Nguyễn Trọng Mận2, Phạm Thị Quỳnh1
1Trường Đại học Lâm nghiệp
2Ban Quản lý rừng phòng hộ Sêrêpôk
TÓM TẮT
Sự tham gia của người dân vào hoạt động quản lý rừng dựa vào cộng đồng (QLRDVCĐ) đóng vai trò cực kỳ
quan trọng trong công tác bảo vệ và phát triển rừng, đặc biệt đối với những địa phương có diện tích rừng tự
nhiên lớn và có nhiều đồng bào dân tộc ít người như xã Đạ Tông, huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng. Kết quả
đánh giá thực trạng quản lý rừng dựa vào cộng đồng tại xã Đạ Tông cho thấy: Sự tham gia của người dân và
cộng đồng vào công tác quản lý rừng (QLR) ở địa bàn xã Đạ Tông phổ biến ở 2 hình thức đó là đóng góp lao
động và chia sẻ trách nhiệm; Mức độ của sự tham gia là do tác động của thuyết phục, giáo dục mà có. Kết quả
nghiên cứu cũng chỉ ra rằng QLRDVCĐ đã tạo được nguồn sinh kế cho các hộ gia đình, đặc biệt là với nhóm
hộ nghèo, thu nhập từ khoán bảo vệ rừng chiếm tới 54% so với tổng thu nhập của các hộ gia đình thuộc nhóm
này. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy cơ chế chính sách thiếu đồng bộ, sử dụng đất lâm nghiệp sai mục đích
và trình độ nhận thức hạn chế của người dân địa phương đang là những cản trở chính đối với sự tham gia của
người dân vào QLR tại địa bàn nghiên cứu. Do vậy, xác lập rõ ràng quyền sử dụng đất và nghĩa vụ của chủ
rừng; xây dựng cơ chế đặc thù của địa phương để khuyến khích các chủ rừng tăng cường cung ứng các dịch vụ
công cộng; đẩy mạnh sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp, chính quyền địa phương
và cộng đồng là những giải pháp ưu tiên hàng đầu để thu hút sự tham gia của người dân vào QLR.
Từ khóa: Huyện Đam Rông, lâm nghiệp cộng đồng, quản lý rừng cộng đồng, xã Đạ Tông.
trọng. Để góp phần nâng cao hiệu quả công tác
bảo về rừng và đất lâm nghiệp trên địa bàn xã
Đạ Tông, các cơ quan quản lý rừng phòng hộ
và rừng đặc dụng đã thực hiện nhiều giải pháp
lôi kéo sự tham gia của cộng đồng vào QLR,
đặc biệt là đã triển khai khoán bảo vệ rừng cho
cộng đồng.
Bài báo này trình bày kết quả nghiên cứu
thực trạng quản lý rừng dựa vào cộng đồng tại
xã Đạ Tông làm cơ sở để đề xuất một số giải
pháp góp phần nâng cao hiệu quả quản lý bền
vững tài nguyên rừng và phát triển sinh kế tại
địa phương.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Thực tế cho thấy tại Việt Nam thì cộng
đồng dân cư là đối tượng thích hợp để quản lý
các diện tích rừng phòng hộ xa dân cư nơi mà
các tổ chức, cơ quan Nhà nước gặp khó khăn
trong các hoạt động quản lý bảo vệ rừng. Điểm
tích cực của hình thức quản lý rừng này thể
hiện ở sự tham gia có hiệu quả của cộng đồng
vào các hoạt động quản lý bảo vệ những diện
tích rừng không thuộc quyền sử dụng của họ
(Nguyễn Hồng Quân và cộng sự, 2015). Trong
thời gian qua, một số diện tích rừng đã được
Nhà nước thử nghiệm giao cho cộng đồng
thôn, buôn quản lý đều thu được kết quả tốt,
chất lượng rừng ngày càng được nâng lên rõ
rệt. Do đó, QLRDVCĐ đang trở thành phương
thức quản lý rừng có hiệu quả được quan tâm,
khuyến khích phát triển (Trần Việt Hà và cộng
sự, 2015).
2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Đối tượng
Hoạt động quản lý rừng dựa vào cộng đồng
trên địa bàn xã Đạ Tông, huyện Đam Rông,
tỉnh Lâm Đồng.
2.2. Nội dung
Xã Đạ Tông, huyện Đam Rông, tỉnh Lâm
Đồng là nơi đồng bào các dân tộc Chil;
M`Nông và người Kinh sinh sống xen kẽ, đây
còn là khu vực tiếp giáp với rừng phòng hộ đầu
nguồn Sêrêpôk và VQG Bidoup Núi Bà. Vì
vậy, sự tham gia của người dân vào các hoạt
động QLR, là vấn đề khá nhạy cảm và quan
- Thực trạng công tác QLRDVCĐ tại xã Đạ
Tông;
- Sự tham gia của người dân vào
QLRDVCĐ tại xã Đạ Tông;
- Thuận lợi và khó khăn trong phát triển
QLRDVCĐ tại xã Đạ Tông.
2.3. Phương pháp nghiên cứu
44
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2020
Lâm học
a. Tổng hợp và phân tích tài liệu thứ cấp:
Kế thừa các nguồn tài liệu tại địa phương,
các kết quả đã có trước đây của các công trình
khoa học trên cơ sở phân tích có chọn lọc,
gồm: các tài liệu về điều kiện tự nhiên, dân
sinh kinh tế - xã hội của khu vực nghiên cứu;
những kết quả nghiên cứu đã công bố về lâm
nghiệp cộng đồng tại khu vực nghiên cứu; các
báo cáo kết quả hoạt động QLR của các
chương trình, dự án và các cơ quan quản lý
lâm nghiệp tại địa phương.
về tình hình sử dụng đất đai, quản lý tài
nguyên rừng tại địa phương; các chủ trương,
chính sách, chương trình, dự án liên quan đến
QLR của chính quyền cơ sở; Các hình thức
QLRDVCĐ đã và đang triển khai; Vai trò của
người dân và cộng đồng trong các hoạt động
QLRDVCĐ; Đánh giá hiệu quả các hoạt động
QLRDVCĐ tại địa phương.
Thảo luận nhóm: Mỗi nhóm thảo luận gồm
từ 5 - 7 người, có tuổi đời từ 25 đến 60 tuổi, là
những người có uy tín trong cộng đồng và có
kinh nghiệm trong lĩnh vực sản xuất nông, lâm
nghiệp. Mỗi thôn điểm tiến hành 1 cuộc thảo
luận nhóm. Nội dung thảo luận bao gồm: Các
qui ước, thể chế của địa phương liên quan đến
quản lý tài nguyên rừng và sự ảnh hưởng của
chúng tới việc ra quyết định của người dân và
cộng đồng; Các kiến thức địa phương và kinh
nghiệm liên quan đến QLR; Các giải pháp tiềm
năng góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động
QLRDVCĐ tại địa phương.
b. Phương pháp thu thập thông tin hiện
trường:
Số liệu điều tra được thu thập tại 3 thôn (Mê
Ka, Đa Nhinh 1, Đa Nhinh 2) dựa vào tiêu chí
chọn thôn điểm bao gồm: (i)- khu vực tiếp giáp
với rừng phòng hộ đầu nguồn Sêrêpôk; (ii)-
Đại diện cho các nhóm dân tộc thiểu số đặc
trưngở địa phương; (iii)- Có các hộ gia đình
tham gia thực hiện các hoạt động quản lý rừng.
Phỏng vấn hộ gia đình: Sử dụng công cụ
phân loại hộ gia đình (Lê Hưng Quốc và công
sự, 1998) chia toàn thể các hộ thành 3 nhóm
(nghèo, trung bình, khá). Với mỗi nhóm hộ,
lập danh sách các hộ gia đình có tham gia các
hoạt động QLRDVCĐ, sau đó chọn ngẫu nhiên
3 - 5 hộ để phỏng vấn.
Phỏng vấn cá nhân: Sử dụng phương pháp
phỏng vấn bán định hướng, áp dụng với 2
nhóm đối tượng: Nhóm 1 gồm 3 - 5 cá nhân là
cán bộ của Ban QLRPH đầu nguồn Sêrêpôk,
nhóm 2 gồm các cá nhân là cán bộ xã (2
người) và cán bộ thôn bản (mỗi thôn 2 người).
Nội dung phỏng vấn gồm: Các thông tin chung
c. Phương pháp xử lý số liệu:
Thông tin thu thập được được phân loại và
tổng hợp bằng phương pháp thống kê thông
dụng trên phần mềm Excel 2017. Kết quả xử lý
thông tin được thể hiện ở dạng liệt kê, mô tả và
mô phỏng bằng biểu đồ, hình ảnh và bảng.
3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
3.1. Thực trạng công tác quản lý rừng dựa
vào cộng đồng tại xã Đạ Tông
3.1.1. Các hình thức QLRDVCĐ tại xã Đạ
Tông
Số liệu chi tiết về diện tích rừng tại địa bàn
xã Đạ Tông được trình bày tại bảng 1.
Bảng 1. Diện tích rừng phân theo chủ thể quản lý tại xã Đạ Tông
Diện tích các loại rừng (ha)
Tổng
TT
Chủ rừng
diện tích
(ha)
1.080,00
10.630,94
462,06
Rừng
đặc dụng
1.080,00
Rừng
phòng hộ
0
8.016,62
351,38
Rừng
sản xuất
0
2.614,32
110,68
1
2
3
Vườn Quốc gia Bidoup Núi Bà
Ban QLRPH Sêrêpôk
Doanh nghiệp (05DN)
0
0
Tổng
12.173,00
1.080,00
8.368,00
2.725,00
Nguồn: Hạt Kiểm lâm huyện Đam Rông (2017)
Kết quả tại bảng 1 cho thấy toàn bộ diện
tích rừng trên địa bàn xã Đạ Tông là 12.173,00
ha, chia theo mục đích sử dụng gồm 1.080,00
ha rừng đặc dụng; 8.368,00 ha rừng phòng hộ
và 2.725,00 ha rừng sản xuất. Các diện tích
rừng kể trên hiện đang thuộc quyền quản lý
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2020
45
Lâm học
của 02 nhóm chủ rừng gồm các chủ rừng là tổ
chức nhà nước và nhóm chủ rừng là các doanh
nghiệp. Cộng đồng dân cư thôn và các hộ gia
đình không phải là đối tượng được giao rừng
để quản lý, ngoài những diện tích đất lâm
nghiệp hiện đang sử dụng để trồng Cà phê.
Thực tế cho thấy các hộ gia đình ở xã Đạ
Tông đang tham gia vào công tác quản lý rừng
(QLR) dưới các hình thức khác nhau, nhưng về
cơ bản thì họ chỉ tham gia vào QLR của các
đơn vị chủ rừng khác thông qua các hợp đồng
thuê nhân công hoặc khoán bảo vệ rừng. Các
đơn vị chủ rừng gồm Vườn Quốc gia Bidoup
Núi Bà; Ban QLRPH Sêrêpôk và các doanh
nghiệp đã tiến hành khoán bảo vệ rừng cho các
nhóm hộ gia đình dưới hình thức ký hợp đồng
thỏa thuận giữa bên chủ rừng và bên nhận
khoán, thời hạn hợp đồng là 01 năm và thanh
toán tiền công theo quý.
3.1.2. Kết quả các hoạt động quản lý rừng tại
xã Đạ Tông
Đam Rông là một trong những huyện là điểm
nóng về vi phạm luật BV&PTR. Tình trạng phá
rừng, lấn chiếm đất và đốt rẫy gây cháy rừng vẫn
diễn ra thường xuyên, gây nhiều khó khăn trong
công tác quản lý Nhà nước về lâm nghiệp. Diễn
biến tình hình phá rừng và làm cháy rừng tại xã
Đạ Tông giai đoạn 2015 - 2018 được trình bày
tại hình 1.
Hình 1. Diễn biến tình hình phá và làm cháy rừng tại xã Đạ Tông giai đoạn 2015 – 2018
Kết quả cho thấy tình trạng vi phạm Luật
BV&PTR tại Đạ Tông phổ biến ở các hành vi
phá rừng, khai thác trái phép và làm cháy rừng.
Đặc biệt là tình trạng phá rừng, trong những
năm qua vẫn diễn ra thường xuyên, cá biệt là
năm 2016 trên địa bàn xã đã để xảy ra 17 vụ
phá rừng, gây thiệt hại 9,04 ha rừng, với 13,65
m3 lâm sản bị phát hiện. Tình trạng khai thác
trái phép trong hai năm trở lại đây cũng có
chiều hướng gia tăng về mức độ thiệt hại lâm
sản, năm 2018 đã phát hiện 15,93 m3 lâm sản
bị khai thác trộm mặc dù số vụ vi phạm có
giảm nhẹ. Tình trạng gây cháy rừng gồm cả có
chủ ý và vô ý vẫn diễn ra hàng năm và chưa có
dấu hiệu thuyên giảm. Năm 2017 đã để xảy ra
2 vụ cháy rừng, thiệt hại lên tới 17,93 ha rừng.
3.1.3. Thu nhập của người dân từ QLRDVCĐ
Nghiên cứu đã điều tra thu nhập của các hộ
dân tham gia nhận khoán bảo vệ rừng tại 3
thôn: Mê Ka, Đa Nhinh 1, Đa Nhinh 2 theo 3
đối tượng khá, trung bình và nghèo. Kết quả
xác định tỷ lệ thu nhập trung bình theo cơ cấu
nguồn thu được trình bày tại hình 2.
Kết quả cho thấy cơ cấu thu nhập ở các
nhóm hộ phân theo khả năng kinh tế ở các thôn
có sự khác biệt. Các nhóm hộ nghèo và trung
bình chỉ có 2 nguồn thu nhập chính là thu từ
trồng Cà phê và nguồn nhận khoán bảo vệ
rừng. Trong khi đó nhóm hộ khá lại có các
nguồn thu nhập khác bao gồm trồng trọt, kinh
doanh, buôn bán, tiền lương, dịch vụ... ngoài
hai nguồn thu kể trên.
Cơ cấu thu nhập từ nguồn khoán bảo vệ
rừng có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm hộ
46
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2020
Lâm học
nghiên cứu. Cụ thể: Đối với nhóm hộ khá,
nguồn thu từ nhận khoán bảo vệ rừng chỉ
chiếm 11% tổng thu nhập, trong khi đó con số
này tăng lên 34% đối với nhóm hộ trung bình
và đạt tới 54% đối với nhóm hộ nghèo. Như
vậy, đối với nhóm hộ nghèo nguồn thu nhập từ
nhận khoán bảo vệ rừng có vai trò hết sức quan
trọng trong việc duy trì cuộc sống.
Hình 2. Cơ cấu thu nhập trung bình của nhóm hộ gia đình nhận khoán bảo vệ rừng
(Ghi chú: Các khoản thu nhập khác bao gồm dịch vụ, kinh doanh buôn bán,
tiền lương hàng tháng)
HGĐ, các chủ rừng đã phối hợp với các cơ
quan chuyên trách và chính quyền địa phương
xây dựng các Tổ BVR để hình thành lên một
lực lượng QLBVR tại địa phương.
3.2. Sự tham gia của người dân vào
QLRDVCĐ
3.2.1. Hình thức tham gia của người dân vào
QLRDVCĐ
Trên địa bàn xã Đạ Tông hiện các đơn vị chủ
rừng đang quản lý một diện tích rừng rất lớn,
phân bố chủ yếu ở các vùng sâu, vùng xa, lại
chưa có mốc ranh giới rõ ràng nên việc tổ chức
hình thức QLRDVCĐ là phù hợp và có tiềm
năng phát triển tốt. Tuy nhiên, hình thức và mức
độ tham gia của người dân vào QLR ở các đơn
vị chủ rừng khác nhau là không giống nhau. Kết
quả điều ra sự tham gia của người dân trong các
hoạt động quản lý rừng của các đơn vị được
trình bày tại bảng 2.
Đối với VQG Bidoup Núi Bà và Ban
QLRPH Sêrêpôk thì các hộ gia đình và cộng
đồng đang tham gia dưới 2 hình thức phổ biến.
Thứ nhất là cung cấp nhân công theo hợp đồng
thời vụ; thứ hai là tham gia nhận khoán BVR
với các đơn vị chủ rừng thông qua hợp đồng
thuê khoán, với vai trò là bên cung cấp nhân
công. Tuy nhiên, về cách tổ chức thực hiện
nhiệm vụ thì ngoài việc khoán BVR cho các
Kết quả phỏng vấn cho thấy các thành viên
của Tổ BVR được tập huấn nghiệp vụ, tham
gia vào việc lập kế hoạch với sự hướng dẫn
của cán bộ Kiểm lâm và cùng các cán bộ địa
phương và Kiểm lâm viên triển khai các hoạt
động tại hiện trường. Do đó có thể sơ bộ đánh
giá rằng các HGĐ người dân ở Đạ Tông tham
gia vào QLR với hình thức đóng góp lao động
và chia sẻ trách nhiệm.
Các doanh nghiệp đang quản lý rừng trên
địa bàn hoạt động cũng giống như với các đơn
vị chủ rừng là tổ chức Nhà nước. Người dân
cũng đang tham gia vào các hoạt động bảo vệ,
phòng cháy chữa cháy và trồng rừng của các
doanh nghiệp. Tuy nhiên về cách tổ chức hoạt
động thì có sự khác biệt. Với các doanh nghiệp
thì người dân đơn thuần là bên cung cấp lao
động theo hợp đồng thời vụ.
Tóm lại, với sự phân chia hình thức của sự
tham gia dựa trên sự đóng góp của người dân
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2020
47
Lâm học
thành 4 loại gồm: 1) Đóng góp lao động; 2)
Chia sẻ chi phí; 3) Chia sẻ trách nhiệm và 4)
Chia sẻ quyền quyết định thì sự tham gia của
người dân và cộng đồng vào công tác QLR ở
địa bàn xã Đạ Tông phổ biến ở 2 hình thức đó
là: 1) Đóng góp lao động và 2) Chia sẻ trách
nhiệm.
Bảng 2. Sự tham gia của người dân trong các hoạt động quản lý rừng
VQG Bidoup Núi Bà và
Ban QLRPH Sêrêpôk
Doanh nghiệp
Hoạt động
Sự tham gia của
người dân và
cộng đồng
Sự tham gia của
người dân và
cộng đồng
Cách thức tổ chức
hoạt động
Cách thức tổ
chức hoạt động
Bảo vệ rừng
- Tuần tra, kiểm tra - Chủ rừng giao khoán - Tuần tra, kiểm - Doanh nghiệp
BVR. BVR cho các nhóm hộ tra BVR. thuê nhân công
- Phát hiện, ngăn theo hợp đồng và trả - Phát hiện, ngăn theo hợp đồng.
chặn, báo cáo các lương theo quí. chặn, báo cáo các
hành vi vi phạm luật - Tổ chức các nhóm hành vi vi phạm
BV & PTR. BVR để phối hợp Luật BV & PTR.
- Tham gia giải tỏa cùng triển khai hoạt
các diện tích đât lâm động với các lực
nghiệp bị lấn chiếm; lượng chức năng khác.
các vị trí khai thác
khoáng sản trái phép.
Phòng chống
cháy rừng
- Nhận khoán xây - Hợp đồng thuê nhân - Tham gia chữa - Doanh nghiệp
dựng Pa Nô tuyên công theo tổ, nhóm, cá cháy rừng.
truyền; làm đường nhân.
huy động nhân
công theo thời vụ.
PCCCR, làm chòi - Tập huấn kỹ thuật
canh lửa, thu gom cho người dân.
vật liệu cháy.
- Chữa cháy rừng.
- Chủ rừng giám sát
thi công và nghiệm thu
công trình.
Trồng rừng
- Cung cấp nhân - Khoán gọn theo diện - Cung cấp nhân - Giao khoán cho
công để thực hiện tích cho người dân. công để thực hiện người dân.
các công trình lâm - Chủ rừng cung cấp các công trình lâm - Cung cấp cây
sinh. cây giống và hướng sinh. giống, vật tư và
- Nhận khoán chăm dẫn kỹ thuật. Nhận khoán thiết bị.
sóc rừng trồng 3 năm - Chủ rừng giám sát chăm sóc rừng - Hướng dẫn kỹ
-
đầu.
thi công và nghiệm thu trồng 3 năm đầu.
thuật, giám sát và
- Nhận khoán BVR công trình.
mới trồng.
-
Nhận khoán nghiệm thu công
BVR mới trồng.
trình.
thành 5 cấp khác nhau từ thấp lên cao, cụ thể
như sau: (1) -Tham gia vì nghĩa vụ mang tính
hành chính; (2) - Tham gia từ động lực lợi ích
trước mắt; (3) - Tham gia do thuyết phục, giáo
dục; (4) - Tham gia do nhu cầu học tập và (5) -
Tham gia do nhu cầu hợp tác.
Nếu áp dụng cách phân chia kể trên thì mức
độ tham gia của người dân Đạ Tông vào QLR
đang ở mức độ thấp, cụ thể là tham gia từ động
lực lợi ích trước mắt (động lực tài chính) vì rõ
3.2.2. Mức độ tham gia của người dân vào
QLRDVCĐ
Mức độ tham gia có thể được đánh giá ở các
cấp độ khác nhau. Việc đánh giá này thường
dựa trên mức độ kiểm soát của người trong
cộng đồng, tiềm lực để hành động và quyền sở
hữu của người trong trong cộng đồng trước
những vấn đề về quản lý tài nguyên nói chung
(Nguyễn Bá Ngãi và cộng sự, 2005). Dựa trên
cách đánh giá đó có thể chia mức độ tham gia
48
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2020
Lâm học
ràng rằng các HGD nhận khoán BVR chắc
chắn phải đặt ra yêu cầu về số tiền nhận được
từ các hợp đồng nhận khoán và trước khi tham
những hoạt động QLR sẽ đặt ra yêu cầu được
hưởng lợi ích gì.
chú trọng nên khi giải toả đất lâm nghiệp của các
hộ dân phá rừng, lấn chiếm đất rừng để sản xuất
đều được diễn ra theo kế hoạch, các hộ đều tự
nguyện trả lại đất cho nhà nước để trồng lại rừng
mà không có phản ứng hay chống đối lực lượng
giải tỏa.
b. Sự hỗ trợ mạnh mẽ từ các tổ chức cộng đồng:
QLRDVCĐ phải lấy các tổ chức cộng đồng
làm nòng cốt, hiện tại ở từng thôn đã có những tổ
chức cộng đồng sẵn có, phát huy được vai trò
của các tổ chức này đã đem lại nhiều thuận lợi
cho công tác QLR ở địa phương. Chi tiết về vai
trò của các tổ chức cộng đồng liên quan đến
QLR ở cấp thôn cụ thể như sau:
Già làng: trong các thôn ở Đạ Tông đều có
Già làng hay Trưởng làng là người đứng đầu bộ
máy tự quản của mỗi làng. Già làng là người
có uy tín nhất trong làng nên tiếng nói của Già
làng rất có giá trị trong điều hành công việc
chung của làng và đặc biệt là trong việc xây
dựng, tuyên truyền và vận dụng Qui ước,
hương ước BVR của các thôn.
Cũng có thể đặt vấn đề rằng sự tham gia của
người dân và cộng đồng chịu nhiều ảnh hưởng
của công tác vận động, tuyên truyền về pháp
luật của Nhà nước liên quan đến BV&PTR,
cũng như ảnh hưởng từ các qui định trong Qui
ước cộng đồng về BVR. Kết quả này tương
đồng với nhận định của tác giả Nguyễn Thị
Phương (2003). Đây có thể coi là mức độ tham
gia do thuyết phục, giáo dục là cấp độ tham gia
cao hơn so với tham gia từ động lực tài chính
trước mắt, những người tham gia được học tập,
tuyên truyền về lợi ích nhiều mặt của rừng vai
trò của chính họ trong công tác QLBV, từ đó
nhận thức của họ về vai trò và trách nhiệm của
mình đối với rừng và với cộng đồng ngày một
nâng cao.
3.3. Tiềm năng phát triển QLRDVCĐ
Trưởng thôn: Trưởng thôn là người đại
diện, chịu trách nhiệm với chính quyền địa
phương trực tiếp quản lý các vấn đề về hành
chính trong thôn, được tham gia các khóa tập
huấn về chuyên môn, nghiệp vụ liên quan đến
QLBVR. Trưởng thôn là người tham gia và các
hoạt động tổ chức, thực hiện và giám sát toàn
bộ các hoạt động BVR, tuyên truyền giáo dục
pháp luật, xây dựng các tổ BVR, vận động
quần chúng nhân dân tham gia PCCCR…
trong địa bàn của thôn mình.
Trưởng họ: là người đứng đầu mỗi dòng họ,
chịu trách nhiệm quản lý gia đình, dòng họ,
tham gia hòa giải các mâu thuẩn, trong dòng
họ, đưa ra quyết định xử phạt, răn đe trong
dòng họ khi có thành viên sai phạm. Đây là
người có uy tín nhất đại diện cho một nhóm
người có huyết thống gần nhau, rất thích hợp
để làm trưởng các Tổ BVR.
3.3.1. Thuận lợi trong QLRDVCĐ tại xã
Đạ Tông
a. Sự quan tâm của chính quyền địa phương:
Hàng năm Đảng ủy xã đã xây dựng Nghị
quyết chuyên đề về công tác QLBVR và tài
nguyên khoáng sản, trên cơ sở đó UBND xã đã
xây dựng được Phương án bảo vệ rừng cụ thể
làm căn cứ thực hiện; thường xuyên chỉ đạo ban
lâm nghiệp xã phối hợp với các chủ rừng, các
ban ngành tăng cường tuần tra, kiểm tra truy
quét, đặc biệt là các khu vực trọng điểm như các
tiểu khu 67, 72, 105, 106, 108 và 109. Kiên
quyết thu hồi diện tích rừng bị phá, lấn chiếm để
tổ chức trồng lại rừng hoặc xúc tiến tái sinh tự
nhiên. Đối với khu vực giáp ranh với huyện Lạc
Dương, tỉnh Đắc Lắc đã thường xuyên bố trí lực
lượng QLK BVR để tuần tra, canh gác nhằm
phát hiện các hành vi xâm hại rừng của những kẻ
lợi dụng khu vực giáp ranh.
Chính quyền địa phương và các chủ rừng đã
thực hiện tốt công tác rà soát, bình bầu đối với
các hộ được nhận khoán BVR, chú trọng tới các
đối tượng là hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ đồng
bào dân tộc thiểu số, công tác tuyên truyền được
Tổ trưởng Tổ BVR: Tổ trưởng là người vừa
trực tiếp tham gia công tác BVR, vừa chịu
trách nhiệm quản lý tổ viên, điều động, phân
công, sắp xếp tổ viên theo yêu cầu công việc,
tham mưu, đề xuất cho chính quyền và chủ
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2020
49
Lâm học
rừng về nhu cầu nhận khoán, thanh lý hợp
đồng và các vấn đề về BVR.
và sự nỗ lực hơn nữa của các bên liên quan
trong cơ chế cùng tham gia QLR.
Các tổ chức đoàn thể như: Hội cựu chiến
binh; Hội phụ nữ; Đoàn thanh niên: là những
lực lượng đi tiên phong trong các hoạt động
PCCCR và là lực lượng bổ sung cho các Tổ
BVR.
3.3.2. Các khó khăn trong QLRDVCĐ tại xã
Đạ Tông
a. Cơ chế chính sách thiếu đồng bộ
Do sự bất cập trong chủ trương giao đất,
giao rừng trong thời gian trước và hiện tại cơ
chế bồi thường khi thu hồi rừng và đất rừng đã
giao chưa rõ ràng nên việc điều chỉnh giấy
chứng nhận quyền sử dụng đất của các đơn vị
chủ rừng tại khu vực nghiên cứu chưa được
thực hiện kịp thời, hợp lý, dẫn đến sự chồng
lấn giữa đất của các HGĐ và của chủ rừng
khác. Mặt khác, việc cắm mốc ranh giới phân
định giữa diện tích của VQG, Ban QLRPH với
đất của công đồng dân cư chưa được thực hiện
do chưa bố trí được kinh phí nên đã tạo kẽ hở
cho một số đối tượng lấn chiếm đất.
Việc thu hút cộng đồng dân cư tham gia
QLR trên thực tế vẫn còn gặp rất nhiều khó
khăn và vướng mắc về cách làm, về cơ chế,
chính sách cũng như hiệu quả thực tế của
những mô hình lâm nghiệp cộng đồng chưa rõ
ràng, đòi hỏi sự hoàn thiện hơn về chính sách
Nguồn kinh phí phục vụ cho các hoạt động
QLRDVCĐ đang chủ yếu phụ thuộc vào
nguồn ngân sách nhà nước hàng năm. Các
nguồn thu khác thường chỉ đủ chi phục vụ cho
hoạt động bộ máy và hoạt động chuyên môn,
không thể đủ để phục vụ cho những hoạt động
xây dựng cơ bản, di dân hoặc đền bù để giải
quyết chồng lấn... làm ảnh hưởng không nhỏ
đến các hoạt động BV&PTR.
b. Sử dụng đất lâm nghiệp sai mục đích
Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất để
phát triển các diện tích trồng Cà phê được cho
là vấn đề nhạy cảm và có chiều hướng diễn
biến phức tạp ở các xã trong huyện Đam Rông
nói chung và ở Đạ Tông nói riêng.
Các HGĐ đang sử dụng toàn bộ cả diện tích
đất lâm nghiệp và đất nông nghiệp để trồng Cà
phê. Như vậy, rõ ràng là đã có sự thay đổi về
bản chất mục đích sử dụng đất ở Đạ Tông.
Trước sức hấp dẫn của cây Cà phê thì việc mở
rộng diện tích trồng trọt của các HGD là
nguyên nhân chính dẫn đến các hành động phá
rừng và lấn chiếm đất của các đơn vị chủ rừng
trên địa bàn nghiên cứu.
c. Trình độ nhận thức của người dân hạn chế
Kết quả phỏng vấn về trình độ văn hóa của
người dân Đạ Tông được thống kê ở bảng 3.
Bảng 3. Thống kê trình độ văn hóa của người dân tại các thôn là điểm nghiên cứu
Thôn
Thôn
Thôn
Đa Nhinh 1
Đa Nhinh 2
Mê Ka
Trình độ văn hóa
Mù chữ
Số
Tỷ lệ
(%)
Số
Tỷ lệ
(%)
Số
Tỷ lệ
(%)
người
260
39
người
180
20
người
180
21
76,69
11,51
6,49
5,31
100
78,26
8,70
6,08
6,96
100
76,92
8,98
6,41
7,69
100
Tiểu học
Trung học cơ sở
Trung học phổ thông
Tổng
22
18
14
16
15
18
234
339
230
Từ số liệu ở bảng 3 cho thấy tỷ lệ mù chữ ở
khu vực nghiên cứu đặc biệt cao, chiếm tỷ lệ từ
76,69 (thôn Đa Nhinh 1) đến 78,26 (thôn Đa
Nhinh 2), trong khi đó số người có trình độ
trung học phổ thông chỉ đạt từ 5,31% (thôn Đa
Nhinh 1) đến 7,69% (thôn Mê Ka), còn lại là
trình độ tiểu học và trung học cơ sở. Do trình độ
văn hóa thấp nên việc tiếp cận với tiến bộ khoa
học gặp nhiều hạn chế dẫn đến tình trạng canh
tác lạc hậu, đói ngèo làm giảm động lực tham
gia bảo vệ rừng của người dân trong khu vực.
Nhận thức về vai trò của rừng thấp, không ý
thức được giá trị của tài nguyên thiên nhiên
dẫn đến các hành vi phá rừng rất nguy hiểm và
nghiêm trọng, điển hình là hiện tượng người
dân ken, khoanh gốc cây làm cây chết đứng rất
50
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2020
Lâm học
nhanh nhưng lại rất khó phát hiện để bắt quả
tang đối tượng vi phạm. Việc sử dụng hóa chất
tràn lan để diệt cây, cỏ làm giảm khả năng tái
sinh của rừng và ảnh hưởng đến môi trường
sinh thái là những điểm yếu ảnh hưởng nghiêm
trọng tới ĐDSH và QLRBV.
Đạ Tông đã hình thành lên một lực lượng
QLR. Cơ cấu tổ chức bộ máy để thực hiện
nhiệm vụ QLR trên địa bàn nghiên cứu. Sự
tham gia của người dân và cộng đồng vào công
tác QLR ở địa bàn xã Đạ Tông phổ biến ở 2
hình thức đó là đóng góp lao động và chia sẻ
trách nhiệm, ở mức độ của sự tham gia là do
tác động của thuyết phục, giáo dục mà có.
QLRDVCĐ đã tạo được nguồn sinh kế cho
các HGĐ. Trong cơ cấu thu nhập của các
nhóm HGĐ, ngoài nguồn thu chính từ Cà phê
thì thu nhập từ khoán BVR cũng có tỷ trọng
lớn. Đặc biệt thu nhập từ khoán BVR có ảnh
hưởng mạnh nhất đối với các HGĐ nhóm
nghèo, chiếm tỷ trọng tới 54% trong cơ cấu thu
nhập của các HGĐ nhóm này.
Cơ chế chính sách thiếu đồng bộ, sử dụng
đất lâm nghiệp sai mục đích và trình độ nhận
thức hạn chế của người dân đang là những hạn
chế gây nhiều cản trở đối với sự tham gia của
người dân vào QLR ở địa bàn nghiên cứu. Vì
vậy, xác lập rõ ràng quyền sử dụng đất và
nghĩa vụ của chủ rừng để tạo hành lang pháp
lý; xây dựng cơ chế đặc thù của địa phương để
khuyến khích các chủ rừng tăng cường cung
ứng các dịch vụ công cộng; đẩy mạnh sự phối
hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước về lâm
nghiệp, chính quyền địa phương và cộng đồng
là những giải pháp ưu tiên hàng đầu để thu hút
sự tham gia của người dân vào QLR.
3.3.3. Đề xuất một số giải pháp thúc đẩy tiềm
năng QLRDVCĐ
Trên cơ sở các kết quả thu được từ thực trạng
QLRDVCĐ tại xã Đạ Tông, nghiên cứu đề xuất
một số giải pháp thúc đẩy sự tham gia của
người dân vào QLRDVCĐ tại khu vực như sau:
- Xây dựng cơ chế khuyến khích cho cả hai
phía, dựa trên nguyên tắc cùng có lợi, cụ thể là
nếu chủ rừng tích cực phối hợp với cộng đồng để
cùng quản lý rừng thì rừng của họ sẻ được bảo
vệ rừng hiệu quả hơn, trong khi đó nếu cộng
đồng hưởng ứng tích cực và tham gia các hoạt
động quản lý rừng cùng với chủ rừng sẽ đem lại
nguồn thu nhập ổn định và có cơ hội phát triển
sinh kế dựa vào dịch vụ môi trường rừng.
- Có cơ chế đặc thù của địa phương để
khuyến khích các chủ rừng tăng cường cung
ứng các dịch vụ công cộng như du lịch sinh
thái, nghỉ dưỡng... với sự tham gia của cộng
đồng để kết hợp vừa bảo tồn môi trường sinh
thái vừa tạo nguồn thu nhập ổn định cho người
dân địa phương.
- Củng cố các tổ chức cộng đồng hiện có tại
các thôn để nâng cao năng lực của cộng đồng.
Rà soát, bổ sung các qui định trong Qui ước đã
xây dựng để Qui ước thực sự gần gũi với người
dân, tránh tính hình thức, dễ dàng đi vào cuộc
sống của họ, tạo điều kiện để phát huy vai trò
đích thực của cộng đồng địa phương.
- Đẩy mạnh sự phối hợp giữa các cơ quan
quản lý nhà nước về lâm nghiệp, chính quyền
địa phương và cộng đồng trong việc xây dựng
kế hoạch, thực thi và giám sát các hoạt động
QLBVR để thu hút sự tham gia của cộng đồng
vào QLBVR.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Lê Hưng Quốc, Đỗ Văn Nhuận, Chu Thị Hảo,
Phạm Đức Tuấn, Nguyễn Văn Nghiêm, 1998. Phương
pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân
trong hoạt động khuyến nông khuyến lâm. Bộ NN và
PTNT - Dự án Tăng cường khả năng tư vấn cấp bộ.
NXB Nông nghiệp, Hà Nội.
2. Nguyễn Bá Ngãi, Đinh Đức Thuận, Phạm Tùng
Hoa, 2005. Lâm nghiệp xã hội đại cương. NXB. Nông
nghiệp, Hà Nội.
3. Nguyễn Hồng Quân, Phạm Xuân Phương, Vũ
Long, 2006. Cẩm nang ngành Lâm nghiệp, Chương Lâm
nghiệp cộng đồng. NXB Nông nghiệp, Hà Nội.
4. Nguyễn Thị Phương, 2003. Nghiên cứu tác động
của cộng đồng địa phương vùng đệm đến tài nguyên
rừng Vườn quốc gia Ba Vì - Hà Tây. Báo cáo kết quả đề
tài NCKH, Trường Đại học Lâm nghiệp.
4. KẾT LUẬN
QLRDVCĐ đang tồn tại ở khu vực nghiên
cứu là mô hình khoán BVR theo nhóm HGĐ
thông qua hợp đồng có thời hạn giữa các đơn
vị chủ rừng với các HGĐ. Trên cơ sở đó, tại xã
5. Trần Việt Hà, Phạm Quang Vinh, Kiều Trí Đức,
Vũ Tiến Hưng, Phạm Xuân Phương, Trần Văn Châu,
2015. Sổ tay hướng dẫn thực hiện mô hình quản lý rừng
dựa vào cộng đồng cho các Ban quản lý rừng phòng hộ
tại tỉnh Nghệ An. Dự án USAID – Leaf.
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2020
51
Lâm học
STATUS AND SOLUTIONS FOR COMMUNITY-BASED FOREST
MANAGEMENT IN DA TONG COMMUNE, DAM RONG DISTRICT,
LAM DONG PROVINCE
Tran Viet Ha1, Nguyen Trong Man2, Pham Thi Quynh1
1Vietnam National University of Forestry
2Serepok Protection Forest Management
SUMMARY
People's participation in community-based forest managementwhich play an extremely important role in forest
protection and development, especially for some localities with large areas of natural forests and many ethnic
minorities such as Da Tong commune, Dam Rong district, Lam Dong province. The assessment results in the
status of forest management based on communities in Da Tong commune has shown that the two common
methods using by the participation of people and communities in forest management in Da Tong commune are
labor contribution and sharing responsibilities; the participation level is the results of persuasion and education.
The study result has shown that community-based forest management has created livelihood sources for
households, especially for poor households with 54% income by forest protection in the total income of
households belong to this group. The research result also has shown that the lack of synchronous policy, using
forest land with the wrong aim and limited awareness of local people are the main obstacles to people's
participation in forest management in the study area. Therefore, the establishment of land use rights and
obligations of forest owners; local's specific mechanisms is to encourage forest owners to increase the
provision of public services; promoting coordination between state management agencies in forestry, local
authorities, and communities, which are the top priority solutions to attract people's participation in forest
management.
Keywords: Community forestry, community forest mamagement, Da Tong commune, Dam Rong district.
Ngày nhận bài
Ngày phản biện
Ngày quyết định đăng
: 25/11/2019
: 25/02/2020
: 02/3/2020
52
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LÂM NGHIỆP SỐ 1 - 2020
9 trang
17220
Free
Bạn đang xem tài liệu "Thực trạng và giải pháp cho quản lý rừng dựa vào cộng đồng tại xã Đạ Tông, huyện Đam Rông, tỉnh Lâm Đồng", để tải tài liệu gốc về máy hãy click vào nút Download ở trên
File đính kèm:
- thuc_trang_va_giai_phap_cho_quan_ly_rung_dua_vao_cong_dong_t.pdf
